قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام دەنساۋلىعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن نىعايتىپ, ولاردىڭ ومىرىندە سالاۋاتتىلىق سالتىن ۇستانۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ. حالقىمىز قاشاننان دا دەنساۋلىقتى قۇنى جەتپەس قازىنا رەتىندە باعالاي بىلگەن. بۇل ورايدا, ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ورتا تۇسىنان ورنىن ەنشىلەگەن تۋعان وتانىمىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىسى كوڭىلگە مەدەت بولادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كوپتەگەن كەلەلى ىستەر جۇزەگە استى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام دەنساۋلىعىن نىعايتۋدا وڭتايلى ىستەرگە مۇمكىندىك جاسالدى. مۇنداي يگىلىكتى جۇمىستار سىر وڭىرىندە دە كوپتىڭ كادەسىنە جاراعانىن ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس.
1992 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وبلىستىق دياگنوستيكالىق كەڭەس بەرۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. سول ۋاقىتقا دەيىن سىر وڭىرىندە مۇنداي ساۋلەتتى عيماراتتا ورنالاسقان, بارلىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى مۇلدەم بولماپتى. وبلىستىق دياگنوستيكالىق كەڭەس بەرۋ ورتالىعى سونداي قيىندىقتىڭ ارتتا قالۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, وبلىس ومىرىندە ەرەكشە نازار اۋدارتقان ەلەۋلى ىستەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل حالىقتىڭ كەلەشەك كەمەرىندە ەلىمىزدە اتقارىلاتىن جاڭاشىل جوبالارعا نەگىز قالادى. سونىمەن قاتار, ءدال وسى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ وبلىستا تاعى ءبىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ باعىتىندا ءوز قىزمەتىن باستادى. ناقتىلاي ايتاتىن بولساق, قازالى اۋداندىق ەمحاناسىنىڭ جاڭا عيماراتقا كوشىرىلۋى سىر مەديتسيناسىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعان تولايىم تابىسقا جول اشتى. ارينە, بۇل جىلداردا قارجى ماسەلەسى قىسپاققا الىپ, كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر الدىمىزدان شىعىپ جاتتى. سول جىلدارى سالاعا ءبولىنگەن قارجى كولەمى بار-جوعى 850 ميلليون تەڭگە بولاتىن.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ءجىتى نازاردا ۇستاعان مەملەكەت باسشىسى كەڭەس وداعى كەزەڭىندە باستالىپ, اقشا جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان اياقسىز قالعان 750 ادامدى قابىلداۋ مۇمكىندىگى بار وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن تولىقتاي بىتىرۋگە تىكەلەي تاپسىرما بەردى. قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان بولگارلىقتارمەن كەلىسىمدەر جاسالدى. بۇل – وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن حالىق الدىنداعى مىندەت ەدى. ءناتيجەسىندە, 1998 جىلى تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق ورتالىق ەمدەلۋشىلەرگە ەسىگىن ايقارا اشتى. ورتالىقتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ ارنايى قاتىستى. مۇنداي تاريحي جاعدايدىڭ ورىن الۋى – سىر مەديتسيناسىنىڭ ءارى قارايعى دامۋىنىڭ داڭعىل جولى بولدى. قازاقستان مەن جاپونيا ۇكىمەتتەرىنىڭ كەلىسىمى ناتيجەسىندە ەڭ ءىرى جوبا – وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنا 3 ميلليون 800 مىڭ دوللاردىڭ مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارى گرانت تۇرىندە الىندى.
2005 جىلى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋ» جونىندەگى باعدارلاماسىن بەكىتتى. باعدارلامادا سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى, ءدارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, مەنەدجمەنت دايىنداۋ ىسكە اسىرىلدى. سول جىلى سالانى قارجىلاندىرۋ 5 ميلليارد تەڭگە بولسا, ارادا بەس جىل وتكەندە سالانىڭ قارجىلاندىرىلۋى 13 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ارال, قارماقشى, سىرداريا, قازالى اۋداندارىندا 4 تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ديسپانسەرى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, جاڭاقورعان اۋداندىق اۋرۋحاناسى, ارال اۋداندىق ەمحاناسى جانە 56 اۋىلدىق ەمدەۋ ۇيىمدارى جاڭا عيماراتتارعا كوشىرىلدى. سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ باعىتىندا 4 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن قارجى ءبولىنىپ, قىمبات باعالى قۇرال-جابدىقتار, ماگنيتتى رەزونانستىق توموگراف پەن كومپيۋتەرلىك توموگرافيا وندىرىسكە ەنگىزىلدى.
2009 جىلى رەسپۋبليكادا العاش بولىپ, وبلىسىمىز ءوز قارجىسىمەن شالعايداعى ناۋقاستارعا شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ۇشاقتارمەن قامتىلعان سانيتارلىق اۆياتسيا قىزمەتىن قولعا الدى. ءدال وسى جىلى ايماقتا كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق اشىلىپ, جۇرەككە اشىق وتالار جاسالا باستادى. باعدارلاما اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەنەدجمەنت, رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ, دارىگەرلەر, جالپى مىڭعا تارتا ماماندار قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قولعا الىندى. سالانى قارجىلاندىرۋ 14 ميلليارد تەڭگەدەن 34 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە بۇگىنگى زامان تالابىنا تولىقتاي ساي كەلەتىن انا مەن بالا ورتالىعى, №3 قالالىق, شيەلى, سىرداريا, قارماقشى, جالاعاش اۋداندىق ەمحانالارى جانە اۋىلداردا 38 مەديتسينالىق جاڭا عيماراتتار سالىندى.
سالانىڭ سانيتارلىق اۆتوكولىكتەرگە دەگەن سۇرانىسى تولىقتاي ءوز شەشىمىن تاۋىپ, 5 جىل ىشىندە 375 مامانداندىرىلعان سانيتارلىق اۆتوكولىكتەر جاڭادان الىندى. سونىڭ ىشىندە شالعاي ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ ماقساتىنداعى جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەننىڭ قىزمەتى وراسان زور بولدى.
مۇنداي ورەلى وزگەرىستەر جىلدان-جىلعا جالعاسىن تاۋىپ, مەديتسينا سالاسىنىڭ قارىشتى دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. سىر وڭىرىندە بۇرىنعى جىلداردا قول جەتپەي كەلگەن كوپتەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى شەشىمىن تاپتى. ماسەلەن, 2012 جىلى نەيروينسۋلتتىك ورتالىق اشىلىپ, ينسۋلت العان ناۋقاستارعا وتا جاساۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ قولعا الىندى. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا 5 جىل ىشىندە 3529 ناۋقاسقا جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ وبلىس تۇرعىندارى الماتى مەن استانانىڭ جوعارعى كلينيكالارىنا بارۋدى ازايتىپ, وزىمىزدەگى ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنە باستادى. 2014 جىلى وبلىس ءدارىگەرلەرى ەلىمىزدە 4-ءشى بولىپ, بۇيرەك اۋىستىرۋ وتاسىن جاسادى.
وبلىستىڭ مەديتسيناسى الىس-جاقىن 28 مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. حالىقارالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە جۇمىس ورىندارىندا وقىتۋ جولعا قويىلدى.ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 5 جىل ىشىندە 6000-عا تارتا جالپى ماماندار قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «2013-2014 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» قابىلدانىپ, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 4,4 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى قارالدى. «جول كارتاسى» اياسىندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن زاماناۋي قوندىرعىلار الىنسا, جەدەل جاردەم قىزمەتى جەتىلدىرىلگەن اۆتوماتتى جۇيەگە كوشىرىلدى. وبلىستاعى تۋبەركۋلەزگە قارسى ەمدەۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلدى. وسى جىلى وڭىرلەر اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا 1 تۇرعىنعا جۇمسالاتىن شىعىن 53 105 تەڭگە بولىپ, وبلىسىمىز استانادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسىمىز 2016-2019 جىلدارعا «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىن بەكىتتى. بۇل وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ىرگەلى وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاعا قۇرىلىپ, ەمحانالاردا مامانداندىرىلعان بولىمدەر اشىلدى. بيىل ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كوپتەگەن يگىلىكتەر جاسالماق. ايتۋلى مەرەكە اياسىندا بىرنەشە ەمدەۋ ۇيىمدارى, اتاپ ايتقاندا, جاڭاقورعان اۋداندىق ەمحاناسى, وسى اۋدانداعى تۇگىسكەن دارىگەرلىك امبۋلاتورياسى, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسى پايدالانۋعا بەرىلمەك. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىكتىك ءارىپتەستىك اياسىندا, اۋسىمىنا 500 كەلۋشىگە ارنالعان ەمحانانىڭ قۇرىلىسى سالىنباق.
سىر مەديتسيناسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟ قانداي وڭ وزگەرىستەر جاسالدى؟ وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە وي قوزعايتىن بولساق, كوڭىل تولارلىق ىلكىمدى ىستەرىمىز كوپ. بۇل حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. مۇنداي كورىكتى كورىنىستەر ءاربىر ەلدىمەكەننەن كوزىمىزگە ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى. سوڭعى 15 جىلداعى جۇمىستاردى سارالايتىن بولساق, 2000 جىلدان بەرى جالپى تۋ كورسەتكىشى 6,7 پايىزعا ارتىپ, انا ءولىمى كورسەتكىشى 42,4 پايىزعا تومەندەدى. ءسابي ءولىمى كورسەتكىشى 10,8 پايىزعا تومەندەدى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 64,4 جاستان 71,9 جاسقا جەتتى.
جىل باسىندا انا مەن بالا ورتالىعىندا بوسانۋدان كەيىنگى ساۋىقتىرۋعا ارنالعان 30 توسەكتىك بولىمشە اشىلدى. انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى 4,5 ەسەگە تومەندەگەن. وبلىستىق ونكولوگيا ورتالىعىندا 15 توسەكتىك, اۋدانداردا 35 توسەكتىك ءپاللاتيۆتى كومەك بولىمدەرى اشىلدى. بارلىق اۋداندا 5 توسەكتىك نەۆرولوگيالىق ناۋقاسى بار بالالارعا ارنالعان بولىمشەلەر پايدالانۋعا بەرىلدى.
ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, ادام دەنساۋلىعى – قوعامنىڭ باستى بايلىعى. ارينە, ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, مىقتى بولۋ جولدارىن قاراستىرۋى ءتيىس. ون ەكى مۇشەسى ساۋ, دەنساۋلىعى دىمكاس ەمەس ءاربىر جان ەڭبەككە ارقاشان قۇلشىنا كىرىسەدى. حالقىمىز «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەپ ورىندى ايتقان. سوندىقتان, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋعا نازار اۋدارىپ, سونىڭ جولىندا تياناقتى جۇمىس جاساي ءبىلۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى – كەڭ-بايتاق وتانىمىزدىڭ كەلەشەگى. قازاقستاننىڭ كوركەيۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرەدى.
اقمارال ءالنازاروۆا,
قىزىلوردا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى
قىزىلوردا وبلىسى