باس حاتشىلىقتان تالايدىڭ ءۇمىتى بار
الەمدىك باس ۇيىمعا جەتەكشىلىك ەتۋ اسا جاۋاپتى جۇمىس ەكەنىمەن قاتار, اسا بەدەلدى دە ابىرويلى قىزمەت. وعان كەز كەلگەننىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. ءتىپتى, وعان ءۇمىت ەتۋگە دە تالايدىڭ جۇرەگى داۋالاي قويمايدى. ال اۆستراليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى كەۆين رادد تاۋەكەل ەتىپ وتىر.
ول ەلدىڭ قازىرگى ۇكىمەتىنە ءوزىن سول بۇۇ باس حاتشىلىعىنا ۇسىنۋعا جانە قولداۋعا قولقا سالدى. وعان جاۋاپ بەرۋدە ادەپ ارالاساتىن شارۋا. ەل ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ءوتىنىش ايتسا, ونى ورىنداماۋ دا قيىن, سونان سوڭ وسىعان ءوزىڭدى لايىقتى سانايسىن با دەپ ايتا دا المايدى. سويتسە دە ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجۋلي بيشوپ بۇل ماسەلە ەل ۇكىمەتى تولىق جاساقتالىپ بولعان سوڭ, رەسمي تۇردە تالقىلاناتىنىن مالىمدەدى.
اۆستراليادا جاقىندا عانا پارلامەنت سايلاۋى ءوتىپ, بيلىكتەگى ليبەرال – ۇلتتىق كواليتسيا ورنىندا قالعان. پرەمەر-مينيستر مالكولم تەرنبۋلل ارادا ەكى اپتا وتسە دە ۇكىمەتتى تولىق جاساقتاۋعا اسىقپاي, بۇل ماسەلە اشىق قالىپ وتىر. اڭگىمە وندا دا ەمەس, ءوتىنىش ايتقان سوڭ, ونى قاناعاتتاندىرىپ ۇسىناردا. اڭگىمە كەۆين راددتىڭ سوعان بارۋىندا بولىپ وتىر. ول اۆستراليا ۇكىمەتىن 2007 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن, سونداي-اق 2013 جىلى ماۋسىمنان قىركۇيەككە دەيىن باسقارىپ, سايلاۋدا جەڭىلىپ, ودان سوڭ بۇل ەلدە قالماي, اقش-قا كەتكەن. مەرزىمى اياقتالىپ, قۇرمەتپەن كەتسە ءبىر ءسارى, حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولا الماعان ادامنىڭ ءوزىن الەمدىك قىزمەتكە ۇسىنۋى وعاشتاۋ كورىنەدى.
ۇسىنىپ جاتسا, كەۆين رادد بۇۇ باس حاتشىلىعىنا بەسىنشى ۇمىتكەر بولىپ تىركەلەدى. ءبىراق, بۇرىنعىلارعا لايىقتى باسەكەلەس بولاتىنىنا كۇمان كوپ. بۇرىنعىلار دەگەندە, باس حاتشى پان گي مۋننىڭ وكىلەتتىگى بيىلعى جىلدىڭ اياعىندا بىتەتىن بولعان سوڭ, جاڭا باس حاتشىنى سايلاۋ جاريالانعاندا, العاشقى بولىپ بۇۇ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى كريستيانا فيگۋەرەس ۇسىنىلدى. يۋنەسكو-نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى يرينا بوكوۆا ءبىراز ەل, ۇيىمدار قولداعان باس ۇمىتكەر سانالادى. حورۆاتيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆەسنا پۋسيچ, سونداي-اق جاڭا زەلانديانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى حەلەن كلارك كۇرەسكە تۇسپەك.
قاراپ تۇرساڭ, باس حاتشىلىققا ۇمىتكەرلىككە بۇعان دەيىن كىلەڭ ايەلدەر قوسىلعانداي ەكەن. وعان دا سەبەپ بار – بىلتىرعى مامىردا ءوزىنىڭ كەتەتىنى, جاڭا سايلاۋ وتەتىنى جايىندا ءسوز ەتكەندە, پان گي مۋن (ول ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلاۋعا تۇسە المايدى) كەلەسى باس حاتشى ايەل قايراتكەر بولۋى ءتيىس دەپ نىق ايتقان ەدى. ءسىرا, سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ايەل قايراتكەرلەر بەلسەندىلىك كورسەتتى. سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلعاندا كەۆين راددتىڭ جولى بولا قوياتىنىنا كوڭىل سەنبەيدى.
بۇعان دەيىن سەگىز باس حاتشى سايلانعان ەكەن. ءبارى دە ەر ادامدار. كوپشىلىگى ەكى مەرزىمدى وتەدى. پان گي مۋننىڭ ايەل قايراتكەر سايلانسا دەگەنى استە دە ۇستانىم ەمەس, تەك تىلەك قانا. باس حاتشىلىققا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى مۇشە ەلدەن سايلانۋعا بولمايدى دەگەن ءتارتىپ بولماسا, باسقاداي شەكتەۋ جوق. تەك ءبىر ءوڭىر قايتالانباي, ءار وڭىردەن سايلانسا دەگەن ۇسىنىس-تىلەك جۇرەدى. وسى ءبىر تىلەك-ۇسىنىس تا كەۆين راددتىڭ جولىن اشا قويۋى ەكىتالاي. ال شىعىس ەۋروپانىڭ وكىلى يرينا بوكوۆانىڭ قولايىنا جاعادى. بۇل ايماق وكىلى دە باس حاتشى بولماعان.
پحەنيان رايىنان قايتپايتىنداي
الەم تۇركياداعى قارۋلى توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتىنە بايلانىستى دۇرلىگىپ جاتقاندا, كحدر-دىڭ ءۇش بالليستيكالىق زىمىران ۇشىرۋى ەلەۋسىزدەۋ قالدى. بۇل پحەنياننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىققا قىر كورسەتۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شەشىمىن قابىلدامايمىن دەگەنىنىڭ بەلگىسى ەدى.
اڭگىمە سول زىمىرانداردى ۇشىرعاننان وسى ايماقتا اسكەري-يادرولىق كۇشتەردىڭ ارا سالماعىنا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولا قالاتىنداي ەمەس, سولتۇستىك كورەيا ميليتاريستىك-ۆوليۋنتاريستىك رەجيمىنىڭ حالىقارالىق تالاپتى ورىنداماۋىنا بارىپ تىرەلەدى. سوندا مۇنىڭ اياعى نە بولادى؟ حالىقارالىق ۇيىم بۇل ەلدى يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋعا كۇشپەن ماجبۇرلەي الا ما؟ شەكتەن شىققان ديكتاتوردى ءوز ەلىندە توقتاتار كۇش بار ما؟ باسقا جەرلەردە بولىپ جاتاتىن توڭكەرىستەردەن كيم چەن ىن قورىقپاي ما؟ بۇل ەلدىڭ حالقى اسقىنعان ۆوليۋنتاريستىك وكتەمدىككە كونە بەرە مە؟
مۇنداي سۇراقتار تالايلاردى تولعاندىرادى. جۇرت جاۋاپ ىزدەيدى. بىلەدى-اۋ دەگەن ساراپشىلاردىڭ اۋزىن باعادى. جاقىندا پحەنيان حالىقارالىق تالاپتاردى بەلدەن باسىپ, تاعى دا بالليستيكالىق زىمىرانداردى ۇشىرعاندا, «لەنتا.رۋ» سايتىندا رەسەي عا-نىڭ ەكونوميكا ينستيتۋتى جانىنداعى رەسەيدىڭ ازيالىق ستراتەگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, «ۆالداي» كلۋبىنىڭ ساراپشىسى گەورگي تولورايانىڭ سۇحباتى جاريالاندى. وندا ءبىراز ماسەلەنىڭ باسى قايىرىلعان.
بۇل ساراپشى سولتۇستىك كورەيانى قىرىق جىلدان بەرى بىلەدى ەكەن. بىرنەشە جىل سوندا تۇرعان كورىنەدى. ءجيى بارىپ تۇرادى. بۇل ەلگە ءوز ەلىنىڭ مۇددەسىنەن قارايدى. حالىقارالىق ۇيىم پحەنيانعا قاتاڭ سانكتسيا ەنگىزگەندە, سودان كحدر, ونىڭ حالقى زارداپ شەگىپ وتىرعانىن ايتۋمەن قاتار, رەسەيدىڭ بۇل ەلمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىنىڭ شەكتەلۋىنەن 50-100 ميلليون دوللارداي تاۋار اينالىمىنان ايىرىلعانىنا وكىنەدى. ءتىپتى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2270-ءشى شەشىمىنە قىتايدىڭ, ءوز ەلىنىڭ ۆەتو قويماعانىنا تاڭدانادى.
سول شەشىمدە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى پحەنياننىڭ ەل قارجىسىن قارۋلانۋعا جۇمساپ, بۇدان ەل حالقىنىڭ «تۇتىنۋدىڭ وتەلمەۋىنەن» وتە قاتتى زارداپ شەگەتىنى ايتىلعان. ال سانكتسيا بۇل ەلدىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى, قارجىلاندىرۋدى شەكتەۋدى كوزدەيدى. ال ميليتاريستىك باسشىلىق سول باعدارلامادان باس تارتپاي, بارلىق قارجىنى حالىقتىڭ اۋزىنان جىرىپ الىپ, قارۋلانۋعا جۇمساۋدا. بۇدان حالىق كۇيزەلگەن ۇستىنە كۇيزەلە تۇسەدى.
جالپى, ەلدەگى جاعداي ءمۇشكىل. كيم چەن ىن ۇستانعان ساياساتتىڭ تۇيىققا اپاراتىنىن ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر, بيلىككە قاتىستىلاردىڭ بارلىعى, اسكەري باسشىلىق تا جاقسى بىلەدى. سوندا ولاردىڭ قول بىرىكتىرىپ, تىم ەركىنسىپ كەتكەن ديكتاتوردى تاقتان تايدىرۋلارىنا بولماي ما؟ بولمايدى, دەيدى ساراپشى. ءبىر ديكتاتوردى العانمەن, ونىڭ ورنىنا ەكىنشى سونداي تۇلعا كەلەدى. جۇيە سولاي. ول جۇيەنى وزگەرتۋگە مايلى قاسىقتى جالاپ وتىرعاندار مۇددەلى ەمەس. سودان ولار جاس ديكتاتوردىڭ بارلىق قىلىقتارىنا شىدايدى. جاقىندا كيم چەن ىننىڭ سيگارەتتەرى مەن تەمەكىسىنە 140 ميلليون دوللار جۇمسالعانى تۋرالى حابار جاريالاندى. حالقى اش ەلدىڭ باسشىسى سويتەدى. باسقالار وعان شىدايدى.
جاپا شەككەن حالىق شە؟ ول دا شىدايدى. بىرنەشە ۇرپاق شىداپ كەلە جاتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى باسقاداي ءومىر بارلىعىن دا بىلمەيدى. بۇل ەڭ الدىمەن باسقالاردان وقشاۋلانۋ ساياساتىنىڭ «جەمىسى». ۇزاق ۇيقىعا كەتكەن حالىقتى وياتۋ وڭايعا سوقپايدى. وسىنداي جاعدايدا پحەنيان باسشىلىعىنا قاۋىپ جوق. قاۋىپ بولماعان سوڭ, ولاردىڭ رايىنان قايتۋى دا ەكىتالاي.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.