ايى وڭىنان تۋعان «استانا وپەرا»
استانا رەسپۋبليكامىزدىڭ رەسمي ورتالىعى رەتىندە دامىپ قانا قويماي, ەل رۋحانياتىنىڭ دا ەڭسەلى ورداسىنا اينالىپ كەلەدى. قازىر مۇندا قانشاما قازىنالى مادەنيەت مەكەمەلەرى بوي كوتەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى از عانا ۋاقىت ارالىعىندا ەلوردانىڭ ەڭ ىرگەلى ونەر ۇجىمى اتاندى.
كورنەكتى كومپوزيتورىمىز مۇقان ءتولەباەۆتىڭ «ءبىرجان – سارا» وپەراسىمەن شىمىلدىق تۇرگەن بۇل تەاتر بۇگىندە بۇكىل دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى. ونىڭ ساحناسىندا الەمدىك كلاسسيكا ساناتىنداعى سۇبەلى تۋىندىلار قويىلدى. شەكەسىنەن شەرتىپ ءجۇرىپ شەدەۆرلەردى شەتىنەن يگەرگەن استانالىقتاردىڭ شەبەرلىگىنە ەۋروپانىڭ, امەريكانىڭ تالعامى جوعارى كورەرمەندەرى سۇيسىنە قول سوقتى. سونىڭ ارقاسىندا اتاق-داڭقتارى الىستارعا تارادى.
ساۋلەت سالاسىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ۇزدىك ۇلگىلەرىمەن سالىنعان عاجايىپ عيماراتتىڭ ءسان-سالتاناتىن كورۋگە كوز كەرەك. اۋماعى 660 مىڭ شارشى مەتردەن اسادى. بارلىعى 1250 ورىندىق ۇلكەن زالىنا كىرگەن ادامنىڭ قايتا شىققىسى كەلمەيدى. كوپشىلىك كوڭىلىن كونشىتۋدىڭ كەشەندى ەلەمەنتتەرى كەلىسىم تاپقان.
العاشقى ماۋسىمدا-اق دج.ۆەرديدىڭ «اتتيلاسىمەن» اياقتانىپ, حالىقارالىق تۇساۋكەسەرىن وتكىزگەن «استانا وپەرا» پ.چايكوۆسكيدىڭ «ۇيقىداعى ارۋ», «اققۋ كولى», ا.حاچاتۋرياننىڭ «سپارتاك», س.پروكوفەۆتىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا», ب.ەيفماننىڭ «رودەن» بالەتتەرىن, سونداي-اق دج.ءپۋچچينيدىڭ «بوگەما», «توسكا» وپەرالارىن ولجالاپ ۇلگەردى. وسىناۋ جاھاندىق جاۋھارلاردى ويداعىداي شىعارۋ ءۇشىن سىرتتان يۋ.گريگوروۆيچ, يۋ.الەكساندروۆ سياقتى «سىرتتاندار» شاقىرىلدى.
ەكىنشى ماۋسىم ءدۇبىرى ءبىراز جەرگە جەتكەن «جىبەك جولى» حالىقارالىق فەستيۆالىمەن باستالىپ, دج.ۆەرديدىڭ «تراۆياتا» جانە «ايدا» وپەرالارىمەن ايشىقتالىپ, ع.جۇبانوۆانىڭ «قاراگوز», پ.چايكوۆسكيدىڭ «شەلكۋنچيك», ب.اسافەۆتىڭ «باقشاساراي بۇرقاعى» بالەتتەرىمەن بەدەرلەندى.
ال ۇستىمىزدەگى جىل الان بورىباەۆ پەن يتاليالىق رەجيسسەر دجانكارلو دەل موناكونىڭ جاڭا قويىلىمىنداعى «اباي» وپەراسىنىڭ, ل.مينكۋستىڭ «بايادەركا», م.جارردىڭ «پاريج ءتاڭىر اناسىنىڭ سوبورى» بالەتتەرىنىڭ پرەمەراسىمەن ەستە قالارى انىق.
«استانا وپەرا» قىسقا مەرزىمدە قالىپتاسىپ, تەز تانىلدى. الماتىدا تابىستى اياقتالعان اۋەلگى گاسترول الەمدىك تۋرنيرگە ۇلاستى. ءساتى ءتۇسىپ پاريج, روتتەردام, نيۋ-يورك, تورونتو, انتۆەرپەن, سانكت-پەتەربۋرگ ساپارلارىنان ادەمى اسەرلەرمەن ورالدى.
«استانا وپەرا» وزگەلەرگە قوناققا بارىپ قانا قويماي, وزدەرى دە مەيلىنشە مەيماندوستىق تانىتىپ, ميلاندىق لا سكالا, نەاپوليتاندىق سان-كارلو تەاترلارىن قابىلداپ, جەرلەستەرىمىزدى تالايدى تامساندىرعان تارلانداردىڭ كەسەك تالانتىمەن تابىستىردى.
العاشقى قادامىنان-اق ارىنداعان «استانا وپەرا» ءتورىندە ەلەنا وبرازتسوۆا, ۆالەري گەرگيەۆ, حوسە كاررەراس, اننا نەترەبكو, مارسەلو الۆارەس, ماركو بوەمي, سۆەتلانا زاحاروۆا, احمەد اعادي, ۆاديم رەپين, دەنيس ماتسۋەۆ, يلدار ءابدىرازاقوۆ, ولگا پەرەتياتكو جانە باسقا دا ايگىلى ارتىستەر توبە كورسەتكەنى – تەاتر جىلناماسىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلار ايشىقتى وقيعالار.
كەز كەلگەن ۇجىم اينالاسىنان ات وزدىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونداعى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ قارىم-قابىلەتى جوعارى بولۋى ءتيىس. وسى ورايدا «استانا وپەرا» ايى وڭىنان تۋىپ تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. اسىرەسە, شىعارماشىلىق قۇرامنىڭ ىزدەنىستەرىنە ايرىقشا توقتالعان ابزال. ءويتكەنى, مۇنداعى باستى بۋىنداردىڭ تۇتقاسىن تانىمال تۇلعالار ۇستاپ وتىر. ماسەلەن, سيمفونيالىق وركەستردىڭ باس ديريجەرى ۆەنا كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى الان بورىباەۆ جاستىعىنا قاراماي, ءبىراز بيىكتەردى باعىندىرعان جامپوز. قالىڭ قازاققا قادىرلى احمەت جۇبانوۆتىڭ جيەنى. تەكتىنىڭ تۇياعى قازىر ناعىز شابىت شالقىتار شاعىندا.
بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگتەگى ماريا تەاترىنىڭ پريما-بالەريناسى اتانعان, كەڭەستىك بيشىلەر اراسىنان العاشقىلاردىڭ ساپىندا شەتەل اسقان, كەيىننەن اق تۇندەر قالاسىنداعى ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى ورىس بالەت اكادەمياسىن باسقارعان قانداسىمىز, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆا تاعايىندالدى. ايدىنىنا ورالعان اققۋداي كوڭىل كۇيدەگى ول تاريحي وتانىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسادى دەگەن ءۇمىتتەمىز.
وپەرا ءبولىمىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بايعالي مومبەكوۆ باسقارادى. مۋزىكا ماماندارى ەرجان ءداۋىتوۆتىڭ دارگەيىندەگى حور انشىلەرىنىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەندىگىن ءجيى اۋىزعا الادى.
«ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەلىمىزدىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى ساياساتىن ابىرويمەن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋ. ۇلتتىق, الەمدىك مۋزىكا مۇرالارىن ۇدايى ناسيحاتتاۋ, حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋ سەكىلدى مەرەيلى مىندەتتەردى ورىنداۋدى باستى بورىش سانايمىز. ەلباسى سالدىرعان سامالاداي جارقىراعان تەاتردىڭ ءىشىن تۆورچەستۆولىق تابىستارمەن تولتىرۋعا تىرىسۋ ۇستىندەمىز. ونەرپازدارىمىزدىڭ كاسىبي تۇرعىدان وسۋلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنۋدە. الەمدەگى ەڭ مىقتى مادەنيەت ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋدى ارماندايمىز. مۇقىم دۇنيە ديدارىندا مۇنداي تەاتر ساۋساقپەن سانارلىق قانا. تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىمىز تەڭدەسسىز. رەپەتيتسيالىق زالدارىمىز جەتەرلىك. ساحنالاعان سپەكتاكلدەرىمىزدىڭ ساپاسى حالىقارالىق تالاپتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرە الادى. شەتەلدەردەن شاقىرىلاتىن مايتالماندار قويىلىمدارىمىزدىڭ ءساتتى شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, سونداي-اق تالاپتى جاستارىمىزدىڭ شەبەرلىگىن شىڭداۋعا ىقپال ەتەدى. مارعاسقالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ ءوزى كەيىنگىلەرگە كەرەمەتتەي ۇلگى-ونەگە ەمەس پە؟!» دەيدى «استانا وپەرا» موبت ديرەكتورى تولەۋبەك الپيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن ىرىكتەۋدەن تاڭدالعان ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا مايرا مۇحامەدقىزى, نۇرلان بەكمۇحامەدوۆ سىندى سايدىڭ تاسىنداي ساڭلاقتارىمىزدىڭ قوسىلۋى – جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى. ءارتۇرلى تەاترلارمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. «ەۋروپا وپەرا» اسسوتسياتسياسىنا مۇشەلىككە قابىلدانىپپىز. ەندىگى جەردە جوسپار الدىن الا جاسالادى. سەبەبى, وزىمىزگە شاقىرتاتىن جۇلدىزداردىڭ باسقالارمەن جاسالىنعان كەلىسىمشارتتارىن ەسكەرمەسكە بولمايدى.
تەاتر باسشىسى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق رەپەرتۋاردى ۇشتاۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ويتپەسە «استانا وپەرانىڭ» باسقا تەاترلاردان ايىرماشىلىعى بولماي قالادى. ءبىز وزگەلەردى ۇلتتىق ناقىشتاعى ەرەكشەلىكتەرىمىزبەن تاڭداندىرۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ەشكىمگە ۇقسامايتىن سونى قولتاڭبامىز قالىپتاسپاق. بۇل رەتتە «اباي» وپەراسى, «قاراگوز» بالەتى اسىل ارنالارىمىزدى اسپەتتەۋگە جول اشپاق. شەتەلدىك ءبىر رەتسەنزەنت «اباي» وپەراسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى تۋىندى رەتىندە باعالاعان كورىنەدى.
سوليستەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن سومداۋعا دا كوپ كۇش سالىنىپ جاتقان سياقتى. قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەاتردىڭ 4 تۇلەگى گەنۋيا تەاترىندا وتكەن «بوگەما» وپەراسىنىڭ پرەمەراسىندا ويناپ, تاعى ءتورت مۋزىكانت ميلانداعى ەكسپو-نىڭ مادەني باعدارلاماسىندا بەتحوۆەننىڭ 9-سيمفونياسىن ورىنداۋعا قاتىسىپتى. بىرقاتار ارتىستەرىمىز ارنايى شاقىرتۋلارمەن شارتاراپتى شارلاعان. حور ايتۋشىلارىمىز ءتورت بىردەي حالىقارالىق فەستيۆالداردىڭ جەڭىمپازى اتانىپتى. داۋلەسكەر ديريجەر ۆ.گەرگيەۆتىڭ قالاۋىمەن سيمفونيالىق وركەستر سانكت-پەتەربۋرگكە ساپارلاپ قايتىپتى. اتاعى اسپانداعان كوريفەيدىڭ بۇلاي ىقىلاس تانىتۋى «استانا وپەرانىڭ» وسال ەمەستىگىن كورسەتسە كەرەك.
– كورەرمەن تەاترعا ءبىرىنشى رەت كەلگەندە اينالاسىنداعى سۇلۋلىقتان ەستەتيكالىق ءلاززات الارى تالاسسىز. سول ادامدى شاڭىراعىمىزعا قايتا اينالىپ سوعاتىنداي اسەرگە بولەۋىمىز قاجەت. سوندىقتان, ءاربىر سپەكتاكل ءبىز ءۇشىن ەمتيحان ءتارىزدى. كورەرمەندەر ىنتاسىن جوعالتپاۋ جولىندا بارىمىزدى سالىپ باعامىز, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان تولەۋبەك نىعمەت ۇلىنا ءبىز دە تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىردىك.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ