مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ تاعدىرىم, مەنىڭ پرەزيدەنتىم

تاريحتى ۋاقىت جاسايدى, ال تاريح ءوز جادىندا قوعام مەن ءبىز­دىڭ ارقايسىمىزدىڭ ومىرىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى دەگەن جايتتاردى عانا ساقتايدى. بيىلعى ماۋسىم اي­ىن­دا مەنىڭ قازاقستانداعى ءومىرىم مەن جۇمىسىما 50 جىل تولادى. بۇگىن ءبىزدىڭ رەسپۋب­ليكامىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارسا­ڭىن­دا ارتتا قالعان حرۋششەۆتىك كە­زەڭنىڭ 1961 جىلى ەسكە ورا­لادى. سول جىلى بۇگىنگى جاستارعا بەلگىسىز كومسومول مەنى جىتىقارا اسبەست كومبيناتىنىڭ قۇرىلى­سى­نا اتتان­دىردى. قازاقستان دون­باس­تان كەلگەن ەشەلوندى قوناق­جاي­لىلىقپەن سالتاناتتى تۇردە قار­سى الدى. وركەستر وينادى, ميتينگ بولدى, جا­لىندى سوزدەر ايتىلدى. قازاقتىڭ كەڭ دالاسى حرۋششەۆتىك جىلىمىق­تان جادىرا­عان ءسات ەدى. ءبىز قۇ­رى­لىستا جۇمىس ىستەي ءجۇ­رىپ, ءوزىمىزدىڭ باقىتتى بولاشا­عىمىزعا جانە مەم­لەكەت كەلەشەگىنە كامىل سەندىك. سون­دىق­تان دا بولار, العاشقى قي­ىن­شىلىقتارعا ءتوز­دىك, ءۇش اي بويى ەدەندە ۇيىق­تاپ, قولعا تۇسكەندى قورەك ەتتىك. مەنى نيكولاي جا­بين­­نىڭ بريگا­داسىنا تاس قالاۋشى-بە­تونشى ەت­ىپ جىبەردى. جۇمىس اۋى­سىم­مەن جۇرگىزىلەتىن, كەيدە تىزە ءبۇ­گۋگە دە مۇرسات بولمايتىن. ءاربىر ساعات سايىن دەرلىك بەتون تيەلگەن ماشينا كەلىپ جاتاتىن, ولاردى ار­نايى ناۋا – «تۋفەل­كاعا» قوتا­رىپ, كەيىن مۇنارالى كرانمەن جو­عارىعا بەرەتىنبىز. مۇنداي اۋىر جۇمىسقا ۇيرەن­بە­گەن ءبىز تيتىقتاپ قالاتىن ەدىك, ءسال-ءپال دەمالىسقا وتىرعاندا پتۋ-داعى الاڭسىز ءوم­ىردى جانە ۋكراينانىڭ سۇلۋ تابي­عاتىن ەسكە الاتىنبىز. ويتكەنى, قازاقستان­نىڭ قاتاڭ تابيعاتى ءبىزدىڭ ماڭ­دايى­مىزدان سيپاي قوي­مادى. ءبىر ايدان كەيىن دونباستان كەلگەن ءبىر جارىم مىڭ ادامنىڭ بەس ءجۇزى باسى اۋعان جاققا جاقسى تىرشىلىك ىزدەپ كەتتى. مەنىڭ دە كو­ڭىلىم الاڭ ەدى, ۋك­رايناداعى پولەسەگە قايتا كەتكىم كەلىپ مازا­سىز­داندىم. ءبى­راق از دا بولسا جولعا اقشا جيناپ, توۆار تاسيتىن پويىزبەن ەمەس جولاۋشى پويى­زى­مەن ءجۇر­مەك بولدىم. كۇن ارتىنان كۇن ءوتىپ جاتتى. ءبىز دە جاڭا ورتاعا, جاڭا جۇمىسقا ۇيرەنىپ, وسى وڭىرگە باۋىر باسا باستادىق. ۇشى-قيىرى جوق ەن دالا ءبىزدى ءوز قۇشاعىنا تارتا ءتۇستى, ءموپ-ءمولدىر اسپان قيالعا قانات باي­لادى. ءدال سول كەزدىڭ وزىندە مەن جۋرناليستيكاعا ءبىر تابان جا­قىن ەدىم, «زا اسبەست» اتانعان وسىنداعى كوپ تيراجدى گازەتكە حابار-وشار جازا باستادىم. سول گازەتتىڭ ماتە­ريالدارىنان اسا ما­ڭىزدى بۇكىل­وداقتىق ەكپىندى قۇ­رى­لىس – تەمىر­تاۋداعى قازاقستان ماگنيتكاسى تۋ­رالى وقىپ, ءبىلدىم. سول قۇرى­لىستا ول كەزدە ەشكىمگە بەلگىسىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ تا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر ەكەن. 1960 جىلى 3 شىلدەدە ورتا ازيا مەن قازاق­ستانداعى العاشقى دومنا پەشى ىسكە قوسىلعاندا ونىڭ قۋانىشىندا شەك بولماعان-اق شى­عار. ەندى نازارباەۆ قۇرى­لىس­شى­دان مەتال­لۋر­گە اينالدى. ول بوريس ياگو­ۆيتوۆتىڭ بريگاداسىنداعى ءتور­تىن­­شى گورنوۆوي بولدى. ال مەن ءجى­تىقارا اسبەست كومبيناتىنىڭ پاي­دالانۋعا بەرىلۋ قۋانىشىن ءۇش جىل­دان كەيىن سەزىندىم, ول كەزدە اسكەر قاتارىنداعى مىندەتىمدى اتقا­رىپ جۇرگەن ەدىم. بريگاديرىم نيكولاي ءجابيننىڭ لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالۋى, كەيبىر بريگادا ءمۇ­شەلەرىنىڭ مەدالمەن ناگ­راد­تالۋى الىستا جۇرگەن مەنى دە ەرەكشە تولقىتتى. سول كەزدەرى «تە­مير­تاۋ­سكي رابوچي» جانە ءبىزدىڭ ءجىتى­قا­را­نىڭ «زا اسبەست» گازەتتەرى وزات جۇ­مىسشىلار تۋرا­لى, اسىرەسە ءارى جۇ­مىس ىستەپ, ءارى وقيتىن جاستار تۋ­را­لى ءجيى جازا­تىن. ءسويتىپ, ءبىز گورنوۆوي نۇر­سۇلتان نازارباەۆ پەن قا­بي­دوللا ساركەنوۆتىڭ قارا­عاندى پو­لي­تەح­نيكالىق ينستيتۋتى تەمىرتاۋ في­ليالىندا وقيتىنىن بىلدىك. مەن دە قۇرىلىس تەحني­كۋ­مىنىڭ كەش­كى بولىمىنە ءتۇستىم, ءبى­راق كەيىن قۇرى­لىسشى ماماندىعى­نان گورى ءبۇي­­­رە­گىم جۋرناليستيكاعا بۇردى. تەح­­ني­كۋم­دى تاستاپ, كەشكى مەكتەپكە بار­دىم, ونداعىم اتتەستات ال­عاننان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇ­سۋ. جۋرناليستيكا مەنى تاريح پەن مەملەكەت سايا­ساتىن تەرەڭىرەك بىلۋگە, بەلگىلى دە تا­لانتتى ادامدار ءومى­رىنە زەر سا­لىپ, سولاردان ۇلگى الۋعا يتەرمەلەدى. نيكولاي ءجابيننىڭ بريگادا­سىندا دا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەڭبەك ەتكەن بريگادادا دا بىرنەشە ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەڭبەك ەتتى, ولار­دىڭ ابىروي-بەدەلى ۇلتتىق بەلگىلەرىمەن ەمەس, ءبىلىمى, جاۋاپكەرشىلىگى جانە ءوز ماماندىعىنا دەگەن ادالدىعى ارقىلى ايقىندالاتىن. ءبىز بالا كەزىمىزدە, سودان ءجاسوس­پى­رىم شاعىمىزدا, كەيىن جىگىت بو­لىپ, وڭ-سولعا سىن كوزبەن قارا­عان تۇستا دا ۇلگىنى ادەبي كەيىپكەرلەردەن, اتى شىققان جانداردان عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ءوز تۇستاس­تا­رى­مىزدان الاتىن ەدىك قوي. نۇر­سۇل­تاننان ونىڭ اۋىلىنىڭ بالا­لا­رى, مەكتەپتەس دوستارى مەن جول­داس­تارى ۇنەمى ۇلگى الدى. دەگەنمەن ونىڭ ءوز قاتارلاستارىنان ەش وزگەشەلىگى جوق تا سياقتى ەدى. كەيىن ءوزىنىڭ تاباندىلىعى مەن ءتو­زىمدىلىگىن كورسەتىپ, قاتارلارىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋدى قالاعاندار دا نۇرسۇلتانعا تەڭەلۋگە تىرىستى. كەيىن قوعامدىق جۇمىس ورگە ءور­لەتىپ, ول ەندى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى بولعاندا جاۋاپكەرشىلىك پەن تاباندىلىقتى كوپتەگەن جاس سودان ۇيرەندى. موسكۆاعا, بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا, تىكەلەي تەلەفون سوعۋعا نۇرسۇل­تان سياقتى باتىل, بىربەتكەي ادام­نىڭ عانا جۇرەگى داۋالار ەدى... ەندى ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر, ونى جاقسى بىلەتىن جاندار نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانىنا توپتاسا باستادى, اقىل سۇرادى, سىر­لاس­تى, كەڭەستى. ءسويتىپ, تاعدىر حا­لىق باسشىلىعىنا الىپ كەلگەن ادام­نىڭ تۇلعالىق قاسيەتى قا­لىپ­تاستى. مىنە, وسىناۋ تۇستا مەن قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى مەن توزىمدىلىگى, قيىن جاعدايعا تاپ بول­­عان جاندارعا كومەك قولىن سو­زۋعا دايارلىعى سياقتى قاسيەت­تە­رىن تانىپ, بىلگەن ەدىم. ءدال سول شاقتا قازاقستاننىڭ بولاشاعى مەن باي­لىعىنىڭ نەگىزى قالانىپ جاتتى. سول بولاشاق پەن بايلىق­تىڭ قۇ­رامداس بولىگى قازاقستانعا كەلگەن باسقا ەتنوستاردىڭ مادە­نيەتى, ءتىلى ەدى. كەيدە تۇسىنىگى مەن ءتۇر-كەلبەتى, مىنەزى مەن ومىرلىك ۇستانىمى ءار­تۇرلى جاندار دا ور­تاق ءىس ءۇشىن ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ جاتتى. قازاقستان ماگنيتكاسىندا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ەرەكشە تۇلعا ەدى. ول اقىلدى, سىندارلى, شى­نى­ق­قان, ءوز جولى مەن ءوز قادىرىن بىلەتىن جاس ەدى. ول مەتاللۋرگتەر ىشىندە دە ەرەكشەلەنىپ تە تۇرا­تىن. ول مەنەن بۇرىن كومسومول بەلسەندىسى بولدى, قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىستى. ول تۋرالى گازەتتەر ءجيى جازا باس­تادى, قازاقستان كومسومولىنىڭ ح سەزىنە, بلكجو-نىڭ ءحVى سەزىنە قاتىستى, بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك ءىىى جاس­تار فەستيۆالىنە دەلەگات بولدى. بۇگىن تولىق سەنىممەن مىنانى ايتۋعا بولادى: كەڭەس كەزىندە جۇمىسشى ماماندىعى ادامنىڭ وسۋىنە, ەڭ باستىسى – جاستاردىڭ ءوز قابىلەتى مەن تالانتىن كور­سە­تۋگە جاقسى مۇمكىندىكتەر بەردى. بۇعان بۇگىندەر قازاقستاننىڭ داڭق­­تى ادامدارىنا اينالعان كوپ­­تەگەن بۇرىنعى جۇمىسشىلاردىڭ ءومىر­با­ياندارى دالەل بولا الادى. نۇر­سۇلتان نازارباەۆ باسشىلىق لا­ۋا­زىمعا قىزىقپاعانىن كەيىن تالاي ايتسا دا, بىراق ول ءدۇر­مەكتىڭ ورتاسىندا قالا الماس ەدى, ويتكەنى ونىڭ ليدەرلىك قاسيەتى ۇنەمى العا باستايتىن. بەلسەندى ەڭبەك ادامى, جاستار جەتەكشىسىنە تەمىرتاۋ قا­لالىق كومسومول كوميتەتىن باسقا­رۋ ۇسىنىلدى. ءوز ءتا­جىريبەمنەن بىلەمىن, مۇنداي ۇسىنىستاردان دەنى ساۋ ادام باس تارتپاسا كەرەك-ءتى. بىراق نۇرسۇل­تان نازارباەۆ باس تارتتى. مۇ­نى­سىن ول مۇنداي جۇمىسقا پسيحو­لوگيالىق جاعىنان دايىن ەمەسپىن دەپ ءتۇسىندىردى. ونى بيۋروعا شاقىرتتى, ادەتتەگى­دەي قىسىمعا الدى, جازا دا قول­داندى, بىراق كوندىرە المادى. ءدال وسى تۇستا نازارباەۆ – تۇلعانىڭ بار بول­مىسى مەنمۇندالادى. ول بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى س.پ.پاۆلوۆقا دەيىن جەتىپ, ءوز تاريحىن باياندادى. وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋ­روسى قالالىق پارتيا كومي­تە­تى­نىڭ نازارباەۆقا جازا بەرۋ ءجو­نىندەگى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويدى, ال ءبىرىنشى حاتشى كاتكوۆقا قاتاڭ پار­تيالىق جازا قولدانىلدى. ءبى­راق كەيىن نازارباەۆ تەمىرتاۋ قا­لالىق كومسومول كوميتەتىن باس­قار­دى دا. ويتكەنى, پارتيالىق فۋنك­تسيونەرلەر ونىڭ ليدەرلىك قا­سيەتىن, ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن, العىرلىعىن كورىپ-ءبىل­گەن ەدى. بۇگىندەرى بىزگە كۇندەلىكتى ومىردە وسىنداي قاسيەتتەر جەتىسپەي جاتاتىنى وكىنىشتى-اق! كومسومولدان كەيىن جانە 1970 جىلى قاراعاندى پوليتەحنيكا­لىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەمىرتاۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ال سول كەزدە «كوستانايتياجستروي» ترە­سى كومسومول كوميتەتى حاتشى­سى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىن ماعان ەڭ العاشقى ۇكىمەت ناگ­راداسى – ۆ.ي.لەنيننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە شىعا­رىل­عان مەرەكەلىك مەدال تاپسى­رىل­عان ەدى. لەنين پارتياسى, سول كەزدە كوكپ-نى وسىلاي اتايتىن, كادرلاردى تاربيەلەپ, ىرىكتەي بىلەتىن. اراعا كوپ ۋاقىت سالماي نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەتاللۋرگيا الىبى پارتيا ۇيى­مىن باسقاردى, ودان كەيىن قارا­عاندى وبلىستىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ حاتشىسى بولدى. ال 1979 جى­لى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ءتورت جىلدان كەيىن ول قازاقستان مينيسترلەر كەڭەسىن باسقارادى. ءبىز, قاتارداعى پارتيا قىزمەت­كەرلەرى مەن پارتيا مۇشەلەرى, بۇل قىزمەتتەردەگى ونىڭ جۇمىس ءستيلىن, بەلگىلى ءبىر پروبلەمانى شەشۋدەگى ونىڭ ىقپال ەتۋ دەڭگەيىن تىكەلەي سەزىنگەن جوقپىز. ال سول كەزدە دە, بۇگىن دە, مەملەكەتتەگى ءبىرىنشى تۇلعاعا قوعامنىڭ ميل­لي­ونداعان مۇشەسى مەن ءاربىر ناق­تىلى ادامىنىڭ ءومىرى بايلانىس­تى ەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ بارلىق جەڭىستەرىمىز بەن وكىنىشتەرىمىزدىڭ باستاۋىندا سولار تۇراتىن. كومبينات پارتكومىنىڭ حات­شى­­سى بولىپ سايلانعان نۇرسۇل­تان نازارباەۆ الدىندا سان ءتۇرلى ءما­سە­لەلەر تۇردى. كومبينات دي­رەك­تورى و.ي.تيششەنكو دا جاڭادان تاعاي­ىن­دالعان ەدى. تۇتقا ۇستاعان ەكى باس­شى كاسىپورىندا ونىڭ ال­عاشقى كۇنى­نەن قوردالانىپ قال­عان ءتۇيت­كىل­دەردى شەشە المادى. باق-تا سىن ماقالالار جارىق كورە باس­تادى, جۋرناليستەر كىنانى ديرەكتور مەن پارتكوم حاتشىسىنا تاق­تى. بىراق بۇل قيىنشىلىقتار ول­ار­دىڭ سا­عىن سىندىرمادى. ماسكەۋدەن كەلگەن بري­گادا كومبينات­تاعى ءىستىڭ جاي-جاپسارىن زەرتتەگەننەن كەيىن ن.ءا.نازارباەۆتى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەك­رە­تارياتىنا شا­قىر­دى. بۇل تەگىن شاقىرتۋ ەمەس ەدى. ن.ءا.نازارباەۆ وعان ءوز كومبي­نا­تى­نا كومەكتەسۋ ءۇشىن جول تارتتى. Cەكرەتاريات وتىرىسى بارى­سىن­­دا ن.نازارباەۆ كومبيناتتاعى جاعدايدى بۇكپەسىز, بوياماسىز با­يان­دادى. كومبيناتتى سالعاندا وندا جۇمىس ىستەيتىندەر جاعدايى مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن. تۇرعىن ءۇي, بالاباقشا, ازىق-ت ۇلىك پەن تۇر­مىس­قا قاجەت تاۋارلار جوق, كليمات جاعدايى اۋىر جانە دە باسقا كوپ­تەگەن پروبلەمالار قوردا­لانعان. ءسويتىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ كرەملدىڭ سىناعىنان تۇڭعىش رەت ءوتتى. ارينە, ول سول كەزدە الدا مۇندا تالاي كەلىپ, گورباچەۆ, ەلتسين جانە باسقا ادام تاعدىرىن شەشۋشىلەردىڭ «قۇپيا» مەحا­نيزم­­­دەرىمەن تانىس بولاتىنىن بىلگەن جوق. بىراق ن.نازارباەۆ مۇنداي سىناق-كەزدەسۋلەردە ادام تاعدى­رىن شەشۋشىلەر تۋرالى ەمەس, ءوز ەلى, ادامدارىنىڭ تاع­دى­رى تۋرا­لى ويلادى. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە قازاقستان جا­سام­پاز­دا­رى» اتتى كىتاپ جازعان اع­ىل­شىن جازۋشىسى جانە بيوگرافى مەنىڭ ارىپتەستەرىم – جۋرناليستەر ال­دىن­دا تاڭ-تاماشا قالادى: «با­تىستا دالادا تۋعان جاننىڭ پرەزيدەنت بولۋى مۇمكىن ەمەس». ءيا, باتىس ءۇشىن نازارباەۆ تاعدىرى توسىن. وندا وسى كۇنگە دەيىن ال­دىڭعى كەزەكتە ادامدار تۋرالى, سو­دان كەيىن بارىپ ديۆيدەنتتەر مەن پايدا تۋرالى ويلايتىن ادام­­داردى تۇسىنە بەرمەيدى. شەكارادان تىس جەردە بۇعان قاراما-قارسى. نازارباەۆ رەسپۋبليكادا ادام­داردىڭ ءومىر دەڭگەيى, كادرلىق ءوز­گەرىستەر ماسەلەسىنە ەرەكشە مۇ­قيات قارادى. جوعارى تۇرعان باس­تىق الدىندا دا جالپاقتامادى. ول ۇنەمى ءوز حالقى تۋرالى وي­لادى, ءوزىنىڭ قايدان شىققانىن, تەگىن ۇمىتقان جوق. مۇنىڭ ءوزى وعان كسرو-نىڭ تاراعان ساتىندە جانە ەگەمەن قازاقستاندى دەربەس باسقارعان العاشقى جىلدارى كو­مەككە كەلدى. استانانى اقمولاعا كوشىرۋ كەزىندەگى شەشىمى ونىڭ تاباندىلىعى مەن ماقساتكەرلىگىن ايقىن ايعاقتايدى. مۇنىڭ ار­تىن­دا اسا ماڭىزدى گەوساياسي پروبلەما جاتقانى دا تۇسىنىكتى عوي. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كسرو-نىڭ ىدىراۋىنان كوپ بۇرىن قاي­تا قۇرۋ دەگەن داقپىرتپەن پار­تيانىڭ حالىق مۇددەسىنەن ال­شاق­تاپ, لەنيندىك پرينتسيپتەردى بەلىنەن باسۋى الاڭداتتى. وداقتىق رەسپۋبليكالار ءىرىلى-ۋاقتى ماسە­لەلەردىڭ ءبارىن ماسكەۋمەن كەلىسەتىن. ماسكەۋ بولسا جەرگىلىكتى جەر­دىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ەلپ ەتە قويمايدى. ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەر قوردالا­نىپ, شەشىمىن تاپپاي جاتتى. نازارباەۆ پەن ونىڭ جاقتاستارى مۇ­نىڭ نەگە سوقتىراتىنىن جاقسى ءبىل­دى. گورباچەۆ بولسا ءوزىنىڭ با­تىس­تاعى دوستارىنا جاقسى كورىنۋ ءۇشىن العان بەتىنەن قايتپادى. دەگەنمەن ول جاڭارتىلعان وداقتى ساقتاپ قالاتىنىنا سەندى. ونىڭ ۇستىنە بۇكىلوداقتىق رەفەرەندۋم ساياساتكەرلەرگە كەلىسىمگە كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى, بىراق ولار كەلىسىمگە كەلە المادى. ەڭ الدىمەن گورباچەۆ پەن ەلتسين تەكەتىرەسى جالعاسا بەردى. ولار توتاليتار­لىق جۇيەنى جويامىز دەگەن سىل­تاۋ­مەن ميللي­ونداعان قاراپايىم اد­ام­دار ءمۇد­دە­سىن ۇمىتتى, ەڭ بول­ماسا قىتايدىڭ تاجىريبەسىن قول­دانا ال­مادى, ال ولار يدەولو­گيانى ساق­تاي وتىرىپ, بۇكىل ەلگە جەكە مەنشىك ەنگىزدى, ءسويتىپ قىسقا مەرزىمدە ءوز ەكو­نو­ميكاسىن كوتەرە ءبىلدى. نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن پار­تيا سەز­دەرىندە, كسرو جوعار­عى كەڭەسى سەسسيا­لا­رىندا, گورباچەۆپەن جەكە كەزدەسكەندە كوتەرىپ ءجۇردى. كوكپ ءححVىىى سەزىندە ءسوي­لەگەن سوزىندە ول ەلدى جاڭارتۋدىڭ ينيتسياتورى – پارتيا نەگە حالىق سىنىنا ۇشى­راپ وتىر دەگەن سۇراق­قا جاۋاپ بەرە كەلىپ, بۇل قۇبى­لىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن ايتتى. «قوعامنىڭ باس­­قارۋشى كۇشى» قاي­تا قۇرۋدىڭ ناقتىلى جوسپارىن, سول قايتا قۇرۋدىڭ ىقتيمال سالدارىن وي­لاس­تىرعان جوق, دەدى. مەن ول كەزدە ماسكەۋدە بولعان ەدىم, جۋرناليستەر ن.نازارباەۆ­تىڭ بۇل باتىل ءسوزىن ەرەكشە جو­عارى باعالادى. نازارباەۆتىڭ كۇر­دەلى جاعدايدا شەشىم قابىل­داۋعا دەگەن قابىلەتىنە باسقا دا مىسالدار جەتەرلىك. مىنا جاعداي قازىر جالپى جۇرت­قا جاقسى بەلگىلى, گورباچەۆتى پرەزيدەنتتىك تاقتان الاستاعان بەلوۆەجە كەلىسىمىنەن كەيىن م.گورباچەۆ ءوزىنىڭ دوسى ساناعان ۇلكەن د.بۋش, وعان ءتىپتى تەلەفون دا سوق­قان جوق. ونىڭ ورنىنا ول ب.ەلتسينمەن اڭگىمە وتكىزىپ, مەملەكەتتە ماڭگىلىك دوس جوق, تەك ساياسي جانە ۇلتتىق مۇددە عانا بار دەگەندى تاعى دا ءبىر ەسكە سالدى. مىنە, وسى مۇددە ن.نازارباەۆ ءومىرى مەن قىزمەتىندە جەكە باستىڭ قامى, داڭقى جانە پوپۋليزمنەن ۇستەم تۇردى. نازارباەۆ 50 جاسقا تول­عان­دا ونى وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرى حاتشىلارىنىڭ ۇسى­­نى­­سىمەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى­نىڭ التىن جۇلدىزىمەن مارا­پات­­تا­ماقشى بو­لا­دى. ول تۋرالى ءبىل­گەن مەرەيتوي يەسى بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپ, ءوز ورنىنا ان­درەي براۋن­دى ناگرادتاۋدى ۇسىنادى. تاعدىر ن.نازارباەۆ الدىنا ۇنەمى تاڭداۋ جاساۋدى قويىپ كەلدى: نە تەز شەشىم قابىلداۋ كەرەك نەمەسە ويلانۋ, سالماقتاۋ, ناقتى­لاۋ قاجەت. سونىڭ بارىنەن ول دۇ­رىس جول تاباتىن ەدى. ونىمەن بىرگە بولعاندار ونىڭ ىسكەرلىگىن, پا­را­ساتتى اقىل-ويىن, ىسكە دەگەن پرين­تسيپتى كوزقاراسىن ايتۋدان جا­لىقپايدى. 1990 جىلى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولۋى مۇمكىن ەدى, بىراق گور­باچەۆ مۇنداي ءپرينتسيپتى ور­ىن­باسارى بولۋىنان قورىقتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وداق ىدى­راپ, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار ەگەمەندىك شەرۋىن تويلاپ جاتقاندا دا جۇرتپەن بىرگە داق­پىرتقا ەرگەن جوق. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن ەڭ سوڭىندا جا­ريا­لا­دى, ال شىنتۋايتقا كەلگەندە رەس­پۋبليكا جاستارى ەگەمەندىككە دەگەن قۇقىعى تۋرالى 1986 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا-اق جاريا ەتكەن ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ياد­رولىق قارۋ ارسەنالىن جويعاندا دا, رۋبلدىك ايماقتان شىققاندا دا جانە دە باسقا كوپتەگەن ما­ڭىز­دى ماسەلەلەردى شەشكەندە دە اسى­عىستىقتان بويىن اۋلاق سالدى. 90-جىلدارى قوعامدىق-ەكونومي­كا­لىق فورماتسيا, ميلليونداعان ادام­داردىڭ ءومىر سالتى وزگەرگەن­دە دە ول ءوزىن سالماقتى ۇستادى, حالىق الدىندا ول وزىنە سەنىمدى ساياساتكەر بولدى. سول ءۇشىن دە ول جىل ادامى اتاندى. «فاينانشيال تايمس» گازەتى سول كەزدەرى نازارباەۆ تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: «...ول بۇكىل جان-تانىمەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق وداقتى ساقتاۋدى جاقتايتىن بىردەن ءبىر رەسپۋب­لي­كا­لىق ساياسي قايراتكەر, ول نارىق­تىق رەفورمانى جاقتاعان جانە ونى ومىرگە بەلسەندىلىكپەن ەنگىزگەن العاشقى ليدەرلەردىڭ ءبىرى». كسرو-نىڭ ىدىراۋىنان كەيىن جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جى­لى بىزدەرگە, بۇرىنعى ۇلى دەرجاۆا ازاماتتارىنا, پسيحولوگيالىق جاعىنان دا جانە ەكونوميكالىق جاعىنان دا جەڭىل بولعان جوق, سول تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇبا­نىش پەن ءۇمىت ءسوزىن تابا ءبىلدى, ول بىلاي دەدى: «ءبىز كەڭەس ۇكىمەتى جىل­دارى قازىرگى قولدا بار ەكو­نوميكانىڭ, الەۋمەتتىك ينفراقۇ­رى­لىمنىڭ جاسالعانىن ۇمىتا­تىن ماڭگۇرت ەمەسپىز...» بۇگىن ءبىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ورىس ءتىلدى بولىگى, پرەزيدەنت نازارباەۆ پەن بارلىق قازاقتارعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ماجبۇرلەپ وقىتۋ جولىمەن كەتپەگەنى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىس ايتۋعا ءتيىسپىز. سونىمەن بىرگە قا­زاق ءتىلىن ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ ءبىلۋى ءۇشىن بار­لىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ءبىز پرەزيدەنت – ۇلت كوشباسشىسىنا حالىقتى ودان ءارى توپتاستىرۋعا جاردەمدەسەمىز. رەس­پۋبليكا باستان كەشىرگەن كۇردەلى تاريحي كەزەڭدەر جانە ولارعا نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ كوزق­ا­راسى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ قا­زاقستاندا جاڭا ليدەر ءوسىپ جەتىلدى دەگەن سەنىمىن تۋدىردى. قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە قىز­مەت ىستەي ءجۇرىپ سوعان دالەل تالاي مىسالداردى كەزدەستىرگەنىم بار. 1989 جىلى مامىر ايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­مي­تە­تى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بول­دى, ال 1990 جىلدىڭ 24 ءساۋ­ىرىندە ول قا­زاقستان تاريحىندا ءبىرىنشى پرەزيدەنت بولىپ سايلان­دى. سونىمەن بىرگە ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتە­تى­نىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى پورتفەلىن دە ساقتاپ قالدى. سودان بەرى, مىنە, 20 جىل بويى ول ءبىزدىڭ پرەزيدەنت, ۇلت كوشباس­شىسى جانە حالىق­ارالىق دەڭگەي­دەگى دانا ساياساتكەر, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ توراعا­سى, ال پارتيا بەدەلى تىكەلەي نازارباەۆ ەسىمىمەن بايلانىستى. ءوت­كەن كەزەڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءبارىمىز سياقتى ول دا ەرەكشە وزگەردى, با­رىنشا سارابدال جانە ادامدار مەن ولاردىڭ ءىسىن قاتاڭ باعالاي­تىن بولدى. بىراق ءبىر ءما­سەلەدە ول بۇرىنعى قالپىندا قال­دى, ول – ءوز حالقىنا ەجەلگى دالا تاريحىنا لايىقتى بولۋ ءۇشىن كومەك, قولداۋ كورسەتۋ. ونىڭ بار­لىق ءومىرى قا­زاقستاندىقتارعا بەلگىلى جانە ول بىزگە الەمدەگى كۇر­دە­لى پروتسەستەردى, ونداعى ادامنىڭ ور­نى مەن ءرو­لىن تەرەڭىرەك ۇعى­نۋ­عا كومەكتەسەدى. نازارباەۆ كەزىندە رەسپۋبليكا ەگە­مەندىك, حالىقارالىق بەدەل ال­دى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دا­­مۋ جولىنا ءتۇستى. قازاق­ستان ءتاۋ­ەل­سىزدىك جىلدارى 120 ميلليارد اقش دول­لارى مولشە­رىندە ينۆەستيتسيا تارتا ءبىلدى. بۇل ەلگە ءوز ءتاۋ­ەلسىزدىگىن نى­عايتۋعا ءجا­نە قازاق­ستان­نىڭ الەمدىك باسە­كەگە قابىلەتتى ورتاعا كىرۋى ءۇشىن العىشارت جاسادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءىرى ساياساتكەر رەتىندەگى شىن ءمانىن­دەگى ليدەرلىك, ادامي قاسيەتتەرى مەن ونىڭ كورەگەندىگى, مەنىڭ وي­ىم­شا, حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىمدى نى­عايتۋدا ەرەكشە كورىندى. جانە نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى مۇنى ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ۇيدە دە, سونداي-اق الەمدىك ماسشتابتا دا ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا. نازارباەۆ – قا­زاق­ستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇ­رۋ­دىڭ جانە ونى ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ اۆتورى, الەمدىك ءدىن ليدەرلەرى سەز­دەرىن, تمد ەلدەرى مادەني ءجا­نە رۋحاني دامىتۋ فورۋمىن ءوت­كى­زۋ­دىڭ ينيتسياتورى جانە ەقىۇ دا­مىتۋدىڭ وسى زا­مانعى باستى قوز­عاۋشىسى. نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ­تىڭ الەم حال­قىنا سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, توزىمدىلىك پرينتسيپتەرىن ساقتاۋ ءجو­نىندەگى ۇندەۋى مەنىڭ قازاق­ستا­نىمنىڭ باسشىسىنىڭ مەم­لەكەت­ارالىق قاتىناستار مادەنيە­تىن جو­عارىلاتۋعا جاڭا يمپۋلس اكەلۋ­گە ۇمتىلۋشىلىعىن تاعى ءبىر ءدا­لەلدەيدى. الەمگە حالىق مۇددەسى مەن ارمان-تىلەگىن جوعارى قوياتىن پەرزەنت بەرگەن حالىق تا داڭق بيىگىنە كوتەرىلمەك. ءسوز جوق, نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعىنا لايىق, ال قا­زاقتار بول­سا تۇركى حالقى مەن پوست­كە­ڭەس­تىك كەڭىستىككە جاڭالىق اتاۋلىنىڭ باستاۋشىسى رەتىندەگى ءوز ءرولىن باياعىدا-اق دالەلدەدى. بۇگىندەرى كەيبىرەۋلەر پرەزي­دەنت­تىڭ جاڭىلىس باسۋى مەن قاتە­لىكتەرىن ەسكە الا باستادى. ال باس­قا مەملەكەت باسشىلارىندا قاتە­لىك جوق پا؟ مۇندايدى پرەزيدەنت سەنىمىن اقتاماعاندار, مەملەكەتتىك قىزمەتتەن الاستاتىلعاندار ايتادى. بۇلار دۇرىس باعا بەرە المايتىن, اياعىنىڭ استىنان باس­قانى كورە المايتىن ادامدار. پرە­زيدەنت وندايلاردىڭ مەملەكەتتە بار ەكەنىن دە جاقسى بىلەدى... ەڭ باستىسى – حالىق, پرەزي­دەنتتىڭ ءىزباسارلارى مەن تىلەۋلەس­تەرىنىڭ ۇلكەن كومانداسى ونىمەن بىرگە. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولار ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس جاسايدى. ونىڭ وسى ۇمتىلىسى ميلليون­داعان قازاقستاندىقتار مۇددەسىنە ساي كەلىپ, جاراسىم تابادى. ونىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن. ...وتكەن جىلى ماسكەۋدە, مە­نىڭ «كازاحستان: وت سۋۆەرەنيتەتا ك ميروۆوي كونكۋرەنتوسپوسوبنوستي» ات­­تى كىتابىمنىڭ تۇساۋكە­سە­رىندە ءماس­كەۋلىك قازاقتار مەنى قازاق­ستان­نىڭ ەتنوستىق ەمەس پات­ريوتى دەپ اتادى. مەن ونى ماق­تان ەتەمىن, ءوز وتانىم دەپ مەن ۋكراي­نانى ساناسام, ءوزىمنىڭ تۋ­عان ەلىم دەپ قازاقستاندى ساناي­مىن. بۇل مەنىڭ ەلىم, بۇل مەنىڭ تاعدىرىم جانە بۇل مەنىڭ پرەزيدەنتىم. سەرگەي حارچەنكو, ايماقتىق «كوستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, ساياسي سوتسيولوگيا دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, «نۇر وتان» حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. شەتەلدىك ساياساتكەرلەر نە دەيدى؟ مىڭ مارتە دۇرىس قادام يۋري سولوزوبوۆ, رەسەي ۇلتتىق ستراتەگيالار ينستيتۋتى حالىقارالىق باعدارلامالارىنىڭ ديرەكتورى: 2007 جىلعى رەفورما پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بىرنەشە مارتە قايتا سايلانۋىنا رۇقسات بەردى. ەگەر ول كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بارۋعا شەشىم قابىلداسا, ون­ىڭ تاماشا جەڭىسكە جەتەتىنىنە مەن سەنىمدىمىن. سوندا با­تىس­تىق «بورىلەر» دە توق, نارازىلىقتار دا الىنىپ تاس­تالادى – سايلاۋ وتكىزۋ ينستيتۋتىن ەشكىم جويعان جوق. الەمنىڭ ساياسي تۋربولەنتتىلىككە كىرۋىنىڭ ءوزى نا­زارباەۆتىڭ تابىسقا جەتەتىنىنە كەپىل بولادى. «قىرعىزستانداعى سياقتى سىناقتارعا ۇشىرا­تا­تىن­داي, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىز بىزگە وتە قىم­بات», دەيدى قازاقستاندا. «سىنعان شىنى اياقتى قايتا جەلىمدەۋگە بولمايتىنىن قىرعىزستان كور­سەتىپ وتىر». «نەزاۆيسيمايا گازەتا». دميتري سۋششەۆيچ, تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كەڭەسشىسى: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ رەفەرەن­دۋم­نىڭ ورنىنا مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ وتكىزۋدى ۇسىنۋى مىڭ رەت دۇرىس: كونستيتۋتسيا, ءتىپتى ىزگى نيەتتەرمەن بولسا دا, جەڭىل-جەلپى قايتا كوشىرە سالاتىن قۇجات ەمەس! ال قازاقستان حالقىنىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاسايتىنىنا ەش كۇمان جوق! قازاقستاننىڭ تۋىستاس حالقىنا شىن جۇرەكتەن باقىت پەن وركەندى دامۋ جولىن تىلەيمىن. (سا-News). مانفرەد گرۋندا, بۋندەستاگ دەپۋتاتى: قازاقستان پرەزيدەنتى مەن كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس شەشىمى كەڭىنەن قولداۋ تابۋدا. ول دەمو­كرا­تيا­لىق پرينتسيپتەردەن, ەڭ الدىمەن, ساياسي جاۋاپتى باس­شىلاردى بىرقالىپتى داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى بوي­ىن­شا سايلاۋ قاجەتتىلىگىنەن باس تارتۋعا جول بەرمەيدى. 31 قاڭتاردا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىنەن جوسپارلانعان رەفەرەندۋم ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كەلمەيدى دەپ حا­بار­لادى. ودان كەيىن پرەزيدەنت نازارباەۆ رەفەرەندۋم ورنىنا مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوت­كىزۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنتتىڭ شەشىمىن كونستيتۋتسيانىڭ دەمو­كرا­تيالىق پرينتسيپتەرىنە ادالدىق رەتىندە باعالاعان ءجون. قازاقستان مودەرنيزاتسيا جولىمەن دامىدى, تابىستار, اسىرەسە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ وزگە ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا, كوزگە كورىنىپ تۇر. مەملەكەت باسشىسى ەلدە تۇراقتىلىقتى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروگرەستى قامتاماسىز ەتتى. ساياسي رەفورمالارمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, وسى پروگرەستى بولاشاقتا دا قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ شەشىمى وسى باعىتتاعى جولدى جالعاستىرا الادى. (گەرمانياداعى بيلەۋشى حدس/حسس وداعى فراك­تسيا­سى اتقارۋشى حاتشىسىنىڭ ءباسپاسوز ءۇشىن ءمالىم­دەمەسى).