جاقىندا وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا جانگەلدين اۋدانىنداعى «اققۇم-التىباي-ساعا» اڭ شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى قايرات ورداباەۆتان دابىل ءتۇستى. ول اقكولدەن وتىز شاقتى شاقىرىم جەردەن 53 اقبوكەننىڭ ولەكسەسىن تاۋىپ العانىن حابارلادى. تورعاي دالاسىنا جەدەل اتتانعان قۇرامىندا پوليتسيا وكىلدەرى مەن ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى بار توپ ماشينە ءىزىن كەسە وتىرىپ, اينالاسى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اتىلعان تاعى دا 32 كيىكتى تاپتى. بروكونەرلەر جايراتىپ سالعان 85 كيىكتىڭ ەكەۋى ەشكى, تورتەۋى ءبىر جاسار لاق, قالعان 79-ى تەكەسى. سۋىق قولدى اڭشىلار تەكەلەردىڭ ءمۇيىزىن ارامەن تۇبىنەن قىرقىپ العان. ماماندار كيىكتەردىڭ ولەكسەلەرىن ءبىر جەرگە جيناپ, اۋرۋ تاراپ كەتپەس ءۇشىن ورتەپ, زالالسىزداندىردى.
كيىكتەردىڭ قانىپەزەرلەر اتقان وقتان قىرىلعانى بۇل ءبىر ەمەس, بىلتىر تورعاي دالاسىنان وسىنداي جەتى وقيعا تىركەلدى. سول جىلدىڭ قازان ايىندا جانگەلدين اۋدانىنداعى ءشيلى جەرىنەن 84 كيىكتىڭ ولەكسەسى تابىلعان ەدى. ال 2009 جىلى ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى بروكونەرلەر قىرىپ سالعان كيىكتەردىڭ ولەكسەسىن ءۇش رەت جيناعان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى كيىك اتۋ تىم كۇشەيىپ, جيىلەپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. ەگەر وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە, از جىلدا بەتپاقدالادان ساحارانىڭ بوتاكوزىن كورۋ ارمان بولىپ قالماسىنا كىم كەپىل.
وكىنىشكە قاراي, قازىر پوليتسيا مەن ورمان جانە اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بروكونەرلەر جايراتقان كيىكتىڭ ولەكسەلەرىن تىركەپ, ورتەۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىرعانداي. اقبوكەندى ۇيىرىمەن قىرىپ سالعان براكونەرلەر نەگە سايراندايدى؟ ولاردىڭ جولىن كەسەتىن كۇش جوق پا؟
– بەتپاقدالا ءۇيىرىن قۇرايتىن كيىكتەر جايىلاتىن اققۇم-التىباي-ساعا اڭ شارۋاشىلىعى 1 ميلليون 285 مىڭ 481 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. بۇل تورعاي وڭىرىندەگى ەلدى مەكەندەردەن دە تىم شالعاي. وسىنشا اۋماقتى ءجيى ارالاپ تۇرۋعا اڭشىلىقتىڭ ماتەريالدىق كۇش-قۋاتى كەلمەيدى. ال كيىككە شىققان براكونەرلەر شەتەلدىك جۇردەك ءماشينەگە مىنەدى, مۇزداي قارۋلانادى. ءبىزدىڭ اڭشىلىق قىزمەتكەرلەرى «نيۆا» جانە «ۋاز» ماشينەسىمەن بروكونەرلەردى قۋىپ تا جەتە المايدى. بۇگىندە كيىك اۋلايتىنداردى قارا بازارداعى بيزنەسىن ابدەن قالىپتاستىرعان, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ دەپ ايتۋعا بولادى, – دەيدى وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى مارات بەگىمبەتوۆ.
قارا بازار دەمەكشى, تەلەكانالداردىڭ جەرگىلىكتى كورسەتىلىمدەرى كەزىندە جۇگىرتپە جولمەن «كيىكتىڭ ءمۇيىزىن ساتىپ الامىن» دەگەن حابارلاندىرۋلار ءوتىپ جاتادى. ارتىندا اقشاسى قىلتيماسا جارناما بەكەر جۇرمەيدى. ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ءمۇيىزدىڭ ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى كيىك جايىلاتىن جەرلەردەن السا 35-50 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ال الماتىدا ول 200 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى, قىتايدا 4 مىڭ دوللارعا دەيىن بارادى. شىعىس مەديتسيناسى اقبوكەننىڭ سورىنا اينالىپ تۇر.
وتكەن جىلى بەتپاقدالاداعى كيىكتەردىڭ سانى 50 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. ءبىر قاراعاندا كوپ سياقتى كورىنگەنمەن, بۇل توقمەيىلسيتىن سان ەمەس. ءبىر كەزدەرى قازاق دالاسىندا ميلليونداپ ورگەن كيىكتىڭ سانى بۇل كۇندە 100 مىڭعا دا جەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە اقشاعا قۇنىققان قانىپەزەرلەر مۇيىزىنە بولا اقبوكەننىڭ تەكەسىن جۇزدەپ اتا بەرسە نە بولماق؟ بىلتىردىڭ وزىندە عانا اقشاعا قۇنىعىپ, تابيعاتقا كوزى قانتالاي قاراعاندار بەتپاقدالا ۇيىرىنەن 220 كيىكتى اتىپ العان. ينسپەكتسيا ماماندارىنىڭ پايىمداۋىنشا, براكونەرلەر كيىكتىڭ ءۇيىرىنىڭ قوزعالىسىن, ولاردىڭ تەكەلەرى مەن ەشكىلەرىنىڭ ايىرىلاتىن كەزىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا پايدالانادى. اۋىلداعى جۇمىسسىز وتىرعان ادامدار اقشا ءۇشىن اۋىز جالاسۋى ابدەن مۇمكىن.
قوستاناي-تورعاي ءوڭىرى 19 ميلليون 600 مىڭ گەكتارداي جەردى الىپ جاتسا, سونىڭ 18 ميلليون گەكتاردان استامىندا تابيعاتتىڭ ءوزى سىيلاعان اڭ مەن قۇس مەكەندەيدى. سول اڭ مەن قۇستىڭ قورعاۋدى قاجەت ەتپەيتىنى كەمدە-كەم. كوپشىلىگى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. ال ولاردى قورعايتىن, باقىلايتىن اڭ شارۋاشىلىقتارىنا, ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنا مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قارجى تىم جەتكىلىكسىز.
– «اققۇم-التىباي-ساعا» اڭ شارۋاشىلىعىندا 6 قورىقشى, ولاردىڭ 4 اۆتوكولىگى بار. ال بەتپاقدالا تابىنى 1 ميلليون 200 مىڭنان اسا گەكتار جەرگە جايىلادى. ونىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى – 150, شىعىسى مەن باتىسى 100 شاقىرىمداي بولادى. ال قورىقشىلاردىڭ قارجىعا بايلانىستى ايىنا ون كۇن عانا دالانى ارالاۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەن. جۇردەك ماشينە مىنگەن براكونەرلەر جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تىنىم تاپپايدى, – دەيدى ماماندار.
2008 جىلى «التىن دالا» رەزەرۆاتىنىڭ جوباسى جاسالىپ, وعان تورعاي دالاسىنىڭ ناق كيىكتەر جايىلاتىن, قىستايتىن جەرلەرى ەنگىزىلگەن بولاتىن. جوبا بويىنشا رەزەرۆات ۇستىمىزدەگى جىلى كۇشىنە ەنۋى كەرەك. ەگەر تورعاي دالاسى رەزەرۆات بولسا, وندا قورىقشىلار, عىلىمي جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر سانى 150-گە جەتۋى كەرەكتىگىن ايتادى ماماندار. قورىقتىڭ بۇل قۇرىلىمى ءۇشىن قارجى بولىنەتىندىكتەن قورىقشىلاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى تەحنيكالار دا الىنادى دەگەن ءۇمىت بار. مۇمكىن ءۇمىت الداماس, ال ازىرگە كيىككە جاۋداي تيگەن تابيعات قاسكويلەرىن تەزگە سالۋعا دارمەن بولماي تۇر.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.