– دەيدى تۋريزم سالاسىمەن اينالىساتىن «BESTKZ» وپەراتورىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا قاپەنوۆا
ءتۋريزمدى دامىتۋ ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە ىقپال ەتەتىنىن حالىقارالىق تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىن قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋلارىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ تۋرالى ايتىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى ءتۋريزمنىڭ ماڭىزى ەكونوميكانى دامىتۋدان كەم سوقپايتىنى تاعى بار. ول جاس ۇرپاقتى ەلدى, جەردى سۇيۋگە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەيدى. بۇل ماڭىزدى ءىستىڭ قوستاناي وبلىسىندا قالاي جۇرگىزىلىپ وتىرعانى جونىندە ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز «BESTKZ» تۋريستىك وپەراتورىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا قاپەنوۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدى.
– گۇلميرا امانگەلدىقىزى, بيىل قوستانايلىقتاردىڭ دەمالىسىن قايدا وتكىزەتىنى تۋرالى جورامال ايتا الاسىز با؟
– قازاقتا «اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ, اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ», دەگەن ءسوز بار. بۇدان حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىندا قاشاندا ءتۋريزمنىڭ ورنى بولعانىن ءبىلۋگە بولادى. ال قازىردە تۋريزم قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سالتىنا دەندەپ ەنىپ كەلەدى. قوستانايلىقتارعا قاتىستى ايتسام, ءبىزدىڭ وڭىردە قىس التى اي ەمەس, ودان دا ۇزاق دەر ەدىم. ءۇش-ءتورت اي جازعى ماۋسىمدا كۇنگە قىزدىرىنىپ, سۋعا ءتۇسىپ دەگەندەي, دەمالۋ ءۇشىن كوپشىلىكتىڭ تەڭىزگە بارۋدى قولاي كورىپ تۇراتىنى ايان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان كەيىن تەڭىزى بار ەلدەرگە جۇرت ەركىن شىعاتىن بولدى. اسىرەسە, تۇركيانىڭ ورنى ءبولەك. ول تەڭىزى بار وزگە ەلدەرگە قاراعاندا, بىزگە ءبىرشاما جاقىن جانە ءتۋريزمى جاقسى دامىعان, ينفراقۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن. قازىر قوستانايلىقتار تۇركياعا ۇشۋ ءۇشىن استاناعا نەمەسە كورشى رەسەيدىڭ قالالارىنا بارىپ جاتپايدى, ۇشاق انتالياعا قوستانايدان ۇشادى. ءبىزدىڭ كومپانيا بيىلعى ماۋسىمنىڭ العاشقى تۋريستەرىن تۇركياعا شىعارىپ سالدى. قالتاسىندا 180 مىڭ تەڭگەدەي اقشاسى بار ادام تۇركياعا بارىپ, 10 كۇن ەركىن دەمالىپ كەلەدى.
دەگەنمەن, تۇركياداعى وقيعالارعا بايلانىستى تۋريستەر ىركىلەتىن بولسا, ءبىز ولارعا تەڭىز جاعاسىنا جاقىن ورنالاسقان گرەكيا, بولگاريا سەكىلدى باسقا ەلدەردى بالاما رەتىندە ۇسىنامىز.
– تۋريستەر سىرت ەلدەرگە شىعۋدىڭ قاۋپىن ويلاسا, ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدە دە وزەن-كولدەرىنە شومىلۋعا, دەمالۋعا بولاتىن وڭىرلەر بار عوي؟ ولاردى ۇسىنىپ كوردىڭىزدەر مە؟
– ادامداردىڭ وزدەرى سوڭعى ۋاقىتتا كاسپي تەڭىزىنە, بالقاشقا بارۋعا سۇرانىس جاسايدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى قۇمدى جاعاجايلاردا جاز ايلارىندا سۋعا ءتۇسىپ, قىزدىرىنۋعا بولادى. تۋريستىك الەۋەتى بار ايماق. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇنداي ايماقتارعا اپاراتىن كولىك ينفراقۇرىلىمى ءالى ناشار. مىسالى, اقتاۋعا قوستانايدان ۇشاق تا, تىكەلەي باراتىن پويىز دا جوق. ول ءۇشىن استاناعا, توبىل ستانساسىنا بارۋ كەرەك. جۇرت اقتاۋدان بۇرىن انتالياعا تەزىرەك جەتەدى. سوڭعى ەكى اپتادا كاسپي جاعاسىندا دەمالۋعا بىرنەشە سۇرانىس ءتۇستى. بىراق كاسپيدەگى جاعاجايلاردا تۋريستەر ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعداي بار دەپ ايتا المايمىن. سوعان قاراماستان, اقتاۋداعى قوناق-ۇيلەردە قازىردىڭ وزىندە ورىن جوق كورىنەدى. بالقاشقا, قاپشاعايعا بارۋعا دا قوستانايلىقتار جول قيىندىعىنان ىركىلە بەرەدى. تابيعاتى تامىلجىعان بۋراباي ەلىمىزدەگى تۋريستىك ايماقتار ءىشىندە كوش باستايدى. بىراق وندا جاز ايلارىندا سۋعا شومىلۋ مەرزىمى تىم قىسقا. سۋ سۋىق. ەلىمىزدەگى دەمالۋعا قولايلى ءوڭىرلەردە ازىرگە ينفراقۇرىلىم ءالسىز بولعاندىقتان, قوستانايلىقتار دا قىزىقتى سىرت ەلدەردەن ىزدەيدى. بۇل كورىنىس ازىرگە وسىلاي بولىپ تۇر.
– دەگەنمەن, جەرگىلىكتى تۋريزم قالاي دامىپ كەلەدى؟
– ۇلت جوسپارى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءىسى ايقىندالعان. ول ارينە, جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان. ينۆەستورلار تارتۋ ءۇشىن دە الدىمەن تۋريستىك الەۋەتى بار وڭىرلەر ابدەن ناقتىلانىپ, زەرتتەلۋى كەرەك. ال ونداي جەرلەر ءبىزدىڭ وبلىستا دا بار. قوستاناي وبلىسىندا اتاقتى ناۋىرزىم قورىعى تۇنىعى بۇزىلماعان تۇما تابيعاتىمەن تۋريستەردى تارتادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ءۇش جىلدان بەرى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردان كەيىن وعان تۋريستەردى وتكەن جىلى ءبىرىنشى رەت اپاردىق. ونداعى سۋى ءزامزامداي تۇنىق, تۇششى بۇلاقتار, الەمدە ەش جەردە كەزدەسپەيتىن اعاش تۇرلەرى, بوز, سەلەۋ سەكىلدى ءشوپتەر, ءتۇرلى گۇلدەر, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار – تۋريستەر ءۇشىن قىزىقتى بولاتىنى ءسوزسىز. جالپى, ءبىزدىڭ وبلىستا تابيعات ءتۋريزمى جاقسى داميتىن بولادى. تورعاي دالاسىنىڭ كوركى مەن ەتنوتۋريزمى, ارحەولوگيالىق, تاريحي ەسكەرتكىشتەرى دە تۋريزمگە سۇرانىپ تۇر. ايتپاقشى, تورعايعا دا تۋريستەردىڭ الدى بارا باستادى. سونىمەن قاتار, دەنيسوۆ اۋدانىندا ەكىنشى ارحايم اتالعان ارحەولوگيالىق نىسان دا تۋريستەردى تارتادى دەپ ويلايمىز. ليساكوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشىنەن الىنعان 400-دەن اسا قۇمىرالارى بار مۋزەي دە تۋريستەرگە وتە قىزىقتى بولارى ءسوزسىز. بۇل مۋزەيدىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق.
وتكەن جىلى ماسكەۋلىك ءبىر ايەل قوستاناي قالاسىنا قوناققا كەلىپتى. ول ءبىزدىڭ تۋريستىك وپەراتور كومپانياسىنا كەزدەيسوق كىرىپ, «وبلىستا, قالادا كورەتىن قانداي قىزىقتى جەرلەر بار؟» دەپ سۇرادى. ءبىز ءبىرىنشى رەت ناۋىرزىم قورىعىنا ونشاقتى ادامنان تۇراتىن تۋريستەر توبىن اپارعالى وتىرعانبىز. الگى ايەلگە دە ۇسىنىس جاسادىق. ەكى كۇنگە جولداما 10 مىڭ تەڭگە ەكەنىن ايتقانىمىزدا, ول سونشالىقتى ارزاندىعىنا ميىعىنان ك ۇلىپ الدى دا, بارۋعا بىردەن كەلىستى. ناۋىرزىمنان كەلگەن سوڭ قورىقتىڭ تابيعات بايلىعىنا تامسانىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىدى. سويتسەك, ول ماسكەۋدە تۋريستىك كومپانيادا قىزمەت ىستەيتىن وسى سالانىڭ مامانى ەكەن. ول قازىرگى ۋاقىتتا ماسكەۋ, ەۋروپانىڭ ءىرى قالالارى سەكىلدى مەگاپوليستە تۇراتىن ادامدار ءۇشىن تۇما تابيعاتتان ارتىق تۋريزم جوق ەكەنىن ايتتى.
– كەلەسى جىلى ەكسپو-2017 كورمەسىنە ناۋىرزىم قورىعىن تۋريزم نىسانى رەتىندە قاتىستىرۋ جوبالارىڭىز قالاي ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– بىزگە وتكەن جىلى ەكسپو-2017 ۇلتتىق كومپانياسىنان وسى كورمەگە كەلەتىن قوناقتاردى اپاراتىن تۋريستىك باعىتتار ۇسىنۋ تۋرالى حات كەلگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ «ناۋىرزىم قورىعى» تۋريستىك باعىتى تۋرالى ۇسىنىسىمىز ولارعا ۇناپ, ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويدىق. وسىمدىكتىڭ 687 ءتۇرى, اڭنىڭ 44, قۇستاردىڭ 282, ونشاقتى بالىق تۇرلەرى بار, ەكى ءىرى وزەن اعاتىن ەرەكشە تابيعي لاندشافت – ناۋىرزىم قورىعىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە تابيعي مۇراسى تىزىمىنە ەنۋى «قىزىقتى كورمەك ءۇشىن» دەيتىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ ىنتىزارىن وياتارى حاق. مەموراندۋم اياسىندا ءبىز ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردى قابىلدايمىز. الداعى تامىز-قىركۇيەك ايىندا ەكسپو-2017 ۇلتتىق كومپانياسىنان ينسپەكتسيالىق تەكسەرۋ بولادى, ولارمەن قوسا شەتەلدىك تۋريستىك كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى دە كەلەدى. سوندا «ناۋىرزىم قورىعىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلگەن شەتەلدىك تۋريستەرگە كورسەتۋگە بولا ما, بولماي ما؟» دەگەن ءماسەلە ءتۇبىرلى شەشىمىن تابادى. مامىر ايىنىڭ اياعىندا عانا الدىن الا تەكسەرۋ جۇمىسى رەتىندە «ناۋىرزىم قورىعى» تۋريستىك باعىتىنا اقپاراتتىق تۋر وتكىزىلدى. ءبىز شەتەلدىك تۋريستەرگە تۇما تابيعاتپەن قاتار قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىن, ءداستۇرى مەن تۇرمىس-سالتىن, ويىنىن ءمۇمكىندىگىنشە كورسەتۋگە تىرىسامىز. تۋردا ۇلتتىق كومپانيا وكىلدەرىنىڭ بەرگەن باعاسى جامان ەمەس, دەمەك, ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسامىز دەگەن ۇمىتىمىزدەن قول ۇزگىمىز كەلمەيدى.
– ەندى جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا نە كولدەنەڭ تۇر؟ وسى جايىندا ايتساڭىز.
– مەن تاعى دا «ناۋىرزىم قورىعى» نەمەسە «تۇما تابيعاتپەن بىرگە» تۋريستىك باعىتىنان باستايىن. وعان كوكتەمنەن بەرى 90 ادام اپاردىق. بۇل ەندى باستالعان ءىس ءۇشىن از ەمەس. تۋريستەر ءبىر جانە ەكى كۇندىك جولدامالار الادى. ول ءتىپتى ارزان. بالالار ءۇشىن 8 مىڭ, ەرەسەكتەر ءۇشىن 13 مىڭ تەڭگە عانا. تۋريستەردىڭ كوبى مامىر ايىنداعى ناۋىرزىم قىرلارىن قاپتاعان قىزعالداقتى كورگىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ينتەرنەتتەن قاراعان ءبىر قىز ناۋىرزىمدى كورۋ ءۇشىن استانادان ارنايى كەلدى.
ناۋىرزىمعا تۋريستەر جاپپاي بارۋ ءۇشىن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋىمىز كەرەكتىگىن ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرعان شىعارسىز. بىرىنشىدەن, وبلىس ورتالىعىنان جول الىس, 200 شاقىرىم جۇرەمىز. ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا جەتكەن سوڭ, قورىققا دەيىن تاعى ءبىراز ءجۇرۋگە تۋرا كەلەدى. تابيعات اياسىنا اسفالت سالۋعا بولمايدى, قۇمنان ءوتۋ ءۇشىن جۇردەك ماشينا كەرەك. قالادان ونداي جۇردەك كولىك جالداۋ قىمباتقا تۇسەدى. وسى جاعى قيىنىراق. تۋريستەردى اۋدان ورتالىعىنداعى «ايمان-شولپان» شايحاناسىنان تاماقتاندىرامىز. وسى ناۋىرزىم قورىعىن تۋريزم نىسانى ەتۋ ءبىرازدان بەرى ءسوز بولىپ ءجۇرگەندىكتەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قىزمەت كورسەتۋدى جاقسى يگەرىپ كەلەدى. «ايمان-شولپاندا» قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنان اۋىز تيگەن تۋريست ونى كوپكە دەيىن ۇمىتا المايتىنى انىق.
مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىم, بىزدە ىشكى تۋريزم ەندى ءتاي-ءتاي باسىپ كەلەدى. ءبىز ەڭ باستىسى وزىمىزدەگى باردى باعالاپ, ونى تۋريستەرگە اسپەتتەپ كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. قوستاناي وڭىرىندەگى تۇما تابيعات پەن ارحەولوگيالىق نىساندار ىشكى ءتۋريزمنىڭ نەگىزىن قالايدى. بىزگە شەتەلدەگى تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن سول كۇيىنشە كوشىرۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار دەپ ويلايمىن. مىسالى, ناۋىرزىم قورىعىنا كىرەردەگى قۇمدى ءبىز اپارعان تۋريستەر جاياۋ ءجۇرىپ ءوتتى. دوڭعالاعى قۇمعا باتىپ كەتەتىن ماشينانى يتەرىپ ءوتكىزەدى. تۇما تابيعات اياسىندا جاياۋ, ءتىپتى, جالاڭ اياق ءجۇرۋدىڭ ءوزى تۋريستەرگە ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلايتىنىن بايقادىق. الايدا, تۋريستەردى شارشاتۋعا بولمايدى. ولار دەمالىپ وتىراتىن ورىندىقتار, دارەتحانالار, تابيعات اياسىندا تاماقتاناتىن ۇلتتىق ناقىشتاعى ستولدار, كيىز ءۇي تۇرىندەگى شاتىرلار سەكىلدى قولايلى جاعدايلار جاساماساق ءىسىمىز العا جۇرمەيتىنى انىق. مۇنداي ماسەلە تەك ناۋىرزىم قورىعىنا ەمەس, تۋريزم باعىتىنا سۇرانىپ تۇراتىن وڭىردەگى تابيعاتى كوركەم جەرلەردىڭ بارلىعىنا ورتاق.
– ونى كىم جاسايدى؟
– اڭگىمە وسىندا. مىسالى, تابيعات ءتۋريزمى تەك جاز ايلارىندا جاقسى جۇرمەك. قىستىڭ ءوز قىزىعى بولعانىمەن, ءبىزدىڭ وڭىردە ومبى قاردان جول جابىلىپ قالعاندا, تۋريزم تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىعىراق. ال شامامەن ءتورت ايعا سوزىلاتىن تۋريزم ماۋسىمى ءۇشىن الىنعان كولىكتى, ورناتىلعان دارەتحانالاردى, باسقا دا كەرەك-جاراقتى 8 اي بويى كىم مىندەتىنە الىپ كۇتەدى؟ وعان قارجى قاجەت. ەگەر تۋريزم ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان جاسالۋى ءتيىس بولسا, وعان وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وراسان قارجى ءبولىنۋى ءتيىس. بۇگىن بيۋدجەت وعان دايىن ەمەس. ال ينۆەستورلار پايدانىڭ شەتى كورىنبەي كەلمەيدى. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا اتسالىسقىسى كەلەتىن تۋريستىك وپەراتورلاردىڭ ازىرگە قارجى بولەتىندەي الەۋەتى جوق. بىزدەگى تابيعات جانە ارحەولوگيالىق تۋريزمنىڭ ينفراقۇرىلىمى كيىز ءۇيدىڭ ىقشامدىلىعىنداي ەرەكشەلىكپەن جاسالۋى ءتيىس. وعان مامانداردىڭ دا ىزدەنىسى كەرەك سەكىلدى. مىسالى, تورعايداعى گەوگليفتەر تۋرالى اقپارات جەر شارىن شارلاپ كەتتى. وعان شەتەلدىك عالىمدار ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ وتىر. ول تۋريستەر ءۇشىن دە قىزىقتى بولاتىنى ءسوزسىز. بىراق سونشا الىس جول ءجۇرىپ, ات ارىتىپ ۇشتوعايعا كەلگەندەر قالىڭ شىققان شوپتەن باسقا ەشتەڭە دە كورە المايدى. گەوگليفتەردى كوز جەتەرلىك بيىك مۇناراعا شىعىپ قانا كورۋگە بولادى. ونداي مۇنارا ازىرگە ارمان عانا. ونى كىم سالادى, كىم كۇتەدى؟ مىنە, سۇراق كوپ, جاۋاپ از.
ەكىنشىدەن, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ەلىمىزدەگى زاڭنامالار دا دەمەۋ بولا الماي وتىر. مىسالى, بالالار توبىن قالاداعى كورىكتى جەرلەرگە اپارۋ كەرەك بولدى دەلىك. قالادا بالالار توبىمەن ءجۇرۋ ءۇشىن الدىن الا قالالىق اكىمشىلىكتەن رۇقسات قاعاز كەرەك. تۋريستەر مىنگەن اۆتوبۋسقا ەسكەرتكىشتەردىڭ قاسىنا توقتاۋعا رۇقسات جوق. وسىنداي ۇساق-تۇيەك كەدەرگىلەر ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىمىزدا كۇندەلىكتى الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. مىسالى, ءتۋريزمى دامىعان ەلدەردە بۇلاي ەمەس. تۋريست انگلياداعى كورەم دەگەن نىسانىن سىلتەمەلەر ارقىلى تاۋىپ بارادى. ءبىزدىڭ قوستاناي قالاسىنا كەلگەن قوناق التىنسارين بابامىزدىڭ كەسەنەسىن تابا المايدى. بۇل – شىندىق. شەتەلدەردە ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى وتە كوپ, اقشا تۇسەدى-اۋ دەگەن مۇمكىندىكتى قۇر جىبەرمەيدى. مىسالى, سانكت-پەتەربۋرگتە تۋريستەرگە ەسكى كوممۋنالدىق ءپاتەرلەردى ارالاتادى, ەسكى ءۇيلەردىڭ شاتىرىنا شىعارادى. وسىنىڭ بارلىعى دا تۋريزم دەپ ەسەپتەلەدى.
بولاشاقتا ءتۋريزمنىڭ بىزدە دە داميتىنىنا بەك سەنىمىم بار, ارمانىم ودان دا اسقاق. ال ازىرشە تەك ەنتۋزيازممەن عانا جۇمىس ءىستەپ جاتىرمىز. ويتكەنى, ىشكى ءتۋريزمدى ءبىز ەندى باستادىق.
– اشىق اڭگىمەڭىزگە راحمەت. تابىس تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي