جۇرتشىلىقتى جىگەرلەندىرەتىن جولداۋ
ەلىمىز العان اسۋلار ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى دەسەك, بيىلعى جولداۋ دا, ۇندەۋ دە سولاي. سول سەبەپتى دە جولداۋ مەن ۇندەۋگە بايلانىستى ويلارىمىزدى ەلباسى جايلى تولعانىس-تولعاۋمەن باستاعاندى ءجون كوردىك. ءومىر – وتە كۇردەلى. ونىڭ قىرى مەن سىرىن, مۇڭى مەن جىرىن ءبىر بىلسە ومىردە كوپ جايلاردى ءوز باسىنان وتكەرىپ, كوڭىلىنە كوپ تۇيگەن ارداگەرلەر بىلەدى. ەلىمىزدەگى اقىلمان اعالارىمىزدىڭ كوشباسشىسى بايكەن ءاشىموۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن «ازاماتتىڭ تىلەۋىن تىلەيىك, اعايىن» اتتى كولەمدى دە كوركەم سۇحباتىندا «الىستان سەرمەپ, جۇرەكتەن تەربەپ» تولىمدى ويلار تولعاپ ەدى. سۇحباتتاسۋشى جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سالماقتى ساۋالدارىنا وراي ءوزىنىڭ ءومىر جولىنا شولۋ جاساي وتىرىپ, بۇگىنى بەكەم, كەلەشەگى كەمەل ەلىمىز بەن ەلباسىمىز جايلى اقىلمان اقساقالعا ءتان سالماقتى, ساليقالى ويلار وربىتكەن اسا قادىرلى اعامىز بىلاي دەپ ەدى: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماگنيتكادا گورنوۆوي بولا ءجۇرىپ, وتتىڭ ورتاسىندا شىنىعىپ, شىنىققانى بەلگىلى. ەلباسىمىز سونىمەن بىرگە سان ءتۇرلى ادامداردىڭ, سان ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ باسى توعىسقان جەردە جۇمىس ىستەۋ ارقىلى دا ەرەكشە شىنىقتى. ەكى قوعام, ەكى جۇيە ونى زاماننىڭ كورىگىنە سالىپ تاعى شىنىقتىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز قازىر بۇكىل الەم بىلەتىن, الىس تا جاقىن مويىندايتىن, ساناساتىن, سىيلايتىن باسشىعا يە بولىپ وتىرمىز».
«ەل امان بولسىن, ەل باعىنا تۋعان ەر امان بولسىن» دەپ تولعانعان ءبايكەن اعانىڭ سۇحباتتاعى سوزدەرى ايداي انىق, شىعار كۇندەي شىن, شىنايى ءسوز. ەلباسىمىزدىڭ ول كىسى سانامالاعان «ءبىلىم, بىلىك, نامىسكەرلىك, كۇرەسكەرلىك, باتىلدىق, تاباندىلىق, العىرلىق, تەرەڭدىك, كەڭدىك...» اتتى اسىل قاسيەتتەرىن بۇگىندە الىس, جاقىننىڭ مويىنداعانى تاعى راس. ءبىز اقيىق اعامىز ايتقان اقيقاتتى قۋاتتاي وتىرىپ, ءوز تاراپىمىزدان سول سوزدەرگە دالەل رەتىندە سوڭعى جىلدارى ەلباسى باستاۋىمەن جۇزەگە اسقان ۇلى ىستەردى اتاپ ءوتۋدى پارىز سانادىق.
ەڭ الدىمەن ەرەكشە اتاپ ايتارىمىز, قايتالاپ, قاداپ ايتارىمىز – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ مەملەكەت قۇرۋشى. باسقارۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان باياعىدان بار باي مەملەكەتتى باسقارۋ دا وڭاي ەمەس. كۇل-تالقانى شىعىپ, قيراعان ەكونوميكاسى قيسايىپ قالعان ەلدە جاڭادان مەملەكەت قۇرۋ قيامەتتىڭ قىل كوپىرىندەي قيىن ەكەنى انىق. سول قيىندىقتان قيالاپ شىعىپ, تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ – تاقىر جەردە تاۋ تۇرعىزعانمەن بىردەي. حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ەلىنە ارقا ءسۇيەگەن ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي ۇلى ءىسىن ونىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن ەرلىگى دەپ باعالاۋ ادىلەتتى بولماق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن ەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى – قيىن كەزدە استانانى سارىارقاعا كوشىرۋ, كوشىرىپ قانا قويماي ون جىلدا جاڭا قالا سالعانى. استانا سىندى عاجايىپ قالا سالۋ ۇلتتىڭ, ونىڭ كوسەمى نازارباەۆتىڭ ۇلى ەرلىگى مەن كورەگەندىگى. نۇرەكەڭنىڭ الداعىنى انىق كورەتىن, الىستى قاپىسىز بولجايتىن كەمەڭگەرلىگىنىڭ مىڭنان ءبىر مىسالى سوم ايماعىنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا قالماي, ءتول تەڭگەمىزدى جاساۋ بولسا, ەكىنشى ءبىر دالەلى – ۇلتتىق قور قۇرۋى. سول ۇلتتىق قوردىڭ ارقاسى ەمەس پە, داعدارىس كەزىندە دە جاسامپاز ىستەردىڭ جالعاسىن تاۋىپ جاتقانى. الدانعان ۇلەسكەرلەردى قامقورلىعىنا الىپ, مول قارجى بەرگەن, «مادەني مۇرا» سىندى ۇلى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتقان قازاقستاننان باسقا قاي ەل بار؟! پرەزيدەنتتىك بيلىكتەن, پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىككە كوشىپ, ساياسي رەفورمالاردى جەمىستى جۇرگىزىپ, الەم دىندەرىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناپ, ءادىل ءسوز ايتىپ, ەقىۇ-عا توراعا بولىپ, سامميت وتكىزىپ, استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداعان دا قازاقستان. يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, الەمگە ۇلگى كورسەتكەن دە, شەكارانى شەگەندەپ, ۇلتتىق التىن-ۆاليۋتا قورىن الپىس ميللياردقا جەتكىزگەن دە قازاقستان. مۇنىڭ ءبارىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. كارى تاريحتىڭ ءوزى تاڭعالىپ, تامسانعان وسىنداي سانالۋان جەتىستىكتەرىمىز جايلى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا ءبىز بىلە بەرمەيتىن تالاي تابىستارىمىزدى تاعى تايعا باسقان تاڭباداي اپ-انىق ايتىپ بەردى: «1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم جەتى ءجۇز دوللاردان ءسال عانا اساتىن. 2011 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا قاراي بۇل كورسەتكىش 12 ەسەدەن ارتىق ءوسىپ, 9 مىڭ اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. ءبىز بۇل دەڭگەيگە تەك 2015 جىلى عانا جەتەمىز دەپ ەسەپتەپ ەدىك. الەمدىك تاجىريبە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 20 جىلىندا مۇنداي ناتيجەگە ەشقانداي ەل قول جەتكىزە الماعانىن كورسەتەدى.
مىسالى, ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم وڭتۇستىك كورەيادا 3 ەسە, مالايزيادا – 2 ەسە, سينگاپۋردا – 4 ەسە, ۆەنگريادا – 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەن. ەلباسى سوزىمەن ايتساق, بۇل «ەل ىلگەرىلەۋىنىڭ شوعىرلانعان كورسەتكىشتەرى عانا».
ەلگە بايان ەتىلگەن بيىلعى جولداۋ ءبىر جىلدىڭ ەمەس, ون جىلدىڭ اسا اۋقىمدى باعىت-باعدارىن بەلگىلەپ بەردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشى ەرەكشەلىك – بيىلعى جولداۋ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىمەن ورايلاس جولدانىپ وتىر. پرەزيدەنت جارلىعىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى» دەپ جاريالانىپ, «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى ۇرانىمەن ءوتكىزىلەتىن» 2011 جىلدىڭ ەرەكشەلىگى جايىندا دا كوكىرەگىڭە ساقاعا قۇيعان قورعاسىنداي قونا كەتەتىن سالماقتى ويلار ايتىلعان. ءۇشىنشى ەرەكشەلىك – الەۋمەتتىك سالا, سونىڭ ىشىندە تكش بۇرىنعىداي قالدىق ساياساتىنا تاۋەلدى بولماي, ارنايى ينۆەستيتسيا ءبولۋ ارقىلى جاڭعىرىپ, جاڭا قۋاتپەن جارقىراي تۇسپەك. جاڭا ءالەۋمەتتىك ساياسات – الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ مەن ودان ءارى جاقسارۋعا – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرگەلى تۇر.
«مەن ءۇش اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋ باعدارلامالارىن بەكىتتىم, – دەدى پرەزيدەنت. – ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ بيىلعى 1 مامىرعا دەيىن مىناداي قاعيداتتى تۇردە جاڭا باعدارلامالاردى, ياعني: جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن; تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ; حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلامالارىن جاساپ, قابىلداۋدى تاپسىرامىن.
بۇل باعدارلامالار ەلدىڭ ميلليونداعان قاراپايىم ادامدارىنىڭ كۇنبە-كۇنگى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. ولار قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتادى».
بۇدان كەيىن «جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ باستى اسپەكتىلەرىنە ناقتىراق توقتالعان پرەزيدەنت بىلاي دەپ قاداپ ايتتى: «بۇگىندە دامىعان ەلدەردە 1 ميلليون تۇرعىنعا 1-دەن 6 جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىن كەلەدى. قازاقستاندا بارلىعى 149 جوعارى وقۋ ورنى بار. 200 عىلىمي كەڭەس كانديداتتار مەن دوكتورلاردى قالىپتان قۇيعانداي ەتىپ جاساپ شىعارىپ جاتىر. 60 كانديداتتىڭ 1-ءى جانە 37 دوكتوردىڭ 1-ءى عانا عىلىمعا بارادى. وسى جىلدان باستاپ ول عىلىمي كەڭەستەردىڭ جۇمىسى توقتاتىلادى. بۇدان بىلاي ماگيسترلار مەن PhD دوكتورلار دايىندالاتىن بولادى. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز».
بۇل دا كوپتىڭ كوكەيىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەنى ءدوپ باسقان ءسوز. جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان سانى كوپ, ساپاسى جوق جوعارى وقۋ ورىندارىن, اسىرەسە, جەكە مەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ قاجەت-اق. «كانديداتتار مەن دوكتورلاردى قالىپتان قۇيعانداي ەتىپ جاساپ شىعارىپ جاتقان 200 عىلىمي كەڭەستەردەن» باتا الىپ, جەكە باسىنىڭ قۋانىشىن بازارلاپ جاتقانداردىڭ ءبىرازى بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەندەر ەكەندىگى ەشكىمگە جاسىرىن سىر ەمەس. عىلىمدا اشقان جاڭالىعى تۇرماق ايتار ويى جوق سول سولقىلداق, سۇر تولقىندا مينيسترلەر مەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەر قاتارى ەندى ولاردىڭ ورىنباسارلارىمەن تولاسسىز تولىعىپ جاتقانى اشىنىپ ايتار اششى شىندىق. پرەزيدەنتتىڭ دەر كەزىندە ايتىلعان سوزىنەن كەيىن قوعامدى جايلاپ بارا جاتقان بۇل «اۋرۋدان» ايىعارمىز دەگەن ۇمىتتەمىز.
پرەزيدەنتتىڭ 2015 جىلعا دەيىن جاڭادان 400 مەكتەپ سالىنادى دەگەن حابارىنا قۋانا, ءبىلىم بەرۋگە قاتىستى ويلارىن تولىق قۋاتتاي وتىرىپ ءوز تاراپىمىزدان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە, ونىڭ جاڭاشىل, جاڭا, ىسكەر دە بىلىكتى باسشىسى باقىتجان تۇرسىن ۇلى جۇماعۇلوۆقا ايتار تىلەك-تالاپتارىمىز دا بار. ولار: 1. بىلىمگە مەملەكەت ءبولىپ جاتقان قىرۋار قارجىنىڭ قايتارىمى مول بولسىن دەسەك بۇرىن 35 وقۋشىعا ءبىر كومپيۋتەردەن كەلەتىن كورسەتكىش بۇگىندە 18 وقۋشىعا ءبىر كومپيۋتەردەن كەلەتىن جەتىستىكپەن شەكتەلىپ قالماي, 2 وقۋشىعا ءبىر كومپيۋتەردەن كەلەتىن بيىككە كوتەرىلۋ قاجەت-اق! 2. باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بيۋدجەت قارجىسىمەن ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەر سانى ون مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 300, رەسەيدە – 200. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بار بولعانى 80 ستۋدەنت. ءوركەنيەت كوشىندە شاڭ قاۋىپ قالماۋ ءۇشىن وسى تسيفرلار توڭىرەگىندە دە ويلانىپ, جەدەل شارا قولدانۋ شارت.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باسىمدىلىق بەرگەن «اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءۇش باعدارلامانىڭ» ەكىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ.
«قازاقستان ءۇشىن كولىكتىك مەديتسينا وتە كوكەيكەستى, سوندىقتان ءبىز ونى دامىتاتىن بولامىز. بيىلعى جىلى تاعى ءبىر پويىز جىبەرىلەتىن بولادى. جۇمىلعىش مەديتسينالىق كەشەندەر-اۆتوكلينيكالار سانىن 50 بىرلىككە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. ولاردى شىعارۋ قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. ۇكىمەتكە 2015 جىلعا دەيىن سانيتارلىق اۆياتسيا مۇقتاجى ءۇشىن كەمىندە 16 تىكۇشاق ۇيىمداستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرامىن. سول سياقتى جول بويىنداعى مەديتسينالىق-قۇتقارۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ ماسەلەسىن جەدەلدەتە قاراستىرۋدى دا تاپسىرامىن. ولاردى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ اپاتتىق قاۋىپتى ۋچاسكەلەرىندە ورنالاستىرۋ قاجەت», – دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. كولىك اپاتى ورىن العان كەزدە مىڭداعان ادامداردىڭ «ءومىرىن قۇتقارىپ قالاتىن كولىكتىك مەديتسينا» ماسەلەسىنىڭ دە اسا كوكەيكەستى ەكەندىگى شىعار كۇندەي شىندىق. سونىمەن بىرگە جولداۋدا: «اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگىمەن بىرگە «قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىندەگى تۋبەركۋلەز بەن ۆيچ اۋرۋلارى جانە ودان بولاتىن ادام ءولىمى دەڭگەيىن تومەندەتۋگە», 2015 جىلعا دەيىن بىرىڭعاي دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجۇيەسىن تولىق اياقتاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنگەنى دە ەل ويىنان شىعارى حاق. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – مەملەكەتتىڭ بايلىعى ەكەندىگىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن ەلباسى بۇل ورايدا دا كوپتەگەن اسا قۇندى ويلار ايتتى.
وسى تۇستا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆانىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا جورالعىسىمەن: ەڭ كەدەي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى كۋباداعى مەديتسينا يزرايلمەن يىقتاسقان جوعارى دەڭگەيدە ءارى تەگىن ەكەندىگىن ايتىپ, قۋاتتى, جاسامپاز قازاقستاننىڭ سولاردان كەيىن تۇرۋى باردى ۇقساتا الماۋدىڭ سالدارى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكە سالا كەتەيىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قامقورلىعىمەن قارجىدان كەمدىك كورمەي وتىرعان سالا باسشىلارى وسى ورىندى سىندى ەسكەرەر دەپ سەنەمىز.
بيىلعى جولداۋعا زەر سالعان حالىق ەلباسى بەكىتكەن تىلدەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا وراي الدا اتقارىلار ءىستەردىڭ ماڭىزدىلىعىمەن بىرگە اسا اۋقىمدىلىعىن ءبىراۋىزدان قولدارى ءسوزسىز. كەزىندە: «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن», دەپ قاداپ ايتقان ەلباسىمىز انا ءتىلىنىڭ قورعاۋشىسى, قولداۋشىسى عانا ەمەس قامقورشىسى دا. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قازاق ءتىلى ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك», دەگەن سەرتتەي بەرىك سوزىنەن تايماعانىنا جولداۋداعى تىلگە قاتىستى ايتىلعان: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى. ول ءۇشىن ءبىز ءبارىن دە جاساپ جاتىرمىز», – دەگەن ءسوزى ايقىن ايعاق.
تاياۋ ونجىلدىقتاعى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ ماقساتتارىن سارالاي كەلىپ, سالماقتى وي ايتىپ, باعدارشام سىندى باعدارلاما جاريالاپ, حالىقتىڭ باعى ءۇشىن ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىككە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بيىلعى جولداۋدىڭ ايتارى انىق, بوياۋى قانىق. الدا اتقارىلار جۇمىستاردىڭ اۋقىمى اسا كەڭ. ول «كەدەيشىلىك پروبلەمالارىن مەملەكەتتىك جاردەماقى ارقىلى جۇمسارتۋ ەمەس, ناقتى شەشۋمەن», ساپالى اۋىز سۋ ماسەلەسىن ءتۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن, «ۇكىمەتكە جەكە كاپيتالدى سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنا بارىنشا مولىنان تارتۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋدى تاپسىرۋىمەن», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن» بەلگىلەۋىمەن... ەرەكشەلەنىپ, كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى ءومىردىڭ سان سالاسىن قامتىدى.
پرەزيدەنت «ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ وزىق كورسەتكىشى – تۇرعىن ءۇي جايلىلىعىنىڭ دەڭگەيى. سوڭعى ون جىلدا تۇرعىن ءۇي قورى 30 ميلليون شارشى مەترگە ۇلعايدى. بۇل بۇگىندە ءبىر ميلليوننان استام ازامات جاڭا پاتەرلەردە تۇرادى دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ تۇرعىن ءۇي ساياساتىمىزدىڭ ماڭىزدى ناتيجەسى», – دەي كەلىپ: «سۋمەن, جىلۋمەن, ەلەكتر جانە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنە كەڭ اۋقىمدا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىپ, سونداي-اق تۇرعىن ءۇي قاتىناسىنىڭ وڭتايلى مودەلىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن نىسانداردىڭ ۇلەسى 32 پايىزدان 2015 جىلعا قاراي 22 پايىزعا تومەندەۋى ءتيىس. جاڭعىرىلعان جۇيەلەردىڭ ۇزىندىعى 2015 جىلعا قاراي ەل بويىنشا تۇتاستاي العاندا 31 مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايتىن بولادى», دەگەن سوزدەرى قاتتى ۇنادى. بۇل مىندەتتەر ورىندالعاندا توزىعى جەتكەن قازاندىقتار دا جاڭارىپ, حالىق قاقاعان قىستا جارىقسىز قالماسى انىق.
پرەزيدەنتتىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اتقارىلاتىن ىستەر جايلى ايتقاندارى دا كوكەيگە قونىمدى. ءبىر عانا مىسال, 2014 جىلعا دەيىن 294 ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى اشىلىپ, 162 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلماق. وعان مەملەكەت سەگىز تريلليون تەڭگە قارجى سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەنى, اسىرەسە, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جوبالارىنىڭ التىن بەسىك – اۋىلعا قاراي بەت تۇزەگەنى قاتتى قۋانتتى.
«اگرارلىق سەكتوردا ەت بەرەتىن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا بۇرىن بولماعان جوبا ىسكە اسىرىلادى. ءبىز سىزدەرمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن كوپ نارسە اتقاردىق جانە سونىڭ ارقاسىندا قۇرعاقشىلىق جىلدارىندا دا ءبىزدىڭ استىق القاپتارىمىز ءونىممەن قامتاماسىز ەتەدى», – دەگەن ەلباسى ەندى قازاق قازاق بولعالى مال شارۋاشىلىعىنا زور ءمان بەرىلەتىنىن جانە اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق جايىنا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ جوسپاردا 2016 جىلدىڭ وزىندە 4 ميلليون توننا استىق ەكسپورتىنا تەڭ كەلەتىن 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋ كوزدەلۋدە. بولاشاقتا بۇل ساندار 180 مىڭ تونناعا دەيىن ارتاتىن بولادى. مەملەكەت بۇعان كرەديت قورلارىنىڭ 130 ميلليارد تەڭگەسىن بولەدى. بۇل اۋىلداردا 20 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا جاعداي جاساپ, 1400 مىڭنان استام اۋىل حالقى ءۇشىن تابىس كوزىن بەرەدى», – دەگەن پرەزيدەنت بۇل شارالاردىڭ بارلىعى مالدىڭ بارلىق تۇقىمدارىنىڭ باسىن كوبەيتۋگە سەبىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ءبارى اۋىلشارۋاشىلىق ءماشينە جاساۋ, حيميالىق, تاماق ونەركاسىبىنىڭ, تەحنيكالاردى جوندەۋ سياقتى ءوندىرىستىڭ ارالاس سالالارىنىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. «مىنە, بۇل اۋىلشارۋاشىلىعىن يندۋستريالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ۇكىمەت پەن بارلىق ءوڭىردىڭ اكىمدەرى وسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن يندۋستريالاندىرۋ ماسەلەسىمەن اينالىسۋى كەرەك», – دەدى ەلباسى.
جاسىراتىن نە بار, بۇگىندەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى توقسانىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ەكى جارىم ەسە كەمىدى. ەلىمىزدەگى مالدىڭ سەكسەن پايىزى جەكە مەنشىكتە تۇرعان قازىرگى جاعدايدا مۇنداي اسا اۋقىمدى جوبا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەدەل وركەندەۋىنە قۋاتتى سەرپىن بەرەرى ايدان انىق.
بەينەلەپ ايتساق, مەملەكەت – الىپ بايتەرەك, اۋىل ونىڭ تامىرى. تامىرى سۋالسا بايتەرەك قۇلاپ قالادى. اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەگىز. ءبىرىنسىز ءبىرى ءومىر سۇرە المايتىن بۇل ەكەۋىنسىز مەملەكەت ءوسىپ, وركەندەي المايدى. جان-جاك رۋسسونىڭ: «ەدينستۆەننوە سرەدستۆو ۋدەرجات گوسۋدارستۆو – ەتو سەلسكوە حوزيايستۆو. وبلاداي حوت ۆسەمي بوگاتستۆامي ميرا, ەسلي ۆام نەچەم پيتاتسيا – ۆى زاۆيسيتە وت درۋگيح» دەگەن ەستى ءسوزى بۇگىن دە اسا اكتۋالدى. سول سەبەپتى دە ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋىلعا قاتىستى كورەگەن ساياساتىن قىزۋ قولداي وتىرىپ, باسشىعا دا, قوسشىعا دا ايتارىمىز:
جولداۋدا ايتىلعان اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس. ەلباسىنىڭ جەمقورلىققا جول بەرگەن شەنەۋنىكتەردى تىزبەلەپ ايتۋى ورىندى دەي وتىرىپ, سولاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەۋدى رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي, قارجى پوليتسياسىنىڭ باستىعى قايرات قوجامجاروۆ, ىشكى ىستەر ءمينيسترى سەرىك بايماعامبەتوۆ, جوعارعى سوت توراعاسى مۇسابەك الىمبەكوۆ, «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى, سەناتور ورالباي ابدىكارىموۆ سىندى باسشىلارىنان كۇتەمىز. قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى بىرىگىپ, جەمقورلىققا سولقىلداتا سوققى بەرمەسە, ءدۇنيەگە تويمايتىن جەمقورلاردىڭ بايلىعىنىڭ ەسەبى جوق, ادال جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەڭبەك ادامىنىڭ مىنەرگە ەسەگى جوق دەگەننىڭ كەبىن كيىپ جۇرە بەرەمىز. قوعامنىڭ وزەگىنە تۇسكەن بۇل دەرتتى ج ۇلىپ تاستاماي ءبىلىمى مەن ەڭبەگىنە, تالانتىنا سەنگەن جەكە تۇلعانىڭ دا, بۇگىنگىدەن دە نۇرلى بولاشاققا باتىل قادام باسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىڭ دە جۇلدىزى جانبايدى.
تىڭدار قۇلاق, ۇعار جۇرەك بولسا, جولداۋدا ايتىلماعان ءسوز قالعان جوق. ەلباسى اتاپ ايتقانداي: «ەندى بارلىعى ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ بۇل مىندەتتەردى قالاي ورىندايتىنىنا, بۇل جۇمىستىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلاتىنىنا بايلانىستى بولماق».
ءسوزدىڭ كيەسى مەن جۇيەسىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيىلعى جولداۋىندا: «ىرىس ىنتىماققا جولىعادى, داۋلەت بىرلىكپەن تولىعادى», «باق بەرەردە ەلگە ىرىس قونادى, ۇستانعان جولى دۇرىس بولادى» دەپ ماقال دا ايتتى.
«وتاندى قالتقىسىز ءسۇيۋ – ونىڭ سۋىعىنا شىداپ, ىستىعىنا كۇيۋدى تالاپ ەتەدى.
مەنىڭ عۇمىرىم ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس.
ماعان سيرات كوپىرىندەي قىلپىلداعان كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ, مەملەكەت قۇرۋ ءىسى سەنىپ تاپسىرىلدى.
سوندىقتان, مەن سەنىمگە سەرت بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الدىم.
كۇرمەۋى قيىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىمنەن وتكىزىپ قابىلدادىم.
مەن 20 جىلدان بەرى بار كۇش-ءجىگەرىم مەن ءبىلىم, تاجىريبەمدى اياماي, حالقىما قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەمىن.
وسى جىلدارى مارتەبەمىزدى كوتەرىپ, مەرەيىمىزدى اسىرعان بارشا جەتىستىكتەرىمىز – ءبىزدىڭ ورتاق تابىسىمىز.
سوندىقتان, باستاماشى ازاماتتار مەن تىلەكشى بولعان بارشا قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىن!
مەن ءۇشىن قاشاندا مەملەكەت ءمۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىندا قىزمەت اتقارۋدان ارتىق باقىت بولعان ەمەس.
الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار.
بۇل جولدا ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز – بەرەكەلى بىرلىگىمىز.
مەن اۋىزبىرشىلىگى اينىمايتىن اقجۇرەك جۇرتىمنىڭ قۋاتتى ۇلتقا, شۋاقتى ۇلىسقا اينالارىنا كامىل سەنەمىن», – دەپ اق جۇرەكتەن اقتارىلىپ, حالقىنا جان سىرىن دا سىمباتى بولەك سۇلۋ, ىشتەن شىققان شىنشىل, ءىشتى سوزبەن جايىپ سالدى.
بيىلعى جولداۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ارتىقشىلىعى دەسەك تە جاراسىمدى – ءداستۇرلى شىنشىلدىعىنىڭ اجارىن اشا تۇسكەن سىرتى نۇرلى, ءىشى سىرلى وسى سىرشىلدىعى.
بايكەن ءاشىموۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «ەلباسىمىزدىڭ بەرگەنى كوپ, بەرەرى ودان دا كوپ. نۇرسۇلتان قازىر ناعىز كەمەلىنە كەلدى. قاي جاعىنان دا. قانداي بيىكتەن قاراعاندا دا. ازاماتتىڭ تىلەۋىن تىلەيىك, اعايىن! تىلەۋىن تىلەۋ دەگەن ەلباسىمىز باستاعان ۇلى ىسكە تىرەك بولۋدان, قولداۋ كورسەتۋدەن تانىلۋى ءتيىس. ەجەلدەن ەرلىكتى قادىرلەگەن حالقىمىزدىڭ مەملەكەت مۇراتىن بارىنەن جوعارى قوياتىنىنا مەن سەنەمىن». ءىشتەن شىققان وسى ءىشتى سوزگە مەن دە قوسىلامىن.
ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «عۇمىرى ەل تاعدىرىمەن ەنشىلەس», «قاشاندا مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىنداعى قىزمەت اتقارۋدان ارتىق باقىت بولعان ەمەس» دەيتىن, «تاعدىرلى شەشىمدەردى جۇرەگىنەن وتكىزىپ», «سەنىمگە سەرت بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان», بيلىكتىڭ باعى ءۇشىن ەمەس, حالىقتىڭ قامى ءۇشىن اسقان بىلگىرلىكپەن جانكەشتى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەمەل ويلى كەمەڭگەر كوسەم – ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋداعى: «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» دەگەن ءسوزى جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەككە جەتتى.
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.