مۇقاعالي – 80
مۇقاعاليدىڭ جىر عۇمىرى ماڭگىلىككە اينالعانداي. قالامگەردى ارداق تۇتقان اردا ەلدىڭ بالاسىنان داناسىنا دەيىن اقىن ولەڭدەرىن جاتقا وقيدى. ەشكىمنىڭ ۇگىت-ناسيحاتىنسىز-اق جىل سايىن جىر پەرزەنتىنىڭ تۋعان كۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا اتالىپ وتەدى. دەسەك تە, بيىل مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى. جەتىسۋ جەرىندە توي دايىندىعى ءبىر جىل بۇرىن باستالىپ كەتتى. مۇنى وبلىس اكىمى سەرىك ابىكەن ۇلى ۇمبەتوۆتىڭ اقىن مۇراسىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە قاراستىرساق بولعانداي. نەگىزگى اڭگىمەمىز مۇقاعالي الەمى توڭىرەگىندە ءوربىدى. سەكەڭ مۇقاڭنىڭ كىتابىن پاراقتاپ وتىرىپ سىر اقتاردى. – مۇقاعالي ولەڭدەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىن ەلىن-جەرىن سۇيۋگە تاربيەلەيتىن باستى قۇرالدىڭ ءبىرى. وسى مۇمكىندىكتى قالاي پايدالانۋعا بولادى دەپ ويلايسىز؟ – «اقىن ەلدىڭ ارداعى» دەگەندى اتالارىمىز تەككە ايتپاسا كەرەك. ال ارداعىنان ەلى نە كۇتەدى, ارينە, ولەڭ-جىر كۇتەدى. قانداي ولەڭ دەيتىن بولساق – ەڭ الدىمەن, ونىڭ جازعاندارىنان جاس ۇرپاق رۋح پەن تاربيە الاتىنداي بولۋى كەرەك. مۇقاڭ دا وتاندى ءسۇيۋدىڭ قانداي ەكەنىن كوپتەگەن ولەڭدەرىندە پاش ەتتى. ونى شىن پەيىلمەن, ىنتا-ىقىلاسىمەن ءتۇسىنىپ وقىعان ادام وتاندى اناسىنداي ءسۇيۋدى ۇيرەنەرى حاق. ال وتانىن قادىرلەي العان, قۇرمەتتەي بىلگەن ادام ونىڭ قيىندىعىنا ارقاسىن توسادى. قۋانىشىنا بار نيەتىمەن قوسىلادى. ەگەمەن ەلدىڭ ازاماتتارى «مەن وتانىما نە بەردىم» دەپ ءبىر ءسات ويلانسا وتە جاقسى بولار ەدى. مۇقاعالي ولەڭدەرىن تاربيە قۇرالىنىڭ ءبىرى دەدىڭىز عوي. ەندەشە, ءوزىن وتانشىلمىن دەگەن ءار جاس مۇقاڭدى وقىسىن. – جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى «مۇقاعالي وقۋلارى» وتە جاقسى ۇردىسكە اينالدى. ءاربىر باستامانىڭ وڭ ناتيجە بەرگەنى بارشامىزعا ورتاق جەتىستىك. يگى باستامانىڭ ءوز ءمانىن جوعالتپاي جالعاسا بەرۋى ءۇشىن قاشان دا قولداۋ كەرەك ەمەس پە؟ – ارينە, قانداي دا ءبىر يگىلىكتى ءىستىڭ ارى قاراي دامىپ, قاناتىن كەڭگە جايۋى ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە قولداپ وتىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ونىڭ بولاشاعى جارقىن. وبلىسىمىزدا جامبىل اتامىزدىڭ تۋعان كۇنىنە ورايلاستىرىپ رەسپۋبليكالىق وقۋشى اقىنداردىڭ ايتىسى وتەدى. رەسپۋبليكالىق «مۇقاعالي» جانە «ءىلياس» وقۋلارى اقىندىق ونەردىڭ اسقار شىڭىنا اينالعان دارا تۇلعالارىمىزدى ناسيحاتتاۋدىڭ كەرەمەت ۇلگىسى بولىپ كەلەدى. «جامبىل مەنىڭ ءجاي اتىم, حالىق مەنىڭ شىن اتىم», دەپ جىرلاعان جامبىلداي جىر الىبىن, «ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ, الايدا, ولتىرە الماس ولەڭدى ەشكىم» دەپ ولەڭىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە زور سەنىممەن قاراعان مۇقاڭدى, «ءوز ەلى, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى» دەپ كەيىنگىلەرگە امانات ءسوزىن قالدىرعان ءىلياستاي ءدۇلد ۇلىمىزدى, ەڭ الدىمەن, ءوزىمىز باعالاماساق, ەشكىم بىزگە ءوز جاقسىسىن بەرمەيدى. مىسالى, مۇقاعالي وقۋلارىنىڭ ناتيجەسىنە دەن قويىپ, قالاي وتكەنى تۋرالى, قانداي جاڭا ەسىمدەردىڭ بوي كورسەتكەنى جايلى سۇراستىرىپ, قاداعالاپ وتىرامىن. ءبىر قۋانتارلىعى, ءار جىلدا بىردەن, ەكىدەن تالانتتى بالالاردىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, اتالارى سالعان اقىندىق سارا جولعا ءتۇسىپ جاتادى. ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, جارقىن بولاشاقتى جاسايتىندار وسىنداي ۇلتىن سۇيە بىلەتىن, ونەرىن, تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن سىيلايتىن بالالاردان شىعادى. «مۇقاعالي وقۋلارىنىڭ» وتكىزىلۋىنە كەلەر بولساق, بۇل شارا ءوز ارناسىن دۇرىس تاپتى. ءار جىل سايىن ناۋرىزدىڭ باسىندا جىل قۇسىنداي بولىپ, اقىننىڭ جىر قۇستارى قاراسازعا ورالۋدا. كىمدەرمەن بىرگە؟ مۇقاڭ ءوزى كۇندەلىگىندە جازىپ كەتكەندەي «ءححى عاسىرداعى قۇرداستارىمەن» قاراسازعا كەلىپ, قاراسۋدىڭ بويىنا قونىپ جاتىر. بيىل 80 جىلدىق مەرەيتويى بولاتىندىقتان, جىلداعىدان دا اسەرلى, ادەمى ەتىپ ۇيىمداستىرۋ كەرەك شىعار. تىڭ, جاڭاشا ۇسىنىستار تۋىنداپ جاتسا, ءبىز مۇمكىندىگىنشە قولداۋ كورسەتەمىز. – مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ انگە اينالۋىن باستاپ بەرگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ. بۇعان تالانت – تالانتتىڭ باعىن اشۋعا ىقپال جاسايتىنىن بايقاۋعا بولاتىن سياقتى. – ءيا, كوزىنىڭ تىرىسىندە مۇقاعاليدى شىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ اقىندىق دارىنىنا جوعارى باعا بەرىپ, ءاربىر جاڭا تۋىندىسىنا شىن قۋانعان بىردەن-ءبىر تۇلعا وسى – نۇراعاڭ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ. «جىگىتىنەن قازاقتىڭ دوس تابا الماي» جۇرگەندە قاسىنان كورىنىپ, اعالىق اقىلىن ايتىپ, قۇلازىعان كوڭىلىنە رۋحاني دەمەۋ بولعانىن جاقسى بىلەمىز. «اعانىڭ الدى اق جايلاۋ» دەگەندەي, نۇراعاڭنىڭ دارحان پەيىلىنىڭ مەيىرىنە بولەنگەن كەزدەرىندە مۇقاڭنىڭ دا قۋاتتى قالامىنان تاماشا ولەڭ جولدارى توگىلگەنى شىندىق. مۇقاعالي اقىندى كورۋ مۇمكىن بولماعانىمەن, نۇرعيسا اعانىڭ الدىن كورىپ, اقىلىن تىڭدادىق. تۋمىسى بولەك, ەرەكشە جاراتىلعان جان عوي نۇراعاڭ. ءبىر قاراعاندا قاتالداۋ كورىنگەنىمەن جانى جايساڭ ەدى. ءسوزى وتكىر, ءوزى تىك مىنەزدى بولاتىن. وسى جاعىنان كەلگەندە مۇقاعالي اقىنمەن ۇقساستىعى بار سياقتى. مۇقاڭ دا اق الماستاي جالتىلداپ, پەندەشىلىككە بوي الدىرماي, اقيقاتىن ايتىپ ءوتتى ەمەس پە؟! مۇمكىن, نۇراعاڭنىڭ اقىندى جانىنا جاقىن تارتقانى دا وزىنە ۇقساعان وسى ءبىر تۋراشىلدىعىنان شىعار. شەڭبەرگە سىيماي جۇرگەن اقىنعا نۇرعيسا اعامىز تورىنەن ورىن بەردى. ەل اۋزىندا مىنانداي اڭگىمە بار عوي: «ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە مۇقاعالي نۇرعيسا اعانىڭ ۇيىندە ءبىر اي جاتىپ, ەكەۋى وسى ۋاقىت ىشىندە وتىز ولەڭ مەن ءان جازىپتى. ياعني, كۇنىنە ءبىر ولەڭ, ءبىر اننەن. اعانىڭ «داريعا, دومبىرامدى بەرشى» دەپ جەڭگەمىزدى شاقىرعانىن قاعىپ العان اقىن «داريعا, دومبىرامدى بەرشى ماعان» اتتى ولەڭ جازىپ, وعان نۇراعامىز ءان شىعارىپ, بۇگىنگى تاڭدا ەل ىشىندە كەڭىنەن ايتىلىپ جۇرگەن وسى ءبىر ادەمى ءان دۇنيەگە كەلىپتى» دەيدى. «سارجايلاۋ» دا سول كەزدەرى شىققان ەكەن. ەكەۋىنىڭ دە شىعارماشىلىعىندا ۇقساستىق بار. نۇراعاڭ «اققۋ» كۇيىن شىعارسا, مۇقاڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» پوەماسىن جازدى. ءبىرى اققۋدى كۇيمەن قايىرسا, ەكىنشىسى – اققۋدىڭ كيەسىن جىرىنا ارقاۋ ەتتى. اقىن مەن كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنەن قانشاما جاۋھار دۇنيەلەر جارىققا شىقتى. قوس تالانتتىڭ جۇرەگىنەن شىققان تاماشا تۋىندىلار ءبىر ارنادا توعىسىپ, «ونەر» دەپ اتالاتىن الىپ دارياعا قۇيىپ جاتتى. بۇگىنگى ۇرپاق سول داريادان جان قۇمارىن باسىپ, كوڭىل قوشىن تاۋىپ, ءشولىن قاندىرۋدا. ءوزىڭىز بىلەسىز, نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 85 جىلدىعىندا ءبىرشاما يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. تالدىقورعان تورىندەگى نۇرعيسا تىلەنديەۆ اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنىڭ الدىنا كومپوزيتوردىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزدىق. شاراعا داريعا جەڭگەيدىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسىپ, قۋانىشىمىزعا كۋا بولىپ قايتتى. سول سياقتى, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى دا ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, كوپتەگەن باعدارلامالار اياسىندا جۇمىس ىستەلدى. – مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ شارالارىن ءبىر جىل بۇرىن قولعا الدىڭىزدار. بۇل دا اقىنعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر بەلگىسى دەسەك, وسى ورايدا اتقارىلعان جانە بولاشاقتا ىسكە اسۋى كەرەك دەگەن يگى باستامالاردىڭ وزەگى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – مۇقاعالي اقىننىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان باسىلىمداردان, تەلەارنالاردان جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, ەڭ العاشقى وتىرىسىن اقىننىڭ تۋعان اۋىلى قاراسازدا ءوتكىزدىك. تۋعان جەرىندە باس قوسقان قارىمدى قالامگەرلەرىمىز, اۋىلداستارى, ولەڭدەگى ءىنى ءىزباسارلارى جيىندا كوپتەگەن ۇسىنىستار ايتتى. بارلىعىن تولىق تىڭداپ اۋدان, اۋىل اكىمدەرى مەن وبلىستاعى سالا باسشىلارىنا ارنايى تاپسىرمالار بەرىلىپ, سول ءساتتەن العاشقى جۇمىستار باستالىپ كەتتى. ويتكەنى, مۇقاعالي ءبىر رۋلى ەلدىڭ عانا ەمەس, الاش جۇرتىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ شوقتىعى بيىك تۇلعاسى. ياعني, ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى. لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ بارشامىزعا ورتاق مىندەت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وبلىس باسشىسى رەتىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ءۇن قوسۋىم دۇرىس شىعار دەپ شەشتىم. توي قۋانىشىنىڭ العاشقى اسەرىن تۋعان جەرىندەگى باۋىرلارىمىزبەن ءبولىسۋدى ءجون كورىپ, كوميسسيانىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىن سول جەردە جاسادىق. ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قولعا الىنۋى كەرەك دەگەن ماسەلەلەر دە سول اۋىلدا ايتىلدى. ول – قاراسازداعى اقىننىڭ مۇراجايى مەن جول ماسەلەسى بولدى. بىردەن قاۋلى قابىلداپ, ىسكە دە كىرىسىپ كەتتىك. العاشقى جۇمىستارىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرىپ ۇلگەردى. سارىجازدان وتكەننەن كەيىنگى قاراساز – شالكودە اۋىلىنا دەيىنگى جولدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىك. شالكودەدەن تالاس اۋىلىنداعى ارالىققا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالدى. بۇرىن ءبىر ساعاتتان اسا جۇرەتىن قاشىقتىقتى اۋىل تۇرعىندارى قازىرگى تاڭدا 15-20 مينۋتتا ءجۇرىپ ەدى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە اقىن مۇراجايى دا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. 60 جىلدىق مەرەيتويىندا اشىلعان مۇراجايعا وسى كۇنگە دەيىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى عانا جاسالىپ كەلسە, بۇل جولى ءىشى-سىرتى تۇگەلدەي جاڭاشا سيپات الماقشى. جىلدار وتەر, ءتىپتى, عاسىرلار وتەر. سول كەزدەردە اقىن مۇراجايى تاريحي جادىگەرگە اينالىپ, كەلىپ-كەتۋشىلەرگە ۇيالماي كورسەتەتىن مادەني مۇرامىزدىڭ ءبىرى بولىپ تۇرۋى كەرەك قوي. ءبىر جىلدارى «اۋىلدا كىم كورەدى, الماتىعا اۋىستىرساق دۇرىس بولار ەدى» دەگەن پىكىرلەر ايتىلعان بولاتىن. بىراق اقىننىڭ تۋعان توپىراعىندا ءبىر مۇراجايدىڭ بولعانى وتە دۇرىس. ويتكەنى, مۇقاڭنىڭ تۋعان جەرى, سوعىس جىلدارىمەن ءدوپ كەلگەن بالالىعى, العاش قولىنا قالام الىپ, تۇڭعىش ولەڭدەرىنىڭ جازىلعان جەرى وسى قاراساز. ال توسكەيدەگى شالكودە اۋىلى اقىننىڭ العاش مۇعالىم, كەيىننەن اۋىلدىق كەڭەستە مامان بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان مەكەنى. ياعني, مۇقاعالي ءومىرىنىڭ العاشقى باسپالداقتارى باستالعان ايماقتا مۇراجايدىڭ جوقتىعى دۇرىس بولمايتىن ەدى. ارينە, الماتى ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ وشاعى. ارينە, وندا كەلىپ-كەتۋشىلەر اۋىلداعىدان اناعۇرلىم كوپ. بىراق, مۇقاعالي اقىننىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ ناسيحاتتالۋى ءبىر مۇراجايعا قاراپ تۇرعان جوق. ونسىز دا كەڭىنەن دارىپتەلىپ جاتىر. الماتىداعى اقىن ەسكەرتكىشىنىڭ باسىندا تۋعان كۇنىندە ەشكىمنىڭ تاپسىرۋىنسىز, مۇقاڭنىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن اعايىننىڭ ءبارى جينالىپ, دالا ساحناسىندا ادەمى ادەبي كەش وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن جاقسى بىلەمىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جىل سايىن «مۇقاعالي وقۋلارىنا» رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر تۇكپىرىنەن كەلىپ جاتقان بالالارعا الدىمەن اقىننىڭ وسكەن ورتاسىن كورگەن قىزىق دەسەم, اقىننىڭ شىعارماشىلىق الەمىن, ولەڭگە دەگەن العاشقى قادامىن ناسيحاتتايتىن ءبىر ورىننىڭ قاجەت ەكەندىگى راس. بىردەن مۇقاعالي مۇراجايىن قولعا العانداعى نەگىزگى ماقساتىمىزدىڭ دا ءبىر سىرى وسىندا جاتىر. سەبەبى, اقىننىڭ تويىنا الىس-جاقىننان كەلەتىن قوناقتارىمىز بار. الدىمىزدا بولاتىن ۇلان اسىر تويىمىزدىڭ ءدۇبىرى قازىردىڭ وزىندە قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ دا قۇلاعىنا جەتىپ, ەلەڭدەپ وتىر. سونىمەن بىرگە اقىن تويى قارساڭىندا «مۇقاعاليتانۋ باستاۋى» سەرياسىمەن ءۇش كىتاپ وبلىس بيۋدجەتىنىڭ ارنايى قارجىسىنا شىعارىلىپ وتىر. وعان مۇقاعالي جايلى جازىلعان ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر, ماقالالار مەن ولەڭدەر, ءان ماتىندەرى ەندى. رەسپۋبليكالىق اقىندار ءمۇشايراسىن وتكىزسەك, ونىڭ دا جۇلدە قورى قوماقتى بولۋى شارت. بۇل جاعى دا نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. الايدا تويىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتى اس ءىشىپ, اياق بوساتۋ ەمەس. مۇقاعالي اقىننىڭ قالدىرعان مۇراسىن ءوز دارەجەسىندە ناسيحاتتاپ, جان دۇنيەمىزدى رۋحاني تازارتىپ, جاس جەتكىنشەكتەرىمىزگە ۇلگى بولاتىنداي, جاۋھار جىرلار ەسىندە ماڭگى قالاتىنداي وتسە دەيمىز. – سەرىك ابىكەن ۇلى, كوكتەمدە «جىرلايدى ءجۇرەك» دەگەن مۇقاعالي سوزدەرىنە جازىلعان ءان بايقاۋىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكىزدىڭىز. بۇل دا ءسىزدىڭ ءوز ۇسىنىسىڭىز بويىنشا ىسكە استى. جوعارى دەڭگەيدە وتكەن شارانى قالىڭ جۇرت مەرەيتوي شىمىلدىعىنىڭ اشىلۋى دەپ باعالادى. سولاي ەمەس پە؟ – سولاي دەسەك تە بولادى. تويدىڭ بولاتىن كەزىندە ءبارىن بىرىنەن كەيىن ءبىرىن قاربالاستىرعانشا, مۇمكىندىگىمىزگە كەلىپ تۇرعاندارىن وتكىزە بەرگەنىمىز ءجون دەپ شەشتىك. سەبەبى, مۇقاعالي الەمى ءبىر كۇندىك تويمەن شەكتەلمەيتىن, اۋقىمى كەڭ, ايتارى مول دۇنيە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اڭگىمەلەسكەن جاقىپجان نۇرعوجاەۆ.ەرەكشە تاعدىر يەسى
مۇقاڭ «ءدال قىرىقتىڭ بەسەۋىندە» «ۇيىقتاپ كەتسەم بولعانى توسەگىمدە» دەپ ولەڭ جازىپ, «ءدال قىرىقتىڭ بەسەۋىندە» ۇيىقتاپ كەتتى. تۇڭعىش كىتابى «يليچ» 1964 جىلى جارىق كورسە, كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن سوڭعى كىتابى «ءومىرداستانعا» 1976 جىلدىڭ 2 اقپانىندا باسۋعا قول قويىلىپتى. وسى ون ەكى جىلدىڭ ارالىعىندا ونىڭ ون ءبىر كىتابى جارىق كورىپتى: «يليچ», «ارمىسىڭدار, دوستار!», «قارلىعاشىم, كەلدىڭ بە؟», «ماۆر», «ءشوپ جاپىراقتارى», «سونەتتەر», «قۇدىرەتتى كومەديا», «داريعا-ءجۇرەك», «اققۋلار ۇيىقتاعاندا», «شۋاعىم مەنىڭ», «ءومىرداستان». ءبىر قاراعاندا, بۇل وعان جاسالعان عاجاپ قامقورلىق سەكىلدى. ويتكەنى, ونىڭ كىتابى جىل سايىن دەرلىك شىعىپ تۇرىپتى. كەڭەس زامانىندا ونداي جومارتتىق اركىمگە جاسالا بەرمەگەنى بەلگىلى. الايدا, سولاي بولا تۇرا نەگە كەيبىرەۋلەر مۇقاڭ تىرىسىندە اركىمدەردەن, ۇلكەندى-كىشىلى باستىقتاردان قىسىم كوردى, قولداۋ تاپپادى دەگەندى قايتا-قايتا ايتا بەرەدى؟ ءويتىپ ايتۋ ءۇشىن دالەل كەرەك ەمەس پە؟ ال دالەل بولماسا, ول نە جالاعا, نە وسەككە جاتپاي ما؟ جالپى, كوزى تىرىسىندە مۇقاعاليدىڭ اتى اسا شىعا قويماعانى راس پا؟ راس بولسا, وعان نە سەبەپ؟ مۇنى بۇرىن زەرتتەپ, ەكشەپ ايتپاساق تا, اقىننىڭ سەكسەن جىلدىعىنا وراي وسى ءسوزدىڭ تۇبىنە ءبىر وي جۇگىرتىپ كورسەك بولماس پا؟ ول, شىنىندا, كوزى تىرىسىندە كوپ اقىننىڭ ءبىرى بولىپ قانا ءجۇردى. ونىڭ شىن مانىندە مىقتى اقىن ەكەنىن بىرەن-ساران ادام ءبىلدى, باعالادى, ءتىپتى ەپتەپ ايتىپ تا ءجۇردى, بىراق ونى جالپاق جۇرتقا جەتكىزۋ, دابىرايتا ايتۋ تىم قيىن ەدى. ويتكەنى, ونىڭ جىل سايىن دەرلىك شىعىپ جاتقان جىر جيناقتارى شەتىنەن جۇپ-جۇقا, كىپ-كىشكەنتاي كىتاپشالار بولاتىن. ولاردى وقىعان كەز كەلگەن ادام: «ولەڭدەرى جاقسى ەكەن, بىراق از ەكەن, جاڭا جازىپ جۇرگەن بىرەۋ شىعار», – دەي سالۋى ابدەن ءمۇمكىن ەدى. سەبەبى, قانشا جاقسى بولعانمەن, از ولەڭ ادامدى تۇشىنتپايتىن, الدەنەسى ءالى دە بولسا جەتپەي جاتقانداي, مىنا جاقسى ولەڭدەر انشەيىن كەزدەيسوق تۋا قالعان ءبىر توپ ءساتتى ولەڭگە ۇقساپ, شىنىمەن مىقتى اقىن بولسا, نەگە كوسىلتىپ كوپ جازبايدى, كىتابى نەگە كىتاپ قۇساپ شىقپايدى دەگەن سياقتى ءدۇدامالدار كوكەيدە تۇراتىن. وسىنىڭ اق, قاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن, ونىڭ كىتاپتارىن قولعا الىپ قاراساق, مۇقاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە شومىشتەن قاعىلعانى راس ەكەن. ءبىزدى بۇل تۇجىرىمعا كەلتىرگەن – مىنانداي جاعداي. 1979 جىلى مۇقاڭ قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كورگەن ءبىر عانا «ءومىر-وزەن» كىتابىنىڭ كولەمى (14 جارىم باسپا تاباق) كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن مىنا بەس كىتابىنىڭ كولەمىمەن بارابار بولىپ شىقتى: «ارمىسىڭدار, دوستار!», «قارلىعاشىم, كەلدىڭ بە؟», «ماۆر», «داريعا-جۇرەك», «ءشوپ جاپىراقتارى». ونىڭ كوزى تىرىسىندە شىعارعان اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ەڭ ۇلكەن كىتابى «قۇدىرەتتى كومەديانىڭ» اۋدارماسى مەن تاڭدامالىسى «ءومىرداستان» عانا ەكەن. «ءومىرداستاننىڭ» ءوزى ولەرىنەن ءبىر اي بۇرىن عانا جارىق كوردى, سوندىقتان ونى جۇرت اقىن قايتىس بولىپ كەتكەن سوڭ وقىدى. سوعان قاراعاندا, «تاعدىردىڭ ءبىر جارىتپاي-اق قويعانى-اي!» – دەگەندى اقىن اقشاعا عانا قاتىستى ەمەس, پەيىلگە دە جارىماعاندىقتان ايتقان بولۋ كەرەك. ءوزى عانا ەمەس, وزگە دە قاتارلارى ءوستىپ شەتىنەن ءشومىشتەن قاعىلىپ جاتسا, ارينە, مۇقاڭ «جىگىتىنەن قازاقتىڭ دوس تابا الماي» «جىلاي ءجۇرىپ, ءوتىرىك كۇلمەس» ەدى. ونى ەندى ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە؟ ءبىراق, قالاي بولعاندا دا, اقىننىڭ مۇنداي جاعدايعا قۋانا قويماعانى حاق. الايدا, تەكتى اقىننىڭ وسىنداي قىسىمدى انادان كوردىم, مىنادان كوردىم دەپ, اتىن اتاماي, ءتۇسىن ءتۇستەمەي وتكەنىنە تەك تاڭداناسىڭ. بىرەۋدى تەۋىپ, بىرەۋدى ءتىستەلەپ جانجالداسپاي, جان جاراسىن ولەڭىمەن جالاپ, جارىم كوڭىلىن ولەڭىمەن جاماپ, بولاشاققا ارىزىن جازىپ, اماناتىن ايتىپ, ارداقتالار كۇنى ءالى الدا ەكەنىن ءوزى بولجاپ, ءوزى ءبىلىپ, ءوزى ايتىپ كەتتى. ەڭ عاجابى سول: ءبارى سول ايتقانىنداي, سول بولجاعانىنداي بولىپ شىقتى. ول قازىر «جيىرماسىنشى عاسىردىڭ قۇرداسى» بولىپ قاسىمىزدا, ولەڭ ءسۇيگەن قاۋىمنىڭ قۇشاعىندا ءجۇر. وعان ەل كۋا, ۇرپاق كۋا. كورەگەندىگى عاجاپ ەمەس پە؟! وسىدان ون جىل بۇرىن جەتپىس جىلدىق تويىندا: «ارتىندا مۇنشالىق جاريالانباعان مول مۇراسى قالعان اقىندى قازاق بۇرىن-سوڭدى بىلگەن دە ەمەس, كورگەن دە ەمەس», – دەگەم. شىنىندا, سولايى سولاي عوي. بۇل جاعىنان مۇقاڭنىڭ تاعدىرى – ايرىقشا تاعدىر. ەگەر تىرلىگىندە الدەكىمدەردەن قىسىم نەمەسە ىشتارلىق كورمەسە, سونىڭ ءبارى نەگە ولگەننەن سوڭ عانا جارىق كورەدى؟ ءيا, كەشەگى كەڭەس زامانىندا بۇكىل جازعانىنىڭ تەك تورتتەن ءبىرى عانا كىتاپ بولىپ شىققان قازاق اقىنى تەك مۇقاعالي عانا. نانباساڭىز, قاراڭىز. 1979 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «ءومىر-وزەن» اتتى ولگەننەن كەيىنگى تۇڭعىش قاتىرقالى كىتابى جارىق كوردى (قاتىرقا مۇقابا تەك كولەمدى كىتاپقا بەرىلەدى). وعان كىلەڭ ەشبىر كىتاپقا ەنبەگەن ولەڭدەرى جيناقتالدى; 1981 جىلى ەلۋ جىلدىعىنا وراي ءسارسەنبى ءداۋىتوۆتىڭ قۇراستىرۋىندا «جالىن» باسپاسىنان بالالارعا ارنالعان تۇڭعىش كىتابى «باسىرە» دەگەن اتپەن جارىق كوردى; 1982 جىلى «جازۋشى» باسپاسى ەكى تومدىعىن شىعاردى; 1984 جىلى «جالىن» باسپاسى بۇرىن ەش كىتاپقا ەنبەگەن ولەڭدەرىن توپتاستىرىپ «شولپان» اتتى قاتىرقالى جيناعىن, 1991 جىلى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن «كۇندەلىگىن» شىعاردى; 1991-1993 جىلدارى «جازۋشى» باسپاسى ءۇش تومدىعىن شىعارسا; 1994 جىلى, اقىن قايتىس بولعاننان كەيىن 18 جىلدان سوڭ, «جالىن» باسپاسى بۇعان دەيىنگى ەش باسىلىمدارىنا ەنبەگەن ولەڭدەرىن قۇراستىرىپ «جىلاپ قايتتىم ءومىردىڭ بازارىنان» اتتى جاڭا جىر كىتابىن شىعاردى. ءسويتىپ, مۇقاڭ ءوزى ولگەننەن كەيىن 18 جىلدان سوڭ دا وقىرماندارىنا جاڭا ولەڭدەرىن جولداپ جاتتى. مۇنداي تاعدىر قاي ەلدە, قاي اقىننىڭ باسىنان وتكەنىن مەن بىلمەيمىن. بىلەتىنىم: قازاقتا مۇقاعاليدىڭ عانا باسىنان ءوتتى. ايتاتىنى جوق, تاڭعاجايىپ تاعدىر! 1999 جىلى «جالىن» باسپاسى «قاراسازدان ۇشقان قارلىعاش» اتتى جاڭا كىتابىن شىعاردى, وعان اقىننىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, بالا كۇنىندە جازعان بالاڭ ولەڭدەرى دە ەندى. و دۇنيەگە اتتانىپ كەتكەنىنە 23 جىل بولعان اقىننىڭ بۇرىن جاريالانباعان بالاۋسا جىرلارى دا وقىرماندى بارىنشا تاڭدانتتى. سونان سوڭ اقىننىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «جالىن» باسپاسى ورازاقىن اسقار اعامىزدىڭ قۇراستىرۋىمەن بۇكىل شىعارمالارىن جازىلۋ ءجانە جاريالانۋ رەتى بويىنشا جيناقتالعان 4 تومدىق تولىق شىعارمالارىن شىعارۋدى قولعا الىپ, ونى 2002 جىلى اياقتاعان بولاتىن. سونىڭ ءبىرىنشى تومى 24 باسپاتاباق كولەمىندە جارىق كوردى. ال بۇل دەگەن مۇقاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە كىتاپقا ەنگەن بۇكىل ولەڭىنىڭ كولەمىمەن بارابار ەكەن. سوندا ءتورت تومعا سىيعان بۇكىل ولەڭىنىڭ ءبىر تومدايى, ياعني تورتتەن ءبىرى عانا كوزى تىرىسىندە كىتاپ بولىپ شىعىپ, قالعانى كەيىنگە ىسىرىلا بەرگەن عوي. اقىننىڭ دا, پوەزيانىڭ دا مۇنداي تاعدىرىن قازاق وقىرمانى بۇرىن دا, ودان كەيىن دە بىلگەن ەمەس. مۇقاڭنىڭ قايتىس بولعاننان كەيىن عانا ناعىز اتاق-داڭققا يە بولۋىنىڭ نەگىزگى سىرى, مەنىڭشە, وسىندا. جارقىراپ تۋعان جىرلارى جارقىراعان كىتاپ بولىپ شىعىپ جاتقان سوڭ عانا جۇرتشىلىق وعان جاپپاي كوڭىل اۋداردى. تۇشىنىپ وقىدى دا, سۇيسىنگەن باعاسىن بەردى. وسى فاكتىنىڭ وزىنەن-اق مۇقاڭنىڭ مۇڭىن, كەيىپ جۇرگەن كۇندەرىن, قىزعانىش پەن ىشتارلىققا جەم بولعان جاعدايىن, قورلانعانىن, بىراق شىداعانىن, شەككەن جان ازابىن ولەڭگە عانا شاعىپ, سان رەت «ءومىردىڭ بازارىنان جىلاپ قايتقانىن» سەزەمىز, ەلەستەتەمىز. ءتىپتى, نەگە ءىشىپ كەتكەنىن دە ءتۇسىنەمىز. ىشكەندەردى كىنالاي جونەلەتىن ادەتىمىزدەن دە قايتىپ, ەندى مۇقاعاليدى ءتۇسىنىپ, ءار ءسوزىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, بىرگە كۇرسىنىپ, بىرگە جىلاپ, جانىمىزبەن سەزىنىپ وقي باستايمىز. مۇنىڭ ءبارىن بىلگەن سوڭ, ءوز زامانىنىڭ وزىنە لايىق ايلا-شارعىسىنا ۇشىراعان مۇقاڭدى كىنالاي ما الدە ونىمەن بىرگە كۇڭىرەنە مە, ونى وقىرماننىڭ ءوزى بىلەدى. مۇقاعالي كوزى تىرىسىندە ەشكىمنەن قىسىم كورگەن جوق, كىتابى ءوز كەزەگىمەن جىل سايىن شىعىپ تۇردى دەپ, كەي سىنشىعا ءمىن تاققان كەي سىنشىنىڭ پىكىرىن وقىعانىم بار, سوندىقتان سوعان قاتىستى مەن دە ءوز وي-پىكىرىمدى دالەلمەن جەتكىزۋگە تىرىستىم. ويتكەنى, مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرى بۇل كۇندە ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالدى, سوندىقتان ونىڭ ولەڭدەرى مەن ءومىربايانى كۇڭگىرت جاقتار مەن بۇلدىر نارسەلەردى مۇمكىندىگىنشە قالدىرماي زەرتتەلۋى قاجەت دەپ بىلەم. مۇقاعاليدىڭ تاعدىرىنا دا, تالانتىنا دا تاڭعالاسىڭ. ونىڭ ءالى زەرتتەلەتىن, انىقتالاتىن ءومىربايانى كوپ-اق. ءارتۇرلى سەبەپپەن ءبىز ءبىرازىن ايتپاي دا كەلەمىز. الايدا, ايتپاعان سايىن وعان قيانات جاساپ ءجۇرمىز بە, الدە ادامشىلىق جاساپ ءجۇرمىز بە, ءوزىمىز دە بىلمەيمىز. مەنىڭشە, ءبىز ول قىلىعىمىزبەن مۇقاعاليدىڭ وزىنە دە, ولەڭىنە دە ەمەس, وزگەلەرگە ىڭعايلى جاعداي جاساپ كەلە جاتقان سەكىلدىمىز دە, ەسەسىنە مۇقاڭ ءومىرىنىڭ كەي تۇسى, سوعان وراي كەي ولەڭىنىڭ جازىلۋ سەبەبى جۇمباق كۇيىن ساقتاپ كەلەدى. ول دا ونەرگە قيانات بولۋى مۇمكىن. مىنا ءبىر ولەڭدى مۇقاڭ ون سەگىز جاسىندا جازىپتى: – اقىرىندا تىنارمىن, بىتەر دەمىم, جارقىراعان جۇلدىزىم سونەر مەنىڭ. تون ىشىندە مۇزداعان قايران ءتانىم, بەت-دۇزدىگىڭ بەس مەتر بولار كەبىن. وقىعاندا تۇلا بويىڭ تىتىركەنەدى. مۇنى ون سەگىزدەگى بالا ايتقان ءسوز دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. ول, ءسىرا, ءوزىنىڭ دە, ولەڭىنىڭ دە تاعدىرى ولىمىنە قاتىستى بولارىن سول بالا كۇنىندە-اق سەزدى مە ەكەن دەپ سەزىكتەنەم. ويتكەنى, شىنىندا دا, ءتانى ولگەن كۇنى ونىڭ ولەڭدەرىنە قايتا جان بىتكەندەي بولدى عوي! ونىڭ اتىن دا, داڭقىن دا ءوزى ءولگەننەن كەيىن جارىق كورگەن كىتاپتار شىعاردى. سونى سەزگەن, بىلگەن اقىن ولەرىنەن ەكى جىل بۇرىن كۇندەلىگىنە: «مەن ءححى – عاسىردىڭ قۇرداسىمىن. بالكىم, ودان ارىدەگى ۇرپاقتاردىڭ تۋىسىمىن دا», – دەپ جازعان ەكەن. «جىلدار وتەدى, جاڭا ۇرپاقتار كەلەدى, ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدى ءوز ورنىمىزعا سولار قويادى», – دەپتى ءبارىن اپ-ايقىن كورىپ تۇرعان ادامداي. ارعى اتاسى قانگەلدى باتىر جاۋىرىنعا قاراپ بولاشاقتى بولجاعان ەكەن, بەرگى اتاسى رايىمبەك ءارى باتىر, ءارى اۋليە بولىپتى. سونداي كورىپكەلدىك مۇقاڭا دا بەرىلگەن سەكىلدى. ايتكەنمەن, ونىڭ بۇل ءدال ايتقان كورىپكەلدىگىن قويشى, ءوز ۋاقىتىندا باعاسىن الىپ, ولەڭدەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ ءجۇرگەن ادام ءبۇيتىپ اركىمدى «ءوز ورنىنا قوياتىن» كۇننىڭ ءالى الدا ەكەنىن قىنجىلا جازبايدى عوي! جانىنا باتقان سوڭ, قانى قاتقان سوڭ جازسا كەرەك. ءوستىپ مۇقاعاليدىڭ ءوز شىندىعىن ءوز ولەڭدەرىنەن تاپقانىمىز ءجون سەكىلدى. سەبەبى, ول ءوزىنىڭ كۇندەلىگىنە 1976 جىلدىڭ 14 اقپانىندا: «مەنى ءوز ولەڭدەرىمنەن ءبولىپ قاراماۋلارىڭىزدى وتىنەم. ەستەرىڭىزدە بولسىن, مەنىڭ ولەڭىم جەكە تۇرعاندا تۇك تە ەمەس. بىرىكتىرىپ قاراعاندا, ول پوەما ىسپەتتى. باسى جانە اياعى بار. ول كەيدە ك ۇلىمدەگەن, كەيدە تۇڭىلگەن جانىمنىڭ قۇددى داۋىسىنداي... جانىمنىڭ مۇڭى مەن قۋانىشى – ءبارى سوندا», – دەپ جازباپ پا ەدى؟ مۇقاعاليدىڭ اسقان تالانت ەكەنىن «ارۋ انا» داستانىنداعى مىنا ءبىر جاعدايدان دا بايقاۋعا بولادى. قاي كەزگى, قاي زامانداعى قازاق ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن باقىت – پەرزەنت ءسۇيۋ. سول باقىتتى ساتكە ولەڭ ارناماعان اقىن دا از. الايدا, پەرزەنت سۇيگەن قازاقتىڭ, قازاق بولعاندا دا قاراقشى قازاقتىڭ جان تەبىرەنىسىن مۇقاعاليدىڭ قازاقى قالىپپەن, قازاقى جان-كۇيمەن ولەڭ ەتكەنى كىمدى بولسا دا باس شايقاتپاي قويمايدى. – قاشان مەنىڭ تاعدىرىم تىنىم كوردى, قان قاقساتقان ءبورى ەدىم رۋلى ەلدى. ۇرپاعىم بار, دۇنيە, ەندى مەنىڭ, ەستيسىڭ بە,ەي, ءومىر, ۇلىم كەلدى! جالعىز ەدىم تاستا وسكەن شىرشادايىن, جابىرقاۋشى ەم داۋىلدا سىنسا قايىڭ. سۋ بوپ كەتپەي نەگە تۇر قوس شىراعىم, نۋ بوپ كەتپەي نەگە تۇر قۋ سامايىم؟ ...جاپىراقسىز, بۇتاقسىز قۋ باس ەدىم, جالعىزدىقپەن جالعاندا سىرلاس ەدىم. ەي, دۇنيە, نەگە سەن قۋانبايسىڭ, كۇيىڭ كەلمەي كۇيىگىپ تۇر ما سەنىڭ؟! ءسوز دە, سەزىم دە توگىلىپ تۇرعان بۇل ولەڭ قاراقشىنىڭ ءوزىن جاقسى كورگىزىپ جىبەرەدى عوي ادامعا. ولەڭنىڭ, تالانتتىڭ قۇدىرەتى وسى بولسا كەرەك! ونىڭ «قاشقىن» اتتى داستانىن وقىپ تا, قاشقىننىڭ دۇنيەتانىمىنا, ادامدىق وي-پيعىلىنا قايران قالاسىز, جاۋىزدىڭ وزىنە جانىڭىز اشي باستايدى, بىرتە-بىرتە ونى ءوستىپ قاشقىن ەتىپ قويعان جاعدايعا, تاعدىرعا ناليسىز. ادامنىڭ اقىلىن, سەزىمىن ءسويتىپ سان-ساققا سالىپ قويعان اقىننىڭ قۇدىرەتىنە ەرىكسىز ريزا بولاسىز. ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, قازىر ونى اقىن ساناتىندا قالاي ماقتاپ, قالاي سۇيسىنسەك تە, ادام ساناتىندا مۇقاعالي – ارماندا وتكەن جان. ول, مەنىڭشە, ايتاتىنىن تۇگەل ايتا الماي كەتتى, اۋرۋحانادا جاتىپ كۇنىنە التى-جەتى, جەتى-سەگىز ولەڭ جازۋى – سونىڭ ايعاعى. ايتىپ ۇلگەرەيىن, جازىپ ۇلگەرەيىن دەپ جانتالاسقانى سودان دا بەلگىلى ەمەس پە؟ ونىڭ ءومىرى, ونىڭ تاعدىرى – تالاي قازاقتى, بالكىم, بۇكىل قازاقتى ويلانتاتىن, بالكىم, ۇيالتاتىن تاعدىر. ادامدى تانۋ مەن تالانتتى تانۋدى, ونى باعالاۋدى ءبىز ءالى ۇزاق ۇيرەنەتىن شىعارمىز. ويتكەنى, ۇيرەنۋ ەشقاشان بىتپەيتىن, تاۋسىلمايتىن جۇمىس قوي. قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ سەكسەن جىلدىعىن سۇيسىنە تويلاپ جاتقانىمىزبەن, ءبىز ونى ءالى تۇبەگەيلى زەرتتەي قويعان جوقپىز, زەرتتەپ تە جاتقان جوقپىز. سوندىقتان ءالى ونىڭ وقىرمانعا قۇپيا, جۇمباق تۇسى تولىپ جاتىر. «بۇكىل مەنىڭ جازعانىم – بار-جوعى ءبىر عانا ءبۇتىن پوەما. ادامنىڭ ءومىرى مەن ءولىمى, قاسىرەتى مەن قۋانىشى تۋرالى پوەما. ەگەر نانباساڭدار, بارلىق ولەڭىمدى جيناپ, ءبىر جيناققا توپتاستىرىپ كورىڭدەرشى. ەستەرىڭدە بولسىن, ءاربىر ولەڭىم ءوز ورنىندا تۇرسىن», – دەپ جازىپتى ول كۇندەلىگىنە ولەرىنەن ءبىر اي بۇرىن. اقىننىڭ سول ايتقانىن ورىنداۋ ماقساتىمەن «جالىن» باسپاسى 80 جىلدىعىنا وراي ءار ولەڭىن جازىلعان نەمەسە جاريالانعان كۇنى بويىنشا ورنالاستىرىپ, ول جايلى ەستەلىكتەردى قوسا بيىل ونىڭ التى تومدىعىن شىعارۋدى اياقتاعالى وتىر. ءار ولەڭى, ولەڭىنىڭ ءار جولى حالىقتىڭ قىمبات ونەر قازىناسىنا اينالعان كلاسسيگىمىزدىڭ شىعارماشىلىق تا, ومىرباياندىق تا قىر-سىرى كۇن ساناپ حالقى ءۇشىن قىمباتتاي بەرەتىنىنە كۇمان جوق. ونى زەرتتەگەن سايىن اقىننىڭ عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ دا مادەني كوكجيەگى كەڭي تۇسپەك. بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى.