جازىلعان جايدىڭ جاڭعىرىعى
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 25 قاڭتار كۇنگى سانىنداعى سەيفوللا شايىنعازىنىڭ «سىعالاعان سەكتالار, ماردامسىعان ميسسيونەرلەر» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, راسىندا دا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا دەرلىك پيعىلى مەن ماقساتى تەرىس سەكتالاردىڭ ەمىن-ەركىن ارەكەت ەتىپ جاتقاندىعى جۇرەكتى اۋىرتاتىن ىندەتكە اينالىپ بارا جاتقانداي. ماقالادا بىرنەشە سەكتالاردىڭ اتىن اتاپ, قايدان شىققاندىعى جايىندا جاقسى مالىمەت بەرىپ وتكەن. كەلىمسەك سەكتالار ەلۋىنشى جىلدارداعى تىڭ يگەرۋ سەكىلدى تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ قازاق دالاسىندا ءدىن يگەرۋگە كوشكەندەي. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قازاق دالاسى مەن حالقى ءدىنسىز ەمەس ەدى. كەڭەس وكىمەتى 70 جىل بويى دىنسىزدىك يدەولوگياسىن جۇرگىزگەنىمەن بارشا قازاقتى ءدىنسىز ەتە العان جوق. قوعامدا ءدىني ءىس-شارالار مەن جورالعىلار رەسمي تۇردە بولماعانىمەن يسلام ءدىنىنىڭ ەتيكاسى مەن قاعيدالارى ءبىزدىڭ تاربيەمىز بەن سالت داستۇرىمىزگە ءسىڭىسىپ, بىتە قايناسىپ جاتتى. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ سالت-ءداستۇرىمىزدى يسلام دىنىنەن, يماندىلىقتان ءبولىپ قاراۋ استە مۇمكىن ەمەس.
بىلە-بىلسەك, قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنى 751 جىلى تامىز ايىندا تالاس وزەنى بويىنداعى اتلاق دەگەن جەردە قىتايلار مەن ساليح بين زياد باستاعان مۇسىلمان اراب اسكەرلەرى اراسىنداعى بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان قيان-كەسكى شايقاستان كەيىن جايىلا ءتۇستى. وسى شايقاستا بابالارىمىز ارابتارعا بولىسىپ, جەڭىستىڭ وڭدى شەشىلۋىنە كوپ ىقپال ەتەدى. مىنە, وسىدان باستاپ يسلام ءدىنى قازاق دالاسىنا جايىلا باستادى. وسىدان كوپ ۇزاماي قازاق دالاسىنان ەكىنشى اريستوتەل اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي سىندى ۇلى عالىم شىقتى. ال جىبەك جولىنىڭ بويىندا وتىرار, تۇركىستان, سىعاناق, سايرام ت.ب. ۇلكەندى-كىشىلى قالالار بوي كوتەردى. ول قالالار ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى عانا بولىپ قويماي ءدىنىم يسلام, تەگىم تۇركى دەگەن قانشاما ءماشھۇر عالىمداردى شىعاردى. تاريحتىڭ قويناۋىنا كەتكەن وتىرار شاھارىنداعى كىتاپحانا ءيسى قازاققا ءمالىم. سول كىتاپحاناداعى كىتاپتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدىني ادەبيەتتەر ەكەندىگىن جانە بارلىعى اراب تىلىندە جازىلعاندىعىن ايتا الامىز. ولاي دەيتىنىمىز قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازرەت ءبىر عانا وتىراردان وتىزعا جۋىق فارابيلەردىڭ شىققاندىعىن «يسلامنىڭ جاۋھارلارى مەن جادىگەرلىكتەرى» اتتى كىتابىندا بايانداپ وتەدى.
بەرتىن كەلە اباي, شاكارىم, ىبىراي سىندى الاشتىڭ بەتكە ۇستار زيالى ازاماتتارى ءدىن, يماندىلىق ماسەلەسىندە كوپتەگەن كەلەلى ويلار ايتىپ, قالام سەرمەپ كەتتى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ دەنى دە دىننەن حابارى بارلار ەدى. ەگەر سەكتانتتار نەمەسە كەيبىر مۇسىلمان باۋىرلارىمىز ايتقانىنداي قازاق دالاسىندا ءدىن بولماسا, جوعارىدا قىسقاشا ايتىپ وتكەن تاريحي شىندىق قايدا قالماق؟
قازاق دالاسىندا كوپتەگەن مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر بولعانى اقيقات. وكىنىشكە وراي, ولار سولاقاي ساياسات ناتيجەسىندە قيراتىلدى. مىسالى, ءبىر عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنا كوز جۇگىرتسەك, سول كەزدەگى بوكەي حاندىعىندا اق پاتشانىڭ تۇسىندا 1873 جىلى 144 مەشىت بولعان. جاڭگىر حان 300-دەن اسا مولدا ۇستاعان. ماقساتى ءاربىر 170 ۇيگە 1 مولدا تاعايىنداپ, ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا يماندىلىق ءتاربيەسىمەن قاتار ىزگىلىك نۇرىن ۇيالاتۋ ەدى. بۇل تەك ءبىر وبلىستاعى دەرەك قانا. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءدىنباسىمىز ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازرەت 2009 جىلى بىزدەرگە جانە كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىنداي «قازاقستاننىڭ مەشىتتەرى مەن مەدرەسەلەرى» اتتى ۇلكەن ەڭبەك جازدى. مىنە, وسى كىتاپتا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن تاريحي مەشىت-مەدرەسەلەر قامتىلعان.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە كۇن ساناپ اشىلىپ جاتقان مەشىتتەر قازاق حالقىنىڭ ءدىنسىز ەمەستىگىنە ايقىن دالەل دەپ بىلەمىز. بۇل تۇرعىدا ەلباسىمىز اسىل ءدىنىمىز بەن يماندىلىعىمىزعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, قامقورلىعىنا الىپ وتىرعانى ءۇشىن ءبىز, ءدىن وكىلدەرى ەلباسىمىزدى شىن ىقىلاسپەن ماقتان ەتەمىز. ەلباسىمىز ەلوردامىزداعى نۇر-استانا مەشىتىن اۋەجايدان قالاعا كىرگەن بەتتە ءبىرىنشى بولىپ كورىنەتىندەي ەتىپ سالدىرۋىنىڭ ءوزى بارشا تەرىس پيعىلدى سەكتالار جەتەگىندە كەتكەندەرگە وي سالۋى ءتيىس. بۇل دەگەنىمىز «بۇل قازاق ەلى, مۇسىلمان ەل» دەگەندى بىلدىرەدى. سەبەبى, شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار اۋەجاي ارقىلى ەلوردامىزعا كىرگەندە ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتىن بىردەن تۇسىنەرى ءسوزسىز.
ەندى وسى سەكتالاردىڭ ماقساتى نە؟ بۇل سۇراققا ءارتۇرلى جاۋاپ بەرۋگە بولادى. دەگەنمەن سول سەكتالاردىڭ باستى ماقساتى جايىندا ورتاق قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىنە زيان تيگىزۋ. قايسى ءبىر سەكتانى الاتىن بولساق, ەشبىرى قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, كۇيىن كۇيتتەۋ ءۇشىن كەلمەگەندىگى انىق. ءتۇرلى سەكتانىڭ جەتەگىنە كەتۋ ارقىلى وتباسىن ويرانداتىپ, قوعامدى شۋلاتىپ, تىڭشىلىق, ەكسترەميستىك, تەررورلىق ءىس-ارەكەت جاساپ, مەملەكەتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىنە وراسان زيان تيگىزۋى بەك مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, دامىعان نەمەسە دامۋ ۇستىندەگى تىنىش جاتقان ءبىر ەلدى توقىراۋعا جىبەرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى ءتۇرلى ءدىني اعىمدار ارقىلى قوعام ىشىندە ىرىتكى تۋدىرۋ. ماسەلەن, يسلام الەمىنىڭ تاريحىنا قاراساق, دۇشپاندارى مايداندا جەڭە الماعان سوڭ مۇسىلمانداردى ءالسىرەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى تەرىس اعىمداردى قولدان جاساپ, مۇسىلمان جاماعاتىن ءدۇرداراز ەتىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى ىدىراتىپ, مەملەكەتتى السىرەتكەن.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ بولاشاعى ءبىلىم مەن عىلىمعا, ەكونوميكا مەن كورەگەن ساياساتقا بايلانىستى. ال سەكتالار ءبىلىم مەن عىلىمعا قارسى. ءتاپ-ءتاۋىر وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت سەكتاعا كىرگەن بويدا وقۋى ناشارلاپ, ءتىپتى تاستاپ كەتىپ جاتادى. سەبەبى, وعان مەملەكەتتىڭ بولاشاعى قاجەت ەمەس.
تورتىنشىدەن, بولاشاق جاستاردىڭ قولىندا دەپ بىلەمىز. ولاي بولسا, سەكتالار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز دەپ ءۇمىت ارتىپ وتىرعان جاستارىمىزدى ءوز قاتارلارىنا تارتۋمەن كەلەشەككە قاۋىپ توندىرەدى. ولاردىڭ جەتەگىنە كەتكەن جاستار ەلىمىزدىڭ زاڭىن قۇرمەتتەمەيدى, اسكەرگە بارمايدى, قولىنا قارۋ الىپ وتانىن قورعامايدى, سالتىمىز مەن مادەنيەتىمىزگە ءاتۇستى قارايتىن بولادى. سول سەبەپتى جاستارىمىزدى يماندىلىققا, اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن اسىل ءدىنىمىز يسلامعا باۋلىساق, ءتۇرلى جات اعىمداردىڭ جەتەگىنە كەتپەيتىن بولادى. سونىمەن قاتار يماندى جاس وتانىن, ەلىن, جەرىن سۇيەتىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بەرىك ۇستايتىن بولادى. ويتكەنى, مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «وتاندى ءسۇيۋ يماننان», – دەگەن. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرىندە مەكتەپ قابىرعاسىنان, ياعني 4-5 سىنىپتان باستاپ ءوز ەلىنىڭ رەسمي ءدىنىن ارنايى ءپان رەتىندە ۇيرەتەدى. ءوز ءدىنىن جاستايىنان ساناسىنا سىڭىرگەن بالانى قانداي سەكتا بولماسىن ارباي الماسى انىق. سول سەبەپتى ول ەلگە سەكتانتتار بارعانىمەن بوس قايتاتىندىقتان, ەۋروپا بۇل ماسەلەدە وزگە ەلدەرگە بىزدە ءدىن بوستاندىعى بار دەپ جار سالادى.
بەسىنشىدەن, ۋاقىت وتە كەلە دىنارالىق قاقتىعىس تۋدىرادى. الەم وقيعالارىنا كوز تىككەنىمىزدە دىنارالىق كيكىلجىڭدەر مەن قاقتىعىستارعا كۋا بولىپ جاتامىز. ارينە, 16 ميلليون حالقى بار قازاقستانعا 40 ءتۇرلى كونفەسسيا ء(دىن) وتە كوپ. مىسالى, سوڭعى ۋاقىتتاردا كەيبىر وتباسىلاردا اكەسى ءبىر ءدىندى, بالاسى ءبىر ءدىندى, اناسى ءبىر ءدىندى ۇستاناتىن حالگە كەلدىك. اللا ساقتاسىن, وسىنداي وتباسىلاردا كيكىلجىڭ تۋاتىن بولسا, اركىم ءوز جاقتاستارىن ماسەلەگە ارالاستىرىپ, ارتى بىتپەس جانجالعا ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن.
التىنشىدان, قوعامدى دىننەن, رۋحانياتتان الشاقتاتۋ ارقىلى قوعامدى دىنگە قارسى قويادى. سەكتالار ءدال وسىلاي تايراڭداپ بىلگەندەرىن جاساي بەرەر بولسا, بولاشاقتا قوعامدى دىننەن, رۋحانياتتان ازاردا-بەزەر ەتەتىن حالگە جەتكىزەدى. ءدىني سەكتالاردىڭ ارەكەتىنە كۇيىنگەن حالىق دىنگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ, دىنسىزدىككە ۇشىراۋى مۇمكىن. مىسالى, قازىرگى كەزدە ساقالدى كىسىنى كورسە, اجىراتىپ جاتپاستان بىردەن ۋاھھابيست دەپ قورقادى. ارينە, ءاربىر ساقالدى كىسى ۋاھھابيست ەمەس. قوعام دىننەن, يماندىلىقتان الشاقتاسا, رۋحاني ازعىندىق باستالادى. رۋحاني ازعىنداۋ قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ ىشتەي ىدىراۋىنا, ارتىنان جويىلۋىنا الىپ باراتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى.
قازاق دالاسى ءدىن يگەرىلەتىن, ياكي ءدىني يدەولوگيانىڭ سىناقتان وتەتىن جەرى ەمەس ەكەندىگىن جات پيعىلدى سەكتا باسشىلارى مەن قوسشىلارىنا كوكىرەگىمىزدى كەرىپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدى. ەلباسىمىزدىڭ مىنا ءبىر قاناتتى ءسوزىن سانالارىنا قۇيىپ السىن دەمەكپىز: «ءدىنىمىز يسلام, تەگىمىز تۇركى, قاسيەتتى كىتابىمىز قۇران».
قورىتا ايتار بولساق, تايراڭداعان سەكتالارعا قوعام بولىپ قارسى تۇرىپ كۇرەسپەسەك, ەرتەڭگى كۇنى اتتەگەنايلاپ قالۋىمىز مۇمكىن. سەكتالارعا قارسى كۇرەس تەك ءبىر عانا مەشىت يمامىنىڭ مىندەتى ەمەس, وتان بارشامىزعا ورتاق قاسيەتتى مەكەن بولعاندىقتان زاڭ شەڭبەرىندە جۇمىلا كىرىسكەن ءجون.
سمايىل سەيىتبەكوۆ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا وكىل يمامى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.