«وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم» دەيدى قازاق. دۇنيەگە كەلۋ بار دا, كەتۋ بار. كەشە عانا قارا جەر قۇشاعىنا العان قادىر اقىن: «كوك داۋىلمەن جاعالاسىپ كەمەمىز, كوك مۇحيتتا قاقپاقىل بوپ كەلەمىز. و, جاساعان! ءوستىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى, ولەمىز-اۋ, ولەمىز», دەپتى.
...اربا – اجال تاسۋشىداي بولىپ كورىنەدى كەيدە ماعان. جەلمەن جارىسىپ جۇيىتكىگەن, «تابانى» جەرگە تيمەگەن تەمىر تۇلپار تالاي ارىستىڭ اجالىن جاقىنداتتى. قىرشىننان قيدى. اعايىندى ازاعا, قورىمدى قازاعا تولتىردى. ونداي قازالار كەيدە ءبىر اۋلەتتى عانا ەمەس, تۇتاس ۇلتتى قايعىرتىپ كەتىپ جاتتى. مىسالى, بەكزات باتىر ساتتارحانوۆ. 20 جىل كۇتكەن وليمپيادا التىنىن 20 جاسىندا الىپ, 2000 جىلعا 20 مينۋت قالعاندا وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تەمىرلان اۋىلىنىڭ تۇسىندا تۇلپارىمەن اۋدارىلىپ, تۇتاس ءبىر حالىقتى جىلاتىپ كەتە باردى. ءبىر كەزدەرى حالىقتى ءانىمەن تەربەگەن, وداقتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, الەم شەڭبەرىندە اتى شىققان «دوس-مۇقاسان» انسامبلىنىڭ ءمۇشەسى باقىت ءجۇمادىلوۆ تە بىلتىر جول اپاتىنان قازا بولىپ, جانارىمىز جاسقا تولدى. سىبىزعى-سىرنايداي داۋسى بار, «قازاقتىڭ اقبايانى» اتانعان ءمادينا ەراليەۆانىڭ قازاسى دا وسى كولىك اپاتىنان بولىپ ەدى. تىزە بەرسەڭ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇل-قىزىنىڭ ءتىزىمى جالعاسا بەرەدى. ەسكى جارانىڭ بەتىن تىرناپ قايتەيىك. ەسكە تۇسكەننەن كەيىن ەرىكسىز قالام ۇشىنا ءىلىنىپ جاتىر.
ايتايىن دەگەنىمىز مىناۋ ەدى: وسىدان ءبىر جىل ۋاقىت بۇرىن ارتىمىزدان ەرگەن تۇياق, ءىزىمىزدى باسقان ءىنىمىز ەلاماندى كولىك قاقتى. كوشەدەن وتە بەرگەنىندە ءنان دجيپ قاڭباقشا ءىلىپ كەتىپتى. قارابايىر تىلمەن ايتساق, ءدجيپتىڭ «كەنگۋرياتنيگى» بار ەكەن. ءجۇرگىزۋشى جۇرت بىلەدى, ءدجيپتىڭ الدىندا سالماعى اۋىر تەمىر تۇرادى. ونى اۆستراليالىقتار ويلاپ تاپقان. ويتكەنى ءتۇن مەزگىلىندە جارىققا ۇمتىلعان تالاي كەنگۋرۋ تەمىر تۇلپاردىڭ تۇمسىعىنا ۇرىنىپ, كولىكتىڭ مىلجا-مىلجاسىن شىعارا بەرگەن. كەنگۋرۋدان ساقتانۋ ءۇشىن, اۆستراليالىقتار الگى تەمىردى ىلگەن. ونى بىزدىكىلەر «كەنگۋرياتنيك» اتاپ كەتكەن. اۆستراليالىقتار تەمىردى كەنگۋرۋدان ساقتانۋ ءۇشىن ىلسە, بىزدىكىلەر ءسان ءۇشىن قويادى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, سوم تەمىر جۋان ساندى ج ۇلىپ كەتە جازدايدى. ونىسىمەن قويماي, جولدىڭ قاراما-قارسى باعىتىنا لاقتىرىپ تاستايدى. توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولعان جىگىت جاندارمەنىمەن ۇمتىلىپ تۇرا بەرگەنىندە ەكىنشى كولىك كەلىپ قاعادى. اۋادا اق قاعازداي قالىقتاپ ۇشقان بالا قارا جولدى مۇرنىمەن تىرەپ قۇلايدى. وقيعا ورنىنا جەتكەنىمىزدە ەكىنشى قاققان كولىك جوق. قاشىپ كەتىپتى. ادامنان ىنساپ كەتكەن زامان عوي. بايقاماي تىشقان قاقساڭ دا توقتاپ قارامايسىڭ با؟! الگى – ادام قاعىپ كەتسە دە توقتاماعان. الدى-ارتىنا قاراماي, تايىپ تۇرعان. ول سول كۇيىندە تابىلمادى. ءبىرىنشى قاققان جىگىت يماندى بولىپ شىقتى. جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلگەن باۋىرىمنىڭ باسىن قۇشاقتاپ وتىر ەكەن.
الماتىدا جەدەل-جاردەمنىڭ تەز جەتۋى مۇمكىن ەمەس. كولىك كەپتەلىسىنىڭ ءوزى جولىن بوگەپ, بارار جەرىنە كەشىكتىرەدى. ال جەدەل-ءجاردەم جەتكەنشە, تالاي ادام ءومىرمەن قوش ايتىسا بارادى. ويتكەنى بايقاۋسىزدا اۋىر سوققى العاندا ادام بويىنداعى قان ۇيىپ, جۇرەك سوعىسىن السىرەتىپ تاستايدى. ءدارىگەرلەر ونى «بولەۆوي شوك» دەپ اتايدى. قان اينالىمى بۇزىلىپ, جۇرەككە سالماق تۇسكەندە سورلى ءبىر جاپىراق ەت ونى كوتەرە الماي توقتاپ قالادى ەكەن. كولىك اپاتىنا ۇشىراعانداردىڭ كوبى العاشقى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ۇلگەرمەۋىنە بايلانىستى جالعانمەن قوش ايتىساتىنى سوندىقتان كورىنەدى.
ءبىر ەمەس, ەكى كولىك قاتارىنان قاعىپ, جۋان سانى وپىرىلىپ, باسى جارىلىپ, جانى قىسىلىپ جاتقاندا ادامدار جان-جاعىنان قاۋمالاپ, ونسىزدا دەم الۋى قيىنداپ جاتقان جىگىتتىڭ اۋاسىن تارىلتىپ تاستايدى. «ءارى تۇر» دەپ ايتايىن دەسە, اۋىزى يكەمگە كەلمەيدى. قولىن كوتەرىپ, ىم جاسايىن دەسە دە ءالى جوق. وسى ساتتە قايدان پايدا بولعانى بەلگىسىز, ويلاماعان جەردەن اق حالات كيگەن دارىگەر كەلەدى. سويتەدى دە قاۋمالاپ تۇرعان ادامداردى تاراتىپ, اۋانى كەڭىتىپ, ءۇش جەردەن ءدارى ەگەدى. كەيىن ءبىلىپ جاتىرمىز عوي, سالعان ءدارىسى قان اينالىمىن رەتتەپ, جۇرەك سوعىسىن جۇيەلەيدى ەكەن. جاڭا عانا جالعانمەن قوش ايتىسقالى جاتقان جىگىتكە جان كىرەدى. سۋ سۇرايدى. ومىرگە قايتا ورالادى. جەدەل-جاردەم جارتى ساعات كەشىگىپ كەلگەن. ەگەر جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنداي بولعان ءدارگەر كەلمەگەندە, باۋىرىمىزدان ايرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن ەدى. ال عايىپتان پايدا بولعان دارىگەر ءىزىم-عايىم جوق. قايدان كەلگەنى, قايدا بارا جاتقانى بەلگىسىز. قالاي كەلسە, سولاي كەتكەن. جاعداي ورنىعىپ, ەلامان جازىلعاننان كەيىن دە ءبىرتالاي ىزدەدىك. تاپپادىق. ەندى جىگىتتىڭ كورەر جارىعىن ۇزارتقان, ومىرگە ەكىنشى رەت كەلۋىنە كومەكتەسكەن دارىگەردى قىدىر دەمەي كورىڭىز. اتى-ءجونىن دە بىلمەيمىز. سودان بەرى ول كىسىنى قىدىر اتاپ كەتتىك.
قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر, مىڭنىڭ ءبىرى ءۋالي» دەيدى. وسى وقيعادان كەيىن «قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر» دەگەنگە مەن شىن يلانامىن. سەنەمىن. قىدىر اتا قازاقتىڭ اراسىندا ءجۇر...
ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.