بولىنگەن ۇلىبريتانيانىڭ ءوزى ءبولىنۋى مۇمكىن
قازىر الەمدى دۇرلىكتىرگەن ەڭ ۇلكەن وقيعا ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان ءبولىنۋى ەكەنى داۋسىز. ول جايىندا اڭگىمە كوپ جانە ءالى ۇزاققا سوزىلادى. بىرەۋ ەۋروپانىڭ ىنتىماعىنا سەلكەۋ تۇسۋىنە وكىنسە, ەكىنشىلەرى وعان قۋانادى. اركىمنىڭ ءوز ەسەبى بار.
بولىنگەندە, ۇلىبريتانيانىڭ ءوز ەسەبى بولدى. جالپىلاما ايتقاندا, وسىناۋ كارى قۇرلىقتاعى الىپ تا, باي ەلدىڭ بار تابىسى وزىندە قالادى. سول تابىستارىن ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىمەن, كەمباعالداۋ ەلدەرىمەن بولىسكىسى جوق. ونى دا وزىنشە تۇسىندىرۋگە بولار. بىرەۋلەرگە بار تابىستىڭ ءوز قالتاسىنا تۇسكەنى ۇنايدى, بىرەۋلەر بەلگىلى قايىرىمدىلىق دارەجەدە ونى باسقالارمەن بولىسكەندى قالايدى. وسىلايشا بريتانيا قوعامى ەكىگە جارىلدى. ءوز قامدارىن كوبىرەك ويلايتىندار بۇل ەلدە كوپ ەكەن.
بۇدان بريتانيانىڭ ۇتاتىنى سالىستىرمالى تۇردە. نەگىزگىسىن جوعارىدا ايتتىق. بولىنگەن سوڭ ەۋرووداقتىق رىنوكتان شەكتەلەدى. ونىڭ لوندوننىڭ ەكونوميكاسىنا ىقپالى بولاتىنى انىق. ونىڭ وزىندە, سول ەۋرووداق باسشىلىعى, انىق ءبولىندىڭ بە, ەندى ىرگەڭدى مىقتاپ ءبول, ءبىزدىڭ شەكارامىزعا كىرمە دەپ, قاتاڭ تالاپ تا قويماس. ونداي جاعدايدا, قۇراما كورولدىكتىڭ جاعدايى مۇشكىل بولار ەدى. سويتسە دە, ءبىراز شەكتەۋدىڭ بولارى داۋسىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بريۋسسەل الەمدەگى ءبىرىنشى ءتىل – اعىلشىن ءتىلىن ەۋرووداقتىڭ ءىسكەرلىك ءتىلى قاتارىنان شىعاراتىن نيەتىن ءبىلدىردى.
بولىنگەن بريتانيانىڭ الدىنان شىعاتىن ەڭ ۇلكەن قيىندىق – مۇنى ەلدىڭ ءتورت ايماعىنىڭ ەكەۋى قۇپتاماي وتىر. ناقتى ايتقاندا, شوتلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا. ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋىنا قارسى ۆەتو قۇقىن پايدالانۋ قاقىسى بار. سوندىقتان لوندوننىڭ ءبولىنۋى جونىندەگى قۋانىشى ءسال ەرتەلەۋ دە بولۋى مۇمكىن. انگليا مەن ۋەلس قالاي-دا شوتلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديانىڭ قارسىلىعىن اينالىپ وتكەندەي جول تاپقان كۇننىڭ وزىندە, ۇلىبريتانيا ءوزىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن شوتلانديادان.
شوتلانديا كوپتەن بەرى لوندوننان ءبولىنۋ جونىندە كۇرەسىپ كەلەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى رەفەرەندۋمدا بولىنۋگە شامالى عانا داۋىس جەتپەي قالعان. سوندا قارسىلار: بولىنەر بولسا, شوتلانديا ەۋرووداقتان سىرت قالۋى مۇمكىن دەگەن ءۋاج ايتقان. ال ەندى رەفەرەندۋم قازىر وتەر بولسا, بۇل ايماقتىڭ ءبولىنۋىن قۇپتايتىندار سانى كوپ بولاتىنى داۋسىزداي. بۇعان شوتلانديا جونىندەگى ءبىرىنشى مينيستر نيكولا ستەردجون حانىمنىڭ پىكىرى دالەل. ول 2014 جىلعى رەفەرەندۋمدا شوتلاندىقتار قالعىسى كەلگەن ەل قازىر جوق, دەدى. وسى «برەكسيتتەن» كەيىن جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا قاراعاندا, مۇندا حالىقتىڭ 59 پايىزى ۇلىبريتانيادان ءبولىنۋدى جاقتايتىنىن ءبىلدىرىپتى.
شوتلانديادان ايىرىلار بولسا, لوندون كوپ نارسەدەن ايىرىلادى. وندا بۇرىنعى الىپ ۇلىبريتانيا جوق. جەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن عانا ەمەس, تالاي ستراتەگيالىق نىساندارىنان ايىرىلادى. ال بولىنە قالعان جاعدايدا, ەۋرووداق شوتلاندياعا قۇشاعىن ايقارا اشاتىنى جانە انىق.
جۇرت ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان بولىنەتىنىنە سەنبەگەن, ال شوتلانديانىڭ ۇلىبريتانيادان ءبولىنۋى وعان قاراعاندا الدەقايدا ىقتيمال.
داۋمەن ءىس وڭبايتىنىن اڭعارعانداي
تاعى دا تۇرىك ەلىنىڭ باسشىسى رەجەپ تايپ ەردوعان جۇرت كۇتپەگەن قادامعا باردى – كۇنى كەشە رايىنان قايتپايتىنداي كورىنگەن ول رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە حات جولداپ, وسىدان جەتى اي بۇرىن ولاردىڭ سۋ-24 ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەنى ءۇشىن كەشىرىم سۇرايتىنىن مالىمدەدى.
ءسىرا, بۇل حابار جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭداندىرعان شىعار. بەرىلىپ جاتقان باعا دا ءارتۇرلى. بىرەۋ ساياسي تۇرعىدا باعا بەرسە, بىرەۋ ادامي تۇرعىدا باعا بەرەدى. ەل مەن ەلدىڭ اراسىنىڭ جاقسارۋىن قۇپ كورەتىندەر بار, الەمنىڭ جەتەكشى ءبىر ەلى باسشىسىنىڭ ەكى سويلەگەنىن, وزىنە ءوزى قارسى شىققانىن ايىپتايتىندار دا جەتكىلىكتى. وسىنشا تومەنشىكتەگەنىن ايىپ سانايدى.
بۇل وقيعانىڭ بارىسى جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى – وتكەن جىلى 24 قاراشادا تۇرىكتەر شەكارامىزدى بۇزدى دەگەن ايىپپەن رەسەيدىڭ ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردى. بۇدان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى جاعداي مىقتاپ شيەلەنىستى. ساياسي قارىم-قاتىناس عانا ەمەس, ەكونوميكالىق, قوعامدىق قارىم-قاتىناس ءۇزىلدى. ءبىر-بىرىنە قاتقىل ايىپتاۋلار ايتىلدى. ارينە, الدىمەن ماسكەۋ ايىپتادى, ال انكارا ونى قابىلدامادى. وسى جەردە ءپۋتيننىڭ ءسوزى ويعا ورالادى: «اللا تاعالا تۇركى باسشىلىعىن اقىل-ەسىنەن ايىرىپ, قاتتى جازالادى», دەدى. قاتقىل, قورلاعانداي ءسوز. بىراق ايتىلدى.
بۇل كەتىسۋ ەكى جاققا دا قاتتى ءتيدى. بۇكىل ەۋروپانىڭ سانكتسيالىق كارىنە ۇشىراعان رەسەيگە تۇركياداي ۇلكەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى كەرەك-اق ەدى. بىراق قاتتى بەت تىرناسقان سوڭ, ەكونوميكالىق بايلانىس توقتاعان. ءسىرا, بۇل ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي ىشكى قورى بار رەسەيدەن گورى تۇركياعا قاتتى تيگەندەي, وندىرگەن ءونىمىن شىعاراتىن رىنوگىنان, اعىلىپ كەلىپ جاتقان تۋريستەرىنەن ايرىلدى.
سوندا انكارا جاقتان ماسكەۋدى تاتۋلاسۋعا شاقىرعان سوزدەر ەستىلە باستاعان. كىردىڭ تاسى ءوز جاعىن باسقان سوڭ, ماسكەۋ دە كەرگىدى – كەشىرىم سۇرا, شىعىندى وتە دەدى. بۇل تالاپتى پرەزيدەنت ەردوعان اۋىرسىندى. ءبىراز ءوز دەگەنى بولىپ, كوكىرەگى كوتەرىلىپ قالعان ول باسقادان كەشىرىم سۇراۋدى ار كوردى. كەشىرىم سۇرامايتىنىن ءوزى دە, ونىڭ ادامدارى دا ايتتى.
جوق, پرەزيدەنت ەردوعان كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. ەڭ الدىمەن وعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى ماجبۇرلەدى. پۋتينگە جازعان حاتىندا قاتەلەسىپپىن, سەزىمگە بەرىلىپپىم دەگەندى ايتتى. ۇشقىشتىڭ قازاسىنا كوڭىلىن ايتتى, قايعىرعان سەزىمىن ءبىلدىردى. تۇركيا رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىن بۇزعىسى كەلمەيدى, ماسكەۋ انكارانىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى, دەدى. ءتۇرى باسقا بولعانمەن, بۇل كەشىرىم سۇراۋدىڭ مازمۇنى اياققا جىعىلعانعا جاقىن ەدى. راس, ەردوعان ءوزىنىڭ سول حاتىنا تۇسىندىرمەسىندە ەكى ەل اراسىنداعى الاۋىزدىقتان ارىلعىم كەلدى دەپ اقتالعان بولدى.
وسىدان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى جاعداي جاقسارا قالا ما؟ تۇرىك جاعى قارىم-قاتىناستى بىردەن جوندەۋگە كەلىستىك دەگەندى ايتىپ جاتىر. ماسكەۋ جاقتان مۇنداي مالىمدەمە جوق. ساراپشىلارى, رەسمي قايراتكەرلەرى ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ كەرەك, كەشىرىم سۇراۋ ءىستىڭ تەك باسى عانا دەيدى. وسىنداي رەتى كەلىپ تۇرعاندا ماسكەۋ انكارانى ءبىراز تىزەرلەتۋدى كوزدەيتىنى انىق.
انكارا سوڭعى ءبىراز جىلدا كورشى ەلدەرىمەن, جاقىن بولعان ەلدەرىمەن تۇگەل دەرلىك قىرعي-قاباق جاعدايدا. ەۋرووداق, اقش-قا وكپەلەرى قارا قازانداي. ءتىپتى, جاقىن كورشى يزرايلمەن دە قاقتىعىسقان. ەندى سول يزرايلمەن دە ءتىل تابىسۋدىڭ جولىن ىزدەستىرىپ جاتىر. ءسىرا, انكارا داۋمەن ءىس وڭالمايتىنىن اڭعارعانداي-اۋ دەيسىڭ.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.