سايلاۋدى بايقاۋ – ايقىندىق كەپىلى

دەموكراتيا – دامۋ داڭعىلى

حالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باس­تاۋى دەسەك, ونىڭ ناقتى كورى­نىسى حالىقتىڭ بيلىكتى قۇرۋعا قا­تىسۋى­مەن بايلانىستى. ال بۇل ماڭىزدى شارا سايلاۋ ارقىلى ىسكە اسىرى­لا­تىنى بەلگىلى. سايلاۋ­دىڭ اشىق ءوت­كىزىلۋى – حالىقتىڭ شى­نايى تاڭ­داۋىن جاساۋىنا ءمۇم­كىن­دىك بەرەتىن جانە سايلاۋدىڭ حالىق­ا­رالىق ستان­دارتتارعا ساي وتۋىنە بارىنشا ءتيىمدى ىقپال ەتەتىن جاع­دايلاردىڭ ءبىرى. سوندىق­تان, سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بار­لىق كە­زەڭىنە, سونىڭ ىشىندە حالىق­ارا­لىق ۇيىم­دار تاراپىنان جۇرگىزى­لەتىن باي­قاۋ­دىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­عىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردەگى ساي­لاۋلارعا حالىقارالىق بايقاۋ­دى نەگىزىنەن تمد ەلدەرى, ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى مەن ەۋروپا كەڭەسى جۇرگىزىپ كەلەدى. 2001 جىل­دان بەرى ون ەكى ەلدە (بەلارۋس, ۋكراينا, ارمەنيا, ءازىر­بايجان, گرۋزيا, رەسەي, قازاق­ستان, وزبەك­ستان, قىرعىزستان, ءتا­جىك­ستان, ءتۇر­كى­مەنستان, مولدوۆا)  ءوت­كەن پار­لامەنت, پرەزيدەنت ساي­لاۋ­لارى مەن رەفەرەندۋمدارعا  تمد ەلدەرى 58 بايقاۋ جۇرگىزىپ, وعان 10 885 ادام قاتىسىپتى. بۇگىنگى كۇنى بايقاۋشىلار تەك سايلاۋدىڭ وتكىزىلۋىنە عانا ەمەس, سايلاۋ زاڭدىلىعىنىڭ ساپاسىنا, ونىڭ حالىقارالىق نورمالارعا ءساي­كەستى­گىنە دە تالداۋ جاساپ, ۇسى­­نىستارىن بەرەدى. ءادىل ءارى اشىق سايلاۋ وتكىزۋ مەملەكەت ءۇشىن ىشكى ماڭىزدى ساياسي ناۋقان عانا ەمەس, سول مەملەكەتتىڭ حا­لىق­ارالىق ارە­ناداعى بەدەلىن, وعان دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ كوز­­قاراسىن  اي­قىن­دايتىن, ونىڭ الەۋ­­م­ەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق  دامۋىنا دا اسەرىن تيگىزەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالۋدا. بۇل رەتتە سايلاۋعا باي­قاۋدىڭ دا ماڭىزى ءوسىپ, بايقاۋ­شى­لار­دىڭ جۇ­مىسىن ۇيىمداس­تىرۋ, ور­تاق زاڭنا­ما­لىق نەگىز قا­لىپتاستىرۋ ءومىر تالابىنا اي­نالىپ وتىر. بيىلعى قاڭتار ايىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا تمد پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن «حالىقارالىق سايلاۋ ستاندارتتارى مەن ۇلتتىق سايلاۋ جۇيەلەرى: دامۋدىڭ ءوزارا باي­لانىستىلىعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تمد ەلدەرىنەن باسقا ەقىۇ-نىڭ دەمو­كراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو­سىنىڭ ديرەكتورى يانەش لەنارچيچ, ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ شىعىس ارىپتەستىگى مەن رەسەي جونىندەگى قۇرىلى­مى­نىڭ باسشىسى سابينا ماتسي زيسسيس, ەۋروپا ەلدەرىندە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ قاۋىمداس­تىعىنىڭ باس حاتشىسى زولتان توت  قاتىستى. سايلاۋعا بايقاۋ جۇرگىزۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگە دەيىن قالىپتاسقان ءتاجى­ريبەسىن تالقىلاۋ بۇل ماسەلە­لەر­دە ءالى دە پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار ەكەنىن كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە, تمد-نىڭ باياندا­ماشى­لارى مەن ءسوز العاندار ءبىر­ىڭعاي حالىقارالىق ستاندارت­تى دايىنداپ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلى­گىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل وتە ماڭىزدى ۇسىنىس ەكەنى انىق. مۇنداي زاڭ­داس­تىرىلعان قۇجاتتى قابىلداۋ حالىقارالىق ۇيىمدار­مەن اراداعى ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتى قالىپ­تاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. ال, بىرىڭعاي ستاندارتتىڭ بولماۋى كوپ جاع­دايدا تمد جانە ەۋروپا­لىق وداق­تىڭ سايلاۋعا قاتىستى قو­رىتىندى­لارىنىڭ قاراما-قايشى­لىعىن تۋ­دىرۋدا. كونفەرەنتسيادا  2000-2007 جىل­­­دار ارالىعىندا ەۋرووداق 41 ەلدەگى 64 سايلاۋعا بايقاۋ جاساۋ ميسسيا­سىن جىبەرگەنى ايتىلدى. بىراق, وسى ۋاقىت ىشىندە ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەردە وتكەن بىردە-ءبىر ساي­لاۋعا بۇل بايقاۋشىلار قاتىس­پاعان. جەكەلەگەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە, ءتىپتى شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى سايلاۋدى بايقاۋعا شاقىرۋ ءجونىن­دەگى نورما جوق. ال تمد-عا كىرەتىن بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلت­تىق زانامالىق اكتىلەرىندە ونداي نورما قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, تمد ەلدەرىندە «تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەردەگى دەموكرا­تيا­لىق سايلاۋدىڭ, سايلاۋ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ستان­دارتتارى تۋرالى» كونۆەنتسيا, «تاۋەل­سىز مەملەكەتتەر دوستاستى­عى­نا مۇشە مەملەكەتتەردەگى پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك  ساي­لاۋ­لاردى, سونداي-اق رەفەرەندۋم­داردى تمد-دان بايقاۋشىلار ميس­­سياسى تۋرالى» ەرەجە, «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ  سايلاۋلارى مەن رەفەرەندۋمدارىن  حالىقارالىق  باي­قاۋ پرينتسيپتەرى تۋرالى»  دەكلاراتسيا سايلاۋعا بايقاۋ ءجۇر­گىزۋ­دىڭ تولىق زاڭنامالىق نەگىزىن قالادى. ايتا كەتەتىن جاي, كون­ۆەنتسيانى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاعان, ال قال­عان قۇجاتتار تمد سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ, تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ پار­لامەنت­ارالىق اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمدەرىمەن قابىلدانعان. ياعني, بۇل ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ قولدا­نى­سى ەشبىر داۋ تۋدىرمايدى. ەقىۇ, ەۋرووداق, ءتىپتى بۇۇ-نىڭ سايلاۋعا بايقاۋ جۇرگىزۋدە باسشى­لىققا الاتىن, قابىلدانعان قۇ­جات­تارى وسى ۇيىمداردىڭ ەڭ جو­عارى باسشىلىق ورگاندارىمەن  بەكىتىلمەگەن. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­­عىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىمەن ەقىۇ-عا وسى ۇيىم شەڭبەرىندە بىرىڭعاي حا­لىقارالىق سايلاۋ ستان­دارت­تارىن ازىرلەپ, قابىلداۋ جونىندەگى ۇسى­نىسى بولعانىمەن, ول ءبىزدىڭ ەۋرو­پاداعى ارىپتەس­تەرىمىز تاراپى­نان قولداۋ تاپپاي وتىرعانى دا كونفەرەنتسيادا ءسوز بولدى. ارينە, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە وتكەن عاسىر­دىڭ سو­ڭىندا دۇنيەگە كەلگەن ەلدەر ءۇشىن دەموكراتيالىق ءداستۇرى باي, دا­مى­عان ەلدەردەگى سايلاۋ جۇيەسى­مەن, ونى وتكىزۋ بارىسىمەن تا­نىسۋعا دەگەن قۇشتارلىقتى ءتۇسى­نۋگە بولادى. بۇل ءجاي قىزىعۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن سايلاۋدىڭ وزىق ءداستۇرىن, كەيبىر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن­داعى وڭ وزگەرىستەردى ءوز تاجىريبە­مىزگە الىپ, ءاربىر سايلاۋ وتكەن سا­يىن بىزگە بەرىلەتىن سان الۋان ۇسى­نىس­تار­دى سارالاپ, سالماقتاۋ ءۇشىن قا­جەت. «جاق­سى­دان ۇيرەن, جاماننان جيرەن», دەيدى دانا حالقىمىز. سو­نى­مەن بىرگە, «بار­ماساڭ, كور­مەسەڭ جات بولار­سىڭ», دەگەن دە ناقىل بار. بارۋ, كورۋ جاقسىنى الۋعا, الىس­پەن جا­قىن­­داسۋعا, ءوزارا سەنىمدىلىك پەن ءتۇسى­نىس­تىكتى قالىپتاس­تىرۋعا دا قاجەت. سانكت-پەتەربۋرگ كونفەرەن­تسيا­سى قابىلداعان قورىتىندى ءۇن­­­دەۋدە سايلاۋلار  مەن رەفەرەن­دۋمدارعا حالىقارالىق بايقاۋدىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق جانە مە­تودولوگيالىق بازاسىن قالىپتاس­تىرۋداعى بەلسەندى جۇمىستى جال­عاستىرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ جونىندەگى ەسەپتەرى نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن ەقىۇ-نىڭ تاراپىنان بۇل قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىن. سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, سەنات دەپۋتاتى.