ايقىن باعدار
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك دامۋىن وزگەرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرى مەن باعىتتارىن انىقتايتىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. مەرەيتويلىق جولداۋىندا پرەزيدەنت رەسپۋبليكانىڭ ءتاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ەلىمىزدە قازاقستاندىق جولدىڭ بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق, ءوركەندەۋ سياقتى نەگىزگى قۇندىلىقتارى قالىپتاسقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ جيىرما جىلى» – ەلىمىزدىڭ باستى جەتىستىگى, بۇل قازاقستاندىق قوعامنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ جاڭا كەزەڭىندە 2020 جىلعا دەيىن دامۋىنىڭ جاڭا باسىم باعىتتارىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىز بەرەدى. قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ۇلكەن جىگەرمەن قابىلدادى. ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت قازاقستان دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى دەپ ۇنەمى اتاپ كورسەتەدى. بيىلعى جولداۋىندا دا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى, ونىڭ شەڭبەرىندە ءۇش ماڭىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى انىقتادى: ءبىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى جانە تىلدەردى دامىتۋ. قارمتۋ ۇجىمىندا ماقساتى قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىن, 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان قابىلدانعان مەملەكەتتىك ءبىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءبىلىم بەرۋدى وزگەرتۋ ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. پرەزيدەنت ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە سەنىمى «ءومىر بويى ءبىلىم الۋ» بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتتى. ءبىزدىڭ جوو پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىمنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ جانە قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءبىلىمدى قولدايتىن جاڭا قارجى-ەكونوميكالىق قۇرالداردى ەندىرۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتكە اۋىسۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن قولدايدى. 2020 جىلعا قاراي 12 جىلدىق وقۋ مودەلىنە تولىعىمەن اۋىسۋ, بيزنەس-قاۋىمداستىقتار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋ, «باكالاۆر – ماگيستر – PhD دوكتورى» اكادەميالىق دارەجەلەرىن الۋ, يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى ءجۇزەگە اسىراتىن جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن ءوندىرىسكە ەندىرەتىن جوو ۇلەسىن 5 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا, باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى وقىتىپ شىعارۋعا, ەسىمى ءالەمگە ايگىلى عالىمداردى دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەك ساپالى ءبىلىم عانا قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن نەگىز بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. ميلليونداعان قازاقستاندىقتار سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە «بارشا قازاقستان حالقىنىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءازىر ەكەندىگى» جايىندا ايتقان سوزدەرىن قۋانىشپەن قابىلدادى. ءبىز ن.ءا.نازارباەۆقا وتانىمىزدىڭ يگىلىگىنە ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ونەگە كورسەتكەنى ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز جانە پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان دامۋىنداعى بارلىق باستامالارىن قولدايمىز.ا. عازاليەۆ, قارمتۋ رەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قر ۇعا اكادەميگى.
* * *
جولداۋعا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ...
بيىلعى جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ وتىلمەك. سوعان وراي, ەلباسىمىزدىڭ قازاقستاندىقتارعا كەزەكتى جولداۋىنىڭ ماڭىزى جىلداعىدان دا سالماقتى بولىپ شىققان با دەيمىن. سونىڭ ايعاعىنداي, بيىلعى جولداۋدا ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ عانا ەمەس, الداعى ون جىلدىڭ كەلەلى مىندەتتەرى سارالانىپ كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسى نازاردان تىس قالماعان. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەكتىڭ ونىمدىلىگى 2014 جىلعا قاراي 2 ەسە, ال 2020 جىلعا قاراي 4 ەسە وسەتىندىگى, اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءجونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىندىعى اتاپ ايتىلعان. ەندى بەس-التى جىل كولەمىندە ەت ەكسپورتى 60 مىڭ تونناعا جەتپەك. وسى ماقساتقا مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار نەسيە رەسۋرستارى ءبولىنبەك. سونىڭ ناتيجەسىندە, مال باسىن اسىلداندىرۋعا زور ءمۇمكىندىك تۋادى. ال مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە اۋىلدىق جەرلەردە جاڭادان جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى وتانداستارىمىزعا العاشقى جولداۋىن 1997 جىلى ارناعان بولاتىن. سودان بەرىدە دە بىرنەشە جىل وتە شىعىپتى. سول ارالىقتاعى جولداۋلاردىڭ قاي-قايسىسىندا بولماسىن, جوعارىدا ايتقانداي, اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءجانە قالا تۇرعىندارىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى قامتىلماي قالعان ەمەس. راس, كەڭەس زامانىندا دا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن. سونىڭ ايعاعىنداي, بۇل وڭىردە قالانى ەت-ءسۇت جانە كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭاسەمەي دەپ اتالاتىن اۋدان بولدى. ال وڭتايلاندىرۋ ساياساتىمەن بۇل اۋدان تاراتىلعاندا وعان قاراستى اۋىلدار قالا قۇرامىنا ەنگەن-ءدى. اۋدان قۇرامىنداعى شارۋاشىلىقتار بۇعان دەيىن-اق تاراپ تىنعان-دى. ايتەۋىر, دەس بەرگەندە, ءبىزدىڭ بۇرىنعى «پريرەچنوە» كەڭشارى ەندىگى جەردە ءوز الدىنا اگروفيرماعا اينالىپ ءۇلگەرگەن ەدى. سوندىقتان ءبىز ءوز اگروفيرمامىزدى تاۋەلسىزدىك جەمىسى دەپ بىلەمىز. سول اگروفيرما قۇرىلعان بەتتەن ەكى باعىتتا جۇمىس جاساپ كەلەدى. ياعني, ەت وندىرەمىز, سونداي-اق قالا تۇرعىندارىن كوكونىس, باۋ-باقشا ءونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دە ءبىزدىڭ موينىمىزداعى شارۋا. تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىندا ازدى-كوپتى جاڭالىقتاردان دا كەندە ەمەسپىز. «قازاگروقارجى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى بولىنگەن قوماقتى نەسيە ارقاسىندا جاڭادان سىيىمدىلىعى 4 مىڭ توننالىق قويما سالىپ, پايدالانۋعا بەرىپ ۇلگەردىك. ءسويتىپ, بۇرىنعىسى, قازىرگىسى بار, قويمامىزداعى ءونىم سەمەيلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋگە تولىعىمەن جەتەدى. بىزدەگى تاعى ءبىر جاڭالىق سول, جاڭا قويمادا جاڭا قۇرال-جابدىقتاردىڭ ورناتىلۋىنا بايلانىستى كەپتىرىلگەن كوكونىستى دايىنداۋ ءىسى قولعا الىنعان بولاتىن. ەلىمىزدە العاش رەت بىزدە قولعا الىنعان بۇل جاڭالىقتىڭ ءمانىسى مىنادا. ياعني, 100 كيلو كەپتىرىلگەن كوكونىسىڭىز ءبىر تونناعا تاتيدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي ءونىم ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, ەشقانداي حيميالىق قوسپا جوق. نەبارى 15 مينۋتتا دايىن بولىپ شىعا كەلەتىن كەپتىرىلگەن كوكونىسىڭىز ۋاقىت جونىنەن دە ءتيىمدى. جوعارىدا جولداۋدا مال باسىن اسىلداندىرۋ جايى دا قوزعالماي قالماعانىن ايتتىق. سوعان وراي الىستاعى كانادادان 1 مىڭ باس ەت باعىتىنداعى اق باس سيىر ساتىپ العالى وتىرمىز. سوندا بىزدەگى ءىرى قارا مالدىڭ سانى 3 مىڭعا جەتپەك. ال ەندى ءۇش جىلدان سوڭ بۇل كورسەتكىشتى بەس مىڭعا جەتكىزبەكپىز.مۇحيت تۇماباەۆ, «پريرەچنوە» اگروفيرماسىنىڭ يەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.
سەمەي.* **
سارابدال ساياسات ناتيجەسى
وتكەن جىل قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىكتەرمەن ەرەكشەلەندى. ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى, استانا ءسامميتىنىڭ ءوتۋى – مۇنىڭ ءبارى مەملەكەت ابىرويى مەن مەرەيىنىڭ ءوسۋىن دالەلدەيتىن ايشىقتى ىستەر. بيىل ەلىمىز يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتپەك. سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتى دە قازاق جەرىندە وتكەلى وتىر. وعان بىرەر كۇندە اياقتالاتىن قىسقى ازيا ويىندارىن قوسىڭىز. ال وسىنىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناقتى جەمىسى ەكەنىن ءبىز تۇگىلى, الەم مويىنداپ وتىر دەسەك, الداعى مىندەتتەر اۋقىمى دا اسا زور. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 1997 جىلدان بەرى ءداستۇرلى تۇردە حالىققا جولداۋ ارناپ كەلەدى. مۇنى ەلدىڭ باعدارلى تۇردە دامۋىنا اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر قۇجات دەپ بىلەمىن. ەلباسىنىڭ جولداۋىن تىكەلەي ەفير ارقىلى تاماشالاپ وتىرىپ, وسى ويعا بەكي ءتۇستىم. ال جالپى, جولداۋ بارىسىندا ايتىلعان بارلىق دۇنيە ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەر ەدى. ەلباسى سونى تاپ باسىپ ايتتى. ونىڭ ءبارىن بۇل ارادا تىزبەلەپ جاتۋدى ارتىق سانايمىن. باستىسى, بۇل – جاسامپازدىق جولداۋى.ءبورىباي قۇلمانوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى.
قىزىلوردا وبلىسى.* * *
باقۋاتتى تۇرمىستىڭ باعدارلاماسى
اقتوبە مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەر سارايىندا ۇجىمنىڭ ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەرى قاتىسقان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن قولداپ, تالقىلاۋعا ارنالعان جيىن وتكىزىلدى. جيىندى كىرىسپە ءسوز ءسويلەپ اشقان ينستيتۋت رەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عالىمجان نۇرىشەۆ ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قاۋىمى ءبىر كىسىدەي ۇيىمشىلدىقپەن تاپ وسى ستۋدەنتتەر سارايىنىڭ كەڭ زالىندا تەلەديداردان كورىپ, زەيىن قويا تىڭداعاندارىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, بۇل جولى جولداۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بارىنشا ناقتىراق تالداپ, تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جينالىپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. ينستيتۋت باسشىسى ودان ءارى بيىلعى جولداۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تاراتىپ اڭگىمەلەدى. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ ءالەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باسىمدىق بەرگەنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرتازا ابدوللاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التاي تايجانوۆ جولداۋدى ءار قىرىنان تارازىلاي تالداپ, جوعارى باعا بەردى, ونداعى كوكەيكەستى ءماسەلەلەردىڭ ءمانىن الەمدىك دامۋدىڭ دەرەكتەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ, اشىپ كورسەتتى. باسقا دا شىعىپ ءسويلەۋشىلەر قۇجاتتىڭ قۇندىلىعىنا توقتالدى.ساتىبالدى ءساۋىرباي.
اقتوبە وبلىسى.* * *
بيىك ماقساتتار, ورەلى مىندەتتەر
پوگودين اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىن تالقىلاۋعا ارنالعان اكتيۆ جيىنى ءوتتى. وندا وبلىس اكىمى س.ءبىلالوۆ تاريحي ماڭىزى زور قۇجاتتان تۋىندايتىن ىرگەلى مىندەتتەر جايلى بايانداما جاسادى. – سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا جولداۋدى ۇلكەن اسەرمەن تىڭداپ, ەرەكشە جىگەرمەن قارسى الدى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىن ەلدىڭ الداعى دامۋ بولاشاعىنا ارناپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتۋدىڭ ستراتەگياسىن ايقىنداپ بەردى. ونىڭ ىشىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى ءۇشىن قاشاندا ايرىقشا ماسەلە بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, بايانداماشى جولداۋداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن تالاپتاردى سارالاپ بەردى. ايماق اكىمى مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدىڭ سەرپىندى قادامدارىن بەلگىلەپ بەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. الداعى ۋاقىتتا اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن التى شارۋاشىلىق قۇرىلادى. 220 فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتىڭ 6 مال بورداقىلاۋ الاڭىنا ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال اكەلۋ قاراستىرىلعان. بۇل شارالار 1500-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەك. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە دە تىڭ مىندەتتەر تۇر. اۋىلدىقتار ءۇشىن وتكىر ءماسەلەلەردىڭ ءبىرى — اۋىز سۋ. ەلباسى جۇكتەگەن تالاپتارعا وراي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. ەلدى مەكەندەرگە ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزۋ ماقساتىن كوزدەيتىن «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنا بيىل 3,6 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. جيىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ءوركەندەتۋ جايى دا جان-جاقتى ءسوز بولدى. بىلتىر وسى سالاعا 18,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ نەسيەسى ءبولىنگەن. 7400 جاڭا جۇمىس ورىندارى پايدا بولعان. بيىل 10 مىڭ ادامدى جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. جولداۋدى تالقىلاۋعا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «زەنچەنكو ءجانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكو, «زيكستو» اق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي كيريەنكو, «استىقستەم» جشس ديرەكتورى سەرگەي زۆولسكي قاتىسىپ, جولداۋدا جاريالانعان تالاپتاردى ورىنداۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ پارىزى ەكەنىن جەتكىزدى. ءومىر ەسقالي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.