«حالىق ءارتىسى ايتسا دا, حالىق ايتپايدى»
ءبىر جاس كومپوزيتور ءوزىنىڭ اندەرىن اتاقتى انشىلەرگە ۇسىنىپ, سولاردىڭ ۇلكەن ساحنادان ورىنداۋىن جالىنىپ-جالبا-رىنىپ ءجۇرىپ سۇرايدى ەكەن. ءبىر كۇنى سول سازگەر مۇزافار ءالىمباەۆقا كەلىپ: – مەنىڭ انەبىر كەرەمەت ءانىمدى كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ ءوزى ورىندايتىن بولدى, – دەپ ءىسىپ-كەۋىپ ماقتانىپتى. ونىڭ دارىنسىز كومپوزيتور ەكەنىن جاقسى بىلەتىن مۇزاعاڭ: – قاسيەتسىز ءاندى حالىق ءارتىسى ايتسا دا, بىراق ونى حالىق ايتا قويمايدى عوي, – دەپ الگىنىڭ جەلىگىن باسىپ جىبەرىپتى.«ءوزىڭدى سىزىپ تاستا»
ىلگەرىدە بۇكىل قازاق باسىلىمدارى جىلدا جاقسى تۋىندىلارعا بايگە جاريالاپ, ولاردىڭ اۆتورلارىن قوماقتى ءجۇلدەمەن ماراپاتتاپ وتىراتىن ءۇردىس بولىپتى. سونداي بايگەنىڭ ءبىرىن «بالدىرعان» جۋرنالى دا ۇيىمداستىرىپ, جىل اياعىندا جۇلدەگەرلەر انىقتالادى. الگى سايىسقا جۋرنال قىزمەتكەرىنىڭ ءبىرى قاتىسقان كورىنەدى. سول جۇلدەدەن دامەلەنگەن الگى: – مۇزاعا, بۇل جولى دا سىيلىقتان ماقۇرىم قالعان ءتۇرىم بار. مەنىڭ الاتىن ءجونىم بار ەدى, – دەپ وكپە-رەنىشىن ءبىلدىرىپتى. سوندا باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى مۇزافار ءالىمباەۆ ءسال ءۇنسىز وتىرىپ: «جۇك كوتەرىسكەندە – اۋەلى وزىڭنەن باستا. جۇلدە بولىسكەندە – ءوزىڭدى سىزىپ تاستا!» – دەپ شۋماقتاتىپ بارىپ: – بايگە جاريالاپ وتىرعان ءوزىمىز ەمەس پە؟! ونى ءوزدى-ءوزىمىز ءبولىسىپ الساق, ەلدەن ۇيات بولماي ما؟! سەن ودان دا باسقا باسىلىمداردىڭ بايگەسىنە اتىڭدى قوسىپ, جۇلدەڭدى جەڭىپ ال! – دەگەن ەكەن.«ساراڭنىڭ اسى پىسكەنشە, تاۋدىڭ تاسى پىسەدى»
باياعىدا اتا-بابالارىمىز كەز كەلگەن ۇيگە كەلىپ: «ءاي, كىم بار-اۋ؟ قۇدايى قوناقپىز» دەپ اس-سۋىن ءىشىپ كەتە بەرگەن. سول ادەتكە باسىپ, بىردە مۇزاعاڭ وتباسىمەن بىرگە ەت جاقىن اعايىندارىنىڭ ۇيىنە ەش ەسكەرتۋسىز قوناققا بارادى. قوناق كۇتپەگەن ءۇيدىڭ قامسىز وتىراتىن ادەتى عوي. تەز ارادا داستارقان جايىلا قويماي, جول ءجۇرىپ كەلگەن قوناقتاردىڭ قارنى اشا باستايدى. ءۇي يەسى مۇزاعاڭا اعا بولىپ كەلەدى ەكەن. سونى پايدالانعان مۇزاعاڭ اعاسى مەن جەڭگەسىنە ەركەلەپ: «اقىنجانوۆتاردىڭ اسى پىسكەنشە, الاتاۋدىڭ تاسى پىسەدى» – دەپ, شابىتتانا ناقىلداتىپ جىبەرىپتى. كەيىن مۇزاعاڭ الگى تابان استىندا شىعارعان ناقىلىن ءوڭدەپ-جوندەپ, حالىق ماقالى رەتىندە «666 ماقال-ماتەل» اتتى جيناققا: «ساراڭنىڭ اسى پىسكەنشە, تاۋدىڭ تاسى پىسەدى» – دەپ, ەنگىزىپ جىبەرىپتى. ەرماحان شايحى ۇلى. استانا. ______________________________________ وتپەلى كەزەڭ حيكايالارىىم مەن جىم
ەن بايلىقتى سىلقىتا سورىپ قالۋعا ۇمتىلعان ەكى كاسىپكەر جىگىت مامىلە جولىندا جولىعىسا قالدى. ۇلەس ەكەۋىنە دە ورتاق بولعان سوڭ, الدىمەن تانىسىپ-ءبىلىسۋ بۇرىننان بار بۇلجىماس قاعيدا. جىلميا جىميا قاراعان بىرەۋى: – تانىسىپ قويايىق, مەنىڭ اتىم – جىم, – دەدى. – قۋانىشتىمىن, مەنىڭ اتىم – ىم. بىتىرگەنىڭ قاي وقۋ؟ – ۋنيۆەرسيتەت, بيزنەستەگى قۋلىق امالدارىن. ءوزىڭ شە؟ – اكادەميا, بيزنەستەگى سۇمدىق امالدارىن. – باسە, ءوزىم دە بىردەن سەزىپ ەدىم, ارىپتەس ەكەنىڭدى! – قالايشا سەزىپ قويدىڭ-ەي؟! – ءاي, ىم, بيزنەستەگى قۋلىق-سۇمدىق تەورياسىنىڭ, ءادىس-ءتاسىلدەرىنىڭ, ايلا-امالدارى مەن شارعىلارىنىڭ جىلىگىن شاعىپ تالداپ وقىپ, مي ساندىققا مىقتاپ توقىدىق ەمەس پە, سونى سەنىڭ بويىڭنان سونادايدان جالعان جىميعان «جارقىن» جۇزىڭنەن-اق بايقاعام. – مەن دە سەنىڭ جۇزىڭنەن ءدال سونى بايقاعام! – مىندا نەعىپ ءجۇرسىڭ-ەي؟ العان كاسىبي دارەجەڭە ولقىلاۋ عوي. سەنىڭ ورنىڭ..., تۋ-ۋ-ۋ سو-ناۋ-ۋ-ۋ ! ... – ول سۇق ساۋساعىمەن جوعارى جاقتى نۇسقاي كورسەتتى. – ءتالىم-تاربيە, امال, ايلا-شارعى مەن تاجىريبەنى تومەننەن باستاپ جينايىن دەپ... – البەتتە, مەن دە سول ماقساتپەن... ازىرشە تومەنگى بۋىندا جۇرگەن... – ەندەشە, ەكەۋمىزدىڭ ەسىمىمىز دە, كەسىمىمىز دە ۇيقاس ەكەن, قانە بۇگىننەن باستاپ بىرىگىپ, ءبۇتىن, بىرگە بولايىق! سۇبەلى ۇلەستى تەڭ ءبولىپ الايىق! – دەپ بيزنەستەگى قۋلىق پەن سۇمدىقتىڭ وقۋىن بىتىرگەن ىم مەن جىم بىرىمەن-ءبىرى قول الىسىپ, ءتوس تۇيىستىرە قابىسىپ, «پەردەلى» جىميعان جۇزدەرى جاناسا جابىسىپ, ەكەۋى دە اينالاسىنا جەمىرلى جانارلارىمەن بۇرىنعىدان دا جىمىسقىلانا قاراستى. مامىلەلەر... مامىلەلەر ... جاسالىپ جاتتى... ىمىرالاسقان ىمدار مەن جىمدار زىمياندىقپەن جىمداسىپ جاتتى... اتالىق ابدەش ۇلى. ماڭعىستاۋ وبلىسى. _____________________________________سۇراق-جاۋاپ
– قاسقىردىڭ ءتىسىنىڭ مىقتىلىعىنا تاڭعالامىن. اۋىز سالعان جەرىن ورىپ, ج ۇلىپ الادى. – بىزدەگى ەكى اياقتى جەمقور «قاسقىرلار» ودان دا مىقتى. ولار قوماقتى كاپيتالدى, ورمانىڭدى, قازبا بايلىعى مول جەرىڭدى تىستەپ تارتقاندا ازىرەيىلدىڭ ءوزى ابدىراپ قالار. * * * – قۇرداس, ءسىزدىڭ ءىنىڭىز دوكەي باستىق بولۋعا لايىق ەكەن. – ونى قايدان ءبىلدىڭ؟ – ءبىر نارسەنىڭ ءجونىن سۇراساڭ جاۋاپ بەرمەي مەلشيىپ, جەلكە تامىرى تارتىلىپ, باسى قاقشيىپ قالادى ەكەن. * * * – اسپانداعى جۇلدىزدان ءوزىمىزدىڭ «جۇلدىزداردىڭ» قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ – تابيعي جۇلدىزدار – اسپان اشىق كەزدە جارقىراپ تۇرادى دا, ءبىزدىڭ «جۇلدىزدار» – قارلى, جاڭبىرلى, بۇلتتى, تۇماندى كۇندەرى دە «ءبىز جۇلدىزبىز» دەپ ىشقىنا ايقايلاي بەرەدى. * * * – قۇرداس, القىنىپ قايدان كەلەسىڭ؟ – اقشا قۋالاپ ءجۇرمىن. – جەتتىڭ بە؟ – سونىڭ سوڭىنان جۇگىرە-جۇگىرە بۇكىل دەنساۋلىقتان ايىرىلدىم. – ءا, وندا جاقىنداپ-اق قالعان ەكەنسىڭ. * * * – مىنا زاماندا اقشا سويلەيدى, – دەيدى. – ونىڭ ايتارى مىقتى. شەشەننىڭ ءتىلىن تىستەتەدى, ءدوكەيدىڭ جاعىن قارىستىرادى, جەتپەسىڭدى قۇرىقتايدى, ونبەسىڭدى ءوندىرىپ, كونبەيتىنىڭدى كوندىرىپ بەرەدى. ءجۇنىس قوقىش ۇلى. الماتى وبلىسى. ___________________________________تارتپاساڭ تۋماعىر
بۇدان عاسىر بۇرىن مىنا بۇگىندەرى جاسى توقسان توعىزعا كەلگەن پىقىپ اقساقال شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقاندا, تورىنەن كورى جاقىن بولىپ جانتايىپ جاتقان مەڭدىباي اتاسى: «ءبارەكەلدى! تارتپاساڭ تۋماعىر... مەڭى بار, ناق ءوزىم دۇنيەگە كەلدى! ەندى اللا السا, ارمانىم جوق» دەپ قۋانعان ەكەن. بۇعان دەيىن نەمەرە دە, بىرنەشە شوبەرە دە كورگەن مەڭدىباي اقساقال مىنا ءبىر شوبەرەسىنەن ارعى اتاسىنان قالعان ءوزىنىڭ ماڭدايىنداعى مەڭدى كورىپ كوزىنە جاس الا, كەنجە ۇلىنا ءمان-جايدى ەجىكتەپ ايتىپ, ەرەكشە تابىستاعان كورىنەدى. سويتسە, ارعى اتالاردان ماڭدايىنا مەڭ بىتە دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدى ارداق تۇتىپ اسپانعا كوتەرۋ داستۇرگە اينالىپتى. ويتكەنى, ول ۇرپاق وزگەلەردەن ەرەكشە جاراتىلعان دەپ باعامدالىپ, وعان عۇمىرىندا ەرەكشە جاعدايلار جاسالىپتى. ياعني, قاناتتىعا قاقتىرماۋ, تۇمسىقتىعا شوقىتپاۋ. ەسەيگەنىندە دە ەرەكشە قامقورلىقتا بولۋعا ءتيىس. نەگىزىندە, بۇل ۇرپاق قياليلاۋ بولىپ, ءان ايتىپ, جىر جىرلاپ, سەرىلىك تىرلىك كەشەدى ەكەن. ءۇي بولىپ وتباسىن قۇرعانمەن, قىم-قيعاش تىرلىكتىڭ بار-جوعىن بىلمەي, بار اۋىرتپالىقتى باسقالار كورىپ كوندىگۋگە ءتيىس. ءسويتىپ, پىقىپ اقساقال ارمانسىز عۇمىر كەشتى. اتادان قالعان سال-سەرىلىكتىڭ داۋرەنىن ءدۇرىلدەتتى. اقىن بولىپ جىر-شۋماق تا شىعاردى. ءانىن اۋەلەتىپ, كۇيىن كۇمبىرلەتىپ كوپتىڭ كوزايىمى دا بولدى. دۇنيەنىڭ نە ەكەنىن, قىم-قيعاش تىرلىكتىڭ اششى-تۇششىسىنان ادا بولىپ كۇندەرى ءوتىپ جاتتى. تۋراسىن ايتساق, ەلۋ جاستىڭ بەل ورتاسىنا دەيىن مارقۇم اكەسىنىڭ تولىقتاي قامقورلىعىندا بولدى. اكە ءولىپ, ادىرەم قالمادى. بۇلسىز-اق جەتىپ ەسەيگەن بالاسىنىڭ قامقورلىعىنا كوشىپ, الپىستى القىمداعان شاعىندا دا باياعى ءانىن ايتىپ, جىرىن جىرلاپ جۇرە بەردى. ويپىر-اي, مۇنداي عاجاپ عۇمىر سىيلاعان اتا-بابادان اينالىپ كەتپەيمىسىڭ! الدىمەن سان ۇرپاق اراسىنان مەڭ بۇيىرتقان جازمىشىنا ريزا! ءداستۇر ساقتالىپ, ماڭدايعا بىتكەن ءبىر شوكىم مەڭنىڭ ارقاسىندا نە ىشەمىن, نە جەيمىن دەمەي, داۋرەن ءسۇردى. ءتاي-ءتاي باسقانىنان تۇمسىقتىعا شوقىتپاي, قاناتتىعا قاقتىرماي ولگەنشە وزگەشە ءومىر سۇرگىزگەن اكەسىنە ريزا. اكەسى ءولىپ ادىرەم قالدىرماعان بالاعا دا ريزاشىلىعى شەكسىز. بالا, نەمەرە ارقاسىندا ارمانسىز عۇمىر كەشىپ جۇزگە جەتكەن پىقىپ اقساقال كۇنى كەشە دۇنيەگە كەلگەن شوبەرەسىنىڭ ماڭدايىنداعى مەڭدى كورىپ: «بارەكەلدى! تارتپاساڭ تۋماعىر... كۇتكەن ۇرپاق دۇنيەگە كەلدى! ەندى اللا السا, ارمانىم جوق» دەپ بۇل جالعانعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, كەنجە ۇلىنا ءمان-جايدى ەجىكتەپ ايتىپ, ەرەكشە تابىستادى. كەنجە ەركىن. الماتى وبلىسى. * * * ءCۇيىنشى! «ءسوز سويىلدىڭ» بەلسەندى اۆتورى, ب.قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدەنىڭ يەگەرى الپىسباي بورانباي ۇلىنىڭ «نۇرلى الەم» باسپاسىنان ءازىل-وسپاق ولەڭدەر, ساتيرالىق پوەما, قيسسا, باللادالارىن قامتىعان «قارىز بەرىڭدەرشى» اتتى كىتابى جارىق كورىپتى. ساتيرا ساڭلاعىنا جازار كوبەيسىن دەي وتىرىپ, سول جيناقتاعى از-ماز دۇنيەسىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز. جۇمىسسىزدىقتى جويدىق ءۇيدiڭ ءiشى وپىر دا توپىر مامان! ايەل دە مامان, بالا دا مامان, قىز دا, كەلiن دە مامان! قوس-قوستان ينستيتۋت بiتiرە بەرگەن, ديپلومدارى ءۇيiلiپ جاتىر, سابان!.. الايدا, جاعدايىمىز ءماز ەمەس, جامان بوپ تۇر, جامان! مامانداردان بiر تيىن كiرiس جوق! كiرiس كiرگiزەردەي اۋىلدا بiر ءتۇيiر جۇمىس جوق. قىسقاسى, ۇرىستا تۇرىس جوق, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋ جايلى باعدارلامانى لەزدە قۇردىق. قۇردىق تا, موينىمىزدى مەكتەپكە قاراي بۇردىق. ديرەكتورىن ۇيگە شاقىرىپ الىپ, اقشامەن ۇردىق كەپ, ۇردىق! اۋەلi قوينىنا ۇردىق... سوسىن قونىشىنا ۇردىق... قالتالارىنا تۇگەلدەي ۇردىق... مەس بولعان ديرەكتورعا “قايتەر ەكەن؟” دەپ قاراپ تۇردىق. “بۇلارىڭ نە؟” دەي بەرiپ ەدi, اۋزىنا جانە اقشامەن ۇردىق. “قۇلدىق! – دەدi, – ويباي, قۇلدىق!” ۇرعان سايىن ۇعا بەردi, ۇعا بەردi... ءاپ-ساتتە ايەل دە, قىز دا, كەلiن دە, مۇعالiم بوپ شىعا كەلدi! “ويباي, پارا بەرiپ جاتىر!” دەگەن اناۋ-مىناۋ اڭگiمەنi قويىڭىزدار. ءالi دە ەكi وتارداي قويىمىز بار. جۇمىسسىز جۇرگەن ۇلىمىزدى پروكۋراتۋراعا قىزمەتكە كiرگiزiپ جiبەرمەك ويىمىز بار... قىسقاسى, نۇكتە قويدىق. جۇمىسسىزدىقتى وسىلاي ءتۇپ-تامىرىمەن جويدىق! بIر دەپۋتاتقا تIلەك ەسiگiن تارتىپ ءار ءۇيدiڭ ۇن تاراتىپ ەكi قاپ, اكەڭ بولدى دەپۋتات. تەسiگiن قاعىپ ءار ءۇيدiڭ ءجۇن تاراتىپ جەتi قاپ شەشەڭ بولدى دەپۋتات. جولىن قۋىپ سولاردىڭ ءوزiڭ بولدىڭ دەپۋتات. ەندiگi مىنا سايلاۋدا بالاڭ بولسىن دەپۋتات! تۇك بiتiرمەسiن بiراق تا دەپۋتاتتىققا ءوتiپ اپ! اۋمين! الپىسباي بورانباي ۇلى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ____________________________________ اۋىلدىڭ ايتقىشتارى سەمەيدەگى دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سارجال اۋىلىندا بەكباتىر دەگەن اقساقال جاسى جۇزگە جاقىنداعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. ول كىسى تۋرالى كونەكوز قاريالار اتىنا ساي, جاسىندا باتىر, بالۋان بولعان ادام ەدى دەسەتىن. سونىمەن بىرگە بۇل جارىقتىق ارتىندا ءسوز قالدىرعان ادام ەدى. سونىڭ قايسىبىرىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان جايىمىز بار. “ايتىپ قويماڭدار” بەكەڭ سۇيەگى جاعىنان توبىقتى ىشىنە سىڭگەن كەرەي ەكەن. جيىن-توي, ءولىم-جىتىمدە بۇل كىسى وتىرعان جەردە اڭگىمە اياعى ءازىل-كۇلكىگە ۇلاسىپ جاتاتىن. سونداي ءبىر ساتتە جاس جىگىتتەردىڭ ءبىرى قالجىڭداپ “اۋىلدىڭ اقساقالدارى بىتۋگە اينالدى, بارىنە توپىراق سالىپ كەلەسىز, ال وزىڭىزگە قاشان كەزەك كەلەدى» دەپتى. سوندا بەكەڭ: – اللا تاعالا مەنى ءوز ءتىزىمى بويىنشا, شۇبارتاۋ كەرەيلەرىنىڭ ىشىنەن ىزدەستىرىپ جۇرگەن بولار. مەنىڭ مۇندا, توبىقتى ىشىندە جاسىرىنىپ جۇرگەنىمدى قايدان ءبىلسىن, سەندەر مەنى وسىندا ءجۇر دەپ ايتىپ قويماڭدار, – دەگەن ەكەن. “تاعى دا ءبىر رەتى بولار…” بەكەڭ ءال ۇستىندە دەگەن حابار جيىلەپ, بالالارى جان-جاقتان سارجالعا شاپقىلاپ, ءجيى كەلە باستايدى. سوندا شىن مانىسىندە السىرەپ جاتقانمەن دە بەكەڭ ۇلكەن-كىشىمەن ازىلدەسە بەرەتىن ادەتىنەن تانباپتى. كوڭىلى كوتەرىلگەن اكەلەرىنىڭ بەتى بەرى قاراپ, بالالارى ءۇي-ۇيلەرىنە تاراسا باستاعاندا, ول: – ي-ي, قاراقتارىم-اي, تاعى دا ناۋمەز قايتاتىن بولدىڭدار-اۋ, رەنجىمەڭدەر, تاعى ءبىر رەتى بولار, – دەگەن ەكەن. “سۇيەگىم كەرەي, ەتىم توبىقتى” بىردە سارجال اۋىلىنا الىستاعى الماتىدان ءبىر توپ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار كەلە قالادى. ءازىل ءسوزدىڭ تيەگىن اعىتقان بەكەڭ ولارعا بىردەن ۇناپ قالسا كەرەك. سوندىقتان دا بولار, قارت اقىن عالي ورمانوۆ بەكەڭە ريزاشىلىقپەن: – وۋ, اقساقال, ءوزىڭ ءبىر ءسوز بىلەتىن شال ەكەنسىڭ. قاي ەلدىڭ تۋماسىسىڭ؟ – دەمەي مە. سوندا بەكەڭ ويلانىپ جاتپاستان: – سۇيەگىم كەرەي, ەتىم توبىقتى, – دەگەن ەكەن. عالي اقىن بولسا مىناۋ قاعازعا ءتۇسىرىپ قوياتىن ءسوز ەكەن دەپ بلوكنوتىن اشىپتى. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي.