بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 20 جىل تولادى. بۇل كەزەڭدە ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني سالادا مول تابىستارعا جەتتى. سولاردىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – شەتەل قازاقتارىنىڭ اتاجۇرتقا كوپتەپ قونىس اۋدارۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ماسەلەگە ۇنەمى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارنالعان بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا دا «ءبىز تالايلى زاماندا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىن اتامەكەنگە جيناعان الەمدەگى ءۇش ەلدىڭ ءبىرى بولدىق. وسى جىلدارى شەتەلدەردەن 800 مىڭنان استام وتانداستارىمىز كەلىپ, حالقىمىزدىڭ سانى ءبىر جارىم ميلليون ادامعا ارتتى» دەپ اتاپ كورسەتتى. ياعني, قازاقستاننىڭ ەتنوستىق كوشى-قون جونىنەن وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق كوپتەگەن يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرعانى داۋسىز.
دەگەنمەن بۇل جونىندە تەز ارادا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر دە از ەمەس. وسىعان وراي, ءبىز وتكەن جىلى «ورالمان كوشى: كۇدىك پەن ءۇمىت» اتتى ماقالا جازىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان ەدىك. (14 جەلتوقسان, 2010 ج.) مۇندا ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ قر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاتىستى ءماسەلەلەرى ءسوز بولعان ەدى. كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ح.دوسقاليەۆ جاقىندا وسى جونىندە ارنايى ءماجىلىس وتكىزدى. ماجىلىستە ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانىپ, بۇرىنعى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىنىڭ قۇرامىنا قوسىلۋىنا بايلانىستى ءجۇزەگە اسىرىلاتىن نەگىزگى جۇمىستار انىقتالدى. دەمەك, ورالماندار ءماسەلەسىندە ءبىراز جاقسى جاڭالىقتار بولادى دەپ سەنەمىز.
ايتسە, دە ەتنوستىق كوشتىڭ بارلىق ءماسەلەسى تەك ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى شارۋالارمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل جۇمىس سىرتقى ىستەر, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ, شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىمىزدىڭ, وبلىستىق, اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتىنە دە تىكەلەي قاتىستى.
بۇل رەتتە, پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. دەپۋتاتتارىمىز كوشى-قون ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ءۋاليحان قاليجان, جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, الدان سمايىل, بەكبولات ءتىلەۋحان, قايرات سادۋاقاسوۆ, نۇرلان ونەرباەۆ, قۇرمانعالي ءۋالي جانە باسقا دا حالىق قالاۋلىلارى ورالماندارعا ۇنەمى جاناشىرلىق تانىتىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە, ۇستىمىزدەگى جىلى كوشى-قون تۋرالى جاڭا زاڭ دا قابىلدانباق.
دەمەك, ورالماندار ماسەلەسىنىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە دەپۋتاتتارىمىز ۇلكەن ىقپال جاساي الادى. وسىعان وراي, ولاردىڭ نازارىنا كوكەيدە جۇرگەن ءبىراز وي-پىكىرىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە, اسىرەسە, شەتەلدىك اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنىڭ كۇرت ازايۋى الاڭداتارلىق جاعداي ەكەندىگىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى.
زاڭ جانە ورالمان
ورالماندار كوشىنە كەدەرگى بولىپ وتىرعان جاعدايدىڭ ءبارىن ءبىر اڭگىمەدە ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ەڭ باستىلارىنا عانا توقتالايىق.
شەتەلدىك اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ناقتى زاڭ-ەرەجەلەر بويىنشا جۇرگىزىلۋى كەرەك. ولارعا قامقورلىق كورسەتۋ, قۇقىن قورعاۋ قاتاڭ ءارى ايقىن بەلگىلەنگەن زاڭدىق قۇجاتتار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعانى ءجون. ورالماندار دا بۇل زاڭ-ەرەجەلەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. قازىر بىزدە وسى ماسەلە دۇرىس شەشىلمەگەن. ونىڭ ەسەسىنە, كوشى-قون جونىندە ءاركىمنىڭ ءوز قيالىنان زاڭ ويلاپ شىعارۋى ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, «ورالماننان دەپۋتات سايلاۋ كەرەك, كوشى-قون مەكەمەلەرىن مىندەتتى تۇردە ورالمان باسقارسىن» دەگەن سياقتى قيسىنسىز اڭگىمەلەر وسىنىڭ ايقىن دالەلى. مۇنداي تالاپ قازاقستاننىڭ قاي زاڭىندا جازىلعان؟! بالتىق رەسپۋبليكالارىندا تاريحي وتانىنا ورالعاندار پرەزيدەنت بولدى. يزرايلدە شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ پرەمەر-مينيستر, مينيستر, دەپۋتات بولعاندارى جەتىپ ارتىلادى. بىراق ولاردىڭ ءبارى بۇل دارەجەگە وزگەلەرمەن تەڭ سايلاۋعا ءتۇسىپ, باسەكەلەستەرىنەن وزىپ شىعىپ جەتكەن. ءبىزدىڭ ورالماندار دا وسىنداي تالپىنىس جاساسا, وعان كىم قوي دەيدى؟!. ال اتى-ءجونى جوق «مىنا كىسى ورالمان ەدى, سوندىقتان دەپۋتات ەتىپ سايلايىق نەمەسە مۇنى كوشى-قونعا باستىق ەتىپ قويايىق» دەسەك, ول اقىلعا قونبايتىن اڭگىمە بولماي ما؟!
مۇنداي جاعداي «ورالمان» دەگەن اتاۋعا بايلانىستى دا ءجيى بايقالادى. «ورالمان» تەرمينىن قولدانىسقا ەنگىزگەن «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدى دايىنداعاندا, ءبىز ەكى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى بولدىق. ول كەزدە «ورالمان» دەگەن اتاۋ قازاقستانعا جاڭادان كەلگەن, ءبىر رەت قانا جاردەماقى الۋعا قۇقىلى, ۇلتى قازاق شەتەلدىك ازاماتقا ارنالعان ەدى. قازىر بۇل اتاۋدىڭ ءمانى ءمۇلدەم وزگەرىپ, شەتەلدەن اتامزاماندا كەلگەن اعايىندار دا وزدەرىن ورالمانبىز دەپ ەسەپتەپ, نەشە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتەتىن بولعان.
شەتەلدەن ورالعان كەز كەلگەن قازاق, ءتىپتى ول جالعىز باستى بولسا دا, كۆوتاعا كىرىپ, ءجاردەماقى الۋ كەرەك دەگەن اڭگىمە دە ايتىلادى. وڭتۇستىك ەلدەردەن كەلگەندەردى تەرىسكەي وبلىستارعا جىبەرمەۋ كەرەك; ورالمان كۆوتانى قاي جەردەن الاتىنىن ءوزى شەشۋى كەرەك, ايتپەسە بۇل ادام قۇقىن بۇزۋ بولادى دەپ «بىلگىشسىنەتىندەر» دە بار. مۇنىڭ ءبارى زاڭعا قايشى. ورالمانعا جاسالاتىن ەڭ باستى جاردەم – قۇقىقتىق جاعىنان جەڭىلدىك بەرۋ. ياعني, ورالماندار قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن وڭىرىنە تۇراقتى تۇرۋعا, ازاماتتىق الىپ, وقۋ وقىپ, جۇمىس ىستەۋگە تولىق قۇقىلى. (شەتەلدەن كەلگەن ءوزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە مۇنداي جەڭىلدىك جوق.) ال قارجىلاي ءجاردەماقى بالا-شاعاسى بار, الەۋمەتتىك كومەككە مۇقتاج جانە مەملەكەت بەلگىلەگەن جەرگە ورنالاسقان ادامدارعا عانا بەرىلەدى. باسقا اعايىندار وزدەرى قالاعان جەرلەرىنە بارىپ, جەرگىلىكتى حالىقتارمەن تەڭ جاعدايدا جۇمىس ىستەپ, وقۋىن وقىپ, كۇندەرىن كورۋى كەرەك.
سونداي-اق, ورالماندارعا جاسالىنعان جاقسى ىستەردى كورمەي, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن عانا دابىرايتۋ كەڭ ەتەك العان. مىسالى, سوڭعى ون بەس جىلداعى كوشى-قون تۋرالى باسپاسوزدە جاريالانعان دۇنيەلەردى وقىپ كورىڭىز. وسىلارعا قاراساڭىز, «كوشى-قون مەكەمەلەرىن باسقارعانداردىڭ ىشىندە ءجونى ءتۇزۋ ءبىر ادام جوق. ءبارى شەتىنەن ەشكىمگە جانى اشىمايتىن, سوزدەرى ءباتۋاسىز, اننان-مىننان قاشقان بىرەۋلەر سياقتى. تەك ولار عانا ەمەس, جەرگىلىكتى اكىمدەر, كوشى-قون پوليتسياسى, ەڭ اياعى شەكارادا تۇرعان كەدەنشىلەر مەن ساربازدارعا دەيىن ءبارى جەمقور, الاياق. ال ورالمان اتاۋلى ءتۇگەلدەي جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشىپ, ازىپ-توزىپ, كۇنىن كورە الماي, بوسىپ ءجۇر...»
ال وسى اڭگىمەلەر شىندىق پا؟! قازاقستاندا ورالماندار ءۇشىن ەڭ بولماسا ءبىر اۋىز راحمەت ايتاتىن ەشتەڭە ىستەلمەگەن بە؟!. بۇلاي دەۋ ادىلدىك ەمەس. استانا مەن الماتىدان باستاپ بارلىق جەردەگى ورالمانداردىڭ تۇرمىسىمەن تانىسساڭىز, بۇعان كوزىڭىز انىق جەتەدى. (مىسالى, الگىندەي «جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشىپ, كۇنىن كورە الماي جۇرگەن» اعايىنداردىڭ ءبىرازىنىڭ استىندا شەتەلدىك كولىك, ۇستىندە ەكى قاباتتى كوتتەدج ءۇيى بار.)
ارينە, ورالماندار كوشىندە ءتۇرلى قيىندىقتار كەزدەسەتىنى داۋسىز; بۇل جونىندە ءبىز دە سان رەت جازىپ, ايتىپ كەلەمىز. بىراق, سونىمەن بىرگە, بۇل سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرىمىز دە, وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق جاقسى ىستەرىمىز دە از ەمەس. سولاردىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, ورالمان كوشىن جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جامانداي بەرگەننەن نە ۇتامىز؟!. ەشتەڭە دە ۇتپايمىز! كەرىسىنشە, مۇنىڭ ءبارى ورالمانداردىڭ قادىرىن كەتىرىپ, جۇرتتىڭ ولارعا دەگەن ىستىق كوڭىلىن سۋىتا باستادى. وسىنىڭ سالدارىنان قازىر ورالمان جايلى ءسوز ايتساڭىز, جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ كوبى ازار دا بەزەر بولىپ, باستارىن الا قاشادى.
وسىعان وراي, ەتنوستىق كوشى-قون تۋرالى زاڭ-ەرەجەلەر تۇگەلدەي قايتا قارالۋى ءتيىس. ياعني, ورالمانداردىڭ شەتەلدەن شىعىپ, قازاقستاندا تۇراقتى تىركەلىپ, ازاماتتىق الىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا دەيىنگى بۇكىل ماسەلەلەرى تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتالىپ, بۇل جونىندەگى قۇجاتتاردىڭ ءبىر ىزگە تۇسكەن ۇلگىسى جاسالسىن. شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز, كوشى-قون مەكەمەلەرى, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر وسى ەرەجە-تارتىپپەن جۇمىس ىستەسىن. ورالمانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قۇقى دا ايقىندالىپ, ولار مۇنى بۇلجىتپاي ورىنداسىن.
قازاق بولۋ نەگە قيىن؟!.
الىستاعى اعايىنداردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋىن قيىنداتاتىن جانە ءبىر ماسەلە – ولاردىڭ ۇلتىنىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەۋ. شەتەلدەردىڭ ءبىرازىندا جەكە كۋالىك پەن پاسپورتتا ۇلت كورسەتىلمەيدى. ال ءبىز ورالماننىڭ قازاق ەكەندىگىن قۇجات بويىنشا انىقتايمىز. ەگەر قۇجاتىندا ۇلتى كورسەتىلمەسە, ونىڭ قازاق ەكەندىگىن شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز كۋالاندىرادى.
ەلشىلىك ادامنىڭ قازاق ەكەندىگىن قالاي انىقتايدى؟ بۇل جونىندە بەكىتىلگەن قانداي ەرەجە بار – ول جاعى بەلگىسىز. ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ سول ەلدەگى سان مىڭداعان قازاقتاردىڭ ارقايسىنىڭ قازاق ەكەندىگىن تەكسەرۋگە شامالارى جەتە مە; بۇل جونىندە ارنايى ماماندار بار ما – ول جاعىن دا ناقتى ايتۋ قيىن. سوعان قاراماستان, سىرتتان كەلگەن اعايىندى بۇرىنعى تۇرعان جەرىڭدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنە بارىپ, قازاق ەكەنىڭدى راستايتىن انىقتاما اكەل دەپ كەرى قايتارۋ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالعان. بۇدان اسىرەسە, اۋعانستاندىق اعايىندار كوبىرەك زارداپ شەگۋدە. مىسال رەتىندە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن ءبىر اعايىنىمىزدىڭ جاعدايىن ايتايىق. ونىڭ جاقىن تۋىستارى اۋعانستاننان شىمكەنت وڭىرىنە كوشىپ كەلگەن. ءوزى قازاقشا سايراپ تۇر. جانىندا ەكىقابات ايەلى, ەكى-ءۇش بالاسى بار. ەندى ورالمان رەتىندە اتاجۇرتتا قالعىسى كەلەدى. بىراق جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليتسياسى كابۋلداعى ەلشىلىكتەن انىقتاما اكەل دەپ ونى كەرى قايتارعان. ول بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ, قازاقستان مەن اۋعانستاننىڭ ەكى ورتاسىندا ءجۇرگەندە ايەلى بوسانىپ, ءاۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, ءبىر جىل دەگەندە اتاجۇرتقا ارەڭ قايتىپ ورالعان. ابىروي بولعاندا, كابۋلداعى ەلشىلىك قاجەتتى انىقتاما بەرگەن كورىنەدى. ال سىنىقتان سىلتاۋ تاۋىپ, بەرمەسە شە؟!. وندا ول اتاجۇرتتى قايتىپ كورە الماي, جات جەردە ءبىرجولاتا قالار ەدى. ال وسىنداي جاعدايمەن كەلە الماي جۇرگەن اعايىندارىمىز قانشاما؟!.
وسىعان وراي, الىستان كەلگەن اعايىندى كەرى قايتارىپ, اۋرە-سارساڭعا سالعانشا, ونىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ كۋالاندىرۋىنا سۇيەنىپ, قازاقستاندا قالۋعا رۇقسات ەتەتىن زاڭ نە ەرەجە جاساۋعا نەگە بولمايدى؟!
بۇل رەتتە, مىنا جاعدايدى دا ايتا كەتكىمىز كەلەدى. وزبەكستاندا سان مىڭداعان قازاق وزبەك بولىپ جازىلىپ كەتكەن. اكەسى قازاق, بالاسى وزبەك بولىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. سوندا ولار ۇلتىن قالاي وزگەرتكەن؟!. ونىڭ ەش قيىندىعى جوق. بۇل رەسپۋبليكادا ۇلتىن وزگەرتىپ, جەرگىلىكتى حالىققا قوسىلامىن دەگەندەرگە ارقاشان دا جول اشىق; كەرەكتى قۇجاتتى بىردەن جازىپ بەرەدى. ال ءبىز ءوز قازاعىمىزدى ءوزىمىز قازاق ەتە الماي بوسقا شارشايمىز.
بۇل رەتتە, وزبەكستان, تۇركيا, تۇركىمەنستان, اۋعانستاندا سوناۋ ءحىح عاسىردا قونىس اۋدارعان ەتنوستىق قازاقتاردىڭ بار ەكەندىگىن دە ۇمىتپاعان ءجون. قازىر ولار انا ءتىلىن ۇمىتقان, بىراق شىققان جەرىن, اتا-تەگىن جاقسى بىلەدى. مىنە, وسىلاردى ەتنوستىق قازاق دەپ تانىپ, اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلە الامىز با؟!. وسىنى ويلاعاندا, يزرايلدىڭ كوشى-قون ساياساتى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ولار افريكانىڭ قارا ءناسىلدى تۇرعىندارىنا ارالاسىپ, ءتۇرىن ءوزگەرتىپ, ءتىلىن ۇمىتقان; ورتا ازيا حالىقتارىنا ءسىڭىپ, اتى-جوندەرى دە باسقاشا بولىپ كەتكەن اعايىندارىن ىزدەپ تاۋىپ, كوشىرىپ اكەلىپ جاتىر. ءبىز دە وسىنداي جاقسى ءتاجىريبەدەن ۇيرەنسەك قايتەر ەدى؟!. سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى كەزىندە پالەستينادا مينيستر بولعان ءبىر كىسىنى «قازاق» دەگەن فاميلياسىنا بولا قانداسىمىز دەپ تانىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن بەرىپ ەدىك. وسى جاقسى ءداستۇر بولاشاقتا دا جالعاسا تۇسسە دەيمىز.
ورالمان كوشىن كىم ۇيىمداستىرادى؟!.
كەز كەلگەن ورالماننىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋى ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – الىستاعى اعايىننىڭ ءوزى تۇراتىن جەردەن قۇجاتتارىن دايىنداپ, قازاقستاننىڭ قاي وڭىرىنە باراتىنىن انىقتاپ, ءدۇنيە-مۇلكىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قاجەت جاعدايدا ۆيزا الىپ, تاۋەكەل دەپ شەكارادان ءوتۋى. ال كوشتىڭ ەكىنشى كەزەڭى – ورالماننىڭ اتاجۇرتقا بالا-شاعاسىن, جۇگىن امان-ەسەن جەتكىزۋى, باسپانا تاۋىپ, قۇجاتتارىن رەتتەپ, تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋى, ازاماتتىققا قۇجات وتكىزىپ, ورالمان مارتەبەسىن الىپ, كۆوتا بويىنشا جاردەماقى الاتىنداردىڭ كەزەگىنە تۇرۋى, ىستەيتىن جۇمىس تابۋى.
كوشتىڭ بۇل ەكى كەزەڭى دە وڭاي ەمەس, تولىپ جاتقان قيىندىقتارى بار. وسىعان وراي, ورالمان كوشى باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىلسا, وتە دۇرىس بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر بۇل ماسەلە ءمۇلدەم قولعا الىنباي وتىر. ياعني, بىزدەگى كوشى-قون مەكەمەلەرى بۇل شارۋانىڭ تەك ەكىنشى كەزەڭىن عانا (ونىڭ ءوزىن دە تولىق ەمەس) ۇيىمداستىرا الادى. ياعني, ولار قازاقستانعا ءوز كۇشىمەن كەلىپ, تۇراقتى تىركەلۋ, ازاماتتىققا قۇجات جيناۋ سياقتى بۇكىل جۇمىستارىن بىتىرگەن دايىن ورالمانداردى عانا قابىلداپ, كوشى-قون كۆوتاسىنا قوسۋمەن شەكتەلەدى. ەتنوستىق كوشتىڭ كەمىندە توقسان پايىزىن قۇرايتىن موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستان, تۇركىمەنستان, اۋعانستان قازاقتارى اتاجۇرتقا وسىلاي ءوز كۇشتەرىمەن كەلۋدە. بۇدان باسقا ءار جىلدارى تۇركيا, ساۋد ارابياسى, يران سياقتى ەلدەرگە ورالمانداردى ارنايى ۇشاق جىبەرىپ كوشىرىپ اكەلگەن جاعدايلار بولدى, ءبىراق ولار وتە از.
قازاقستانعا كەلەتىن ورالماندار كوشىنىڭ ازايۋىنا وسى جاعداي دا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. ياعني, شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ جول شىعىنىن وتەيتىن قارجى تاۋىپ, ءوز كۇشتەرىمەن كەلۋگە ءمۇمكىندىكتەرى جوق.
بۇل وزبەكستاننىڭ شالعاي وبلىستارى مەن قاراقالپاقستان قازاقتارىنا تىكەلەي قاتىستى.
موڭعولياداعى, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە قازاقستاننان وتە شالعاي جاتقان ۇلان-باتىر, ەردەنت قالالارى مەن نالايح, سەلەنگى, دارحان, قوبدا سياقتى الىس ايماقتارداعى قازاقتار دا وسىنداي قيىندىقتارعا دۋشار بولىپ وتىر.
قىتايداعى اعايىنداردىڭ دا كەلۋ قيىندىقتارى وسىعان ۇقساس.
كوشى-قون جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنباعاننان كەيىن بۇل شارۋامەن اينالىسامىز دەيتىن قوعامدىق ۇيىمدار كوبەيدى. بىراق ازىرشە ولاردىڭ پايداسىنان گورى زيانى باسىمىراق. ناقتى مىسال كەلتىرەيىك. سوڭعى كەزدە قىتايدان كوشى-قون شاقىرتۋىمەن كەلۋشىلەر مۇلدەم توقتادى. مۇنىڭ سەبەبىن زەرتتەپ, سۇراستىرىپ كورسەك, كوشتى توقتاتقان قىتاي جاعى ەمەس, ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەكەن. ياعني, كەيبىر پىسىقاي اعايىندارىمىز قىتايدان ورالمانداردى كوشىرىپ اكەلە جاتىرمىن دەپ جۇك كولىگىنە بازارعا ساتاتىن زاتتارىن تيەپ, شەكارادا قولعا تۇسكەن. مۇنداي جاعداي تۇركيامەن ەكى ورتادا دا ورىن العان. ءسويتىپ, قازاقستان جاعى كوشى-قون شاقىرتۋىن جىبەرۋدى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولعان.
وسىعان وراي, كىم كورىنگەننىڭ «كوشى-قون جۇمىسىمەن مەن اينالىسامىن, ورالمان ءماسەلەسىن مەن شەشەمىن» دەپ جۇرتتى بوسقا شاتاستىرۋىن توقتاتۋ كەرەك. كوشى-قون, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءجۇزەگە اسىرىلاتىن وتە كۇردەلى شارۋا ەكەندىگىن ەشقاشان دا ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
سوڭعى كەزدە ورالمان كوشىن كوبەيتۋ ماقساتىندا «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى قولعا الىنعان ەدى. بىراق بۇل باستامانىڭ العا باسۋىنا ءتۇرلى جەمقورلىق كەدەرگى جاساۋدا. مىسالى, قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ جاقىندا عانا جاريالاعان مالىمەتىنە ءسۇيەنسەك, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وسى باعدارلاماعا بولىنگەن 137 ميلليون تەڭگە ءالدەكىمدەردىڭ جەكە پايداسىنا جۇمسالعان. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا دا وسىنداي 136 ميلليون تەڭگە «قولدى» بولعان, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان سياقتى بىرنەشە وبلىستاردا ورالماندارعا سالىنۋعا ءتيىس 700 ءۇيدىڭ ۇشان-تەڭىز قارجىسى جالعان اقپار جاساۋ ارقىلى جەلگە ۇشقان. قازاقستانعا مۇلدەم كەلمەگەن نەمەسە بۇرىن ءبىر رەت ءجاردەماقى العان ورالماندارعا جالعان قۇجاتپەن زاڭسىز قارجى تولەۋ سالدارىنان 80 ميلليون تەڭگە تالان-تاراجعا تۇسكەن. كوشى-قون جۇمىسى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلسا, مۇنداي جاعدايلارعا جول بەرىلمەس ەدى.
شەتەلدەن كەلگەن قازاق جاستارى كاسىپتىك ماماندىق بەرەتىن ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىندا وقۋعا وتە ىنتالى. ال وسى ءماسەلەنى كىم ۇيىمداستىرادى: كوشى قون مەكەمەلەرى مە, الدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مە – ول جاعى بەيمالىم.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرىپ, ەتنوستىق كوشى-قوننىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ءبىر ورتالىقتان جۇرگىزگەن ءجون. بۇعان قارجىلىق جاعىنان تولىق مۇمكىندىك بار. ايتالىق, ەتنوستىق كوشى-قونعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 5-10 پايىزىن وسىعان جۇمساۋعا بولادى. بۇل ەڭ الدىمەن ورالمانعا ارنالعان قارجىنىڭ تالان-تاراجعا تۇسپەي, ءتيىمدى جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدى.
ال سوندا ەتنوستىق كوشى-قون جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋمەن كىم, قانداي مەكەمە اينالىسۋى كەرەك؟!. بۇل اسىقپاي ويلانۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. قازىر كەيبىر مينيسترلىكتەردىڭ جانىنان ءتۇرلى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستان جەكە بىرلەستىكتەر قۇرىلىپ, كوپتەگەن ءىس-شارالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا. ەتنوستىق كوشى-قوندى ۇيىمداستىرۋ جونىندە دە وسىنداي ءبىر زاڭدى تۇلعا قۇرۋ كەرەك شىعار.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەملەكەتتىك كوشى-قون قورىن قۇرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى. مۇمكىن, وسى ماسەلەنى دە قايتا ويلاستىرعان دۇرىس بولار؟!. قالاي بولعاندا دا بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك تۇرعىدان شەشىلۋى قاجەت.
جەر جانە ورالمان
الىستاعى اعايىندارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ەلىمىزگە ۇشان-تەڭىز پايدا كەلتىرۋدە. ياعني, ورالماندار كوشى دەموگرافيالىق جاعدايىمىزدىڭ جاقسارىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ, عىلىمىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال جاساۋدا. سونداي-اق, ورالماندار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوسا الادى. وسى رەتتە, مىنا جاعدايدى ەسكەرگەن ءجون. قازاقستاننىڭ جەرى ۇشان-تەڭىز كەڭ, ال حالقى 16 ميلليوننان ەندى استى. مىنە, وسى ۇشان-تەڭىز كەڭ جەر از حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. ءبىز كوكونىستى, جەمىس-جيدەكتى, ءتىپتى, ەتتىڭ دە ءبىراز بولىگىن كورشىلەس ەلدەردەن تاسيمىز. بۇل ادام ۇيالاتىن جاعداي. مۇنىڭ باستى سەبەبى – جەردى جەكەشەلەندىرۋدەگى كەمشىلىكتە جاتىر. ءبىراز جۇرت بوس جاتقان ۇشان-تەڭىز جەرلەردى تەگىن جەكەشەلەندىرگەن. ەندى ونى يگەرۋگە ىنتا-ىقىلاستارى جوق. ولاردىڭ بار ويلايتىندارى – ءساتى تۇسسە, جەردى باسقا بىرەۋگە قىمباتقا ساتىپ, ءبىر بايىپ قالۋ.
جەرگە دەگەن مۇنداي كوزقاراس اۋىل شارۋاشىلىعىن تىعىرىققا تىرەپ, ەل ەكونوميكاسىن تۇرالاتۋى مۇمكىن. وسىعان وراي, جەر تۋرالى زاڭدى ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر قايتا قارايتىنىمىز انىق. ال قازىر يگەرىلمەي جاتقان جەرلەرگە ورالمانداردى ورنالاستىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك.
بۇل رەتتە, قىتايدان كەلەتىن اعايىنداردىڭ پايداسى ۇشان-تەڭىز. ويتكەنى, قىتاي سوڭعى جيىرما جىلدا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دا دامىتۋدا كەرەمەت تابىستارعا جەتتى. سوعان وراي, مۇندا ەگىن ەگۋ مەن وعان قاجەتتى تەحنيكا شىعارۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى ءدۇنيەگە كەلدى. بۇل جەتىستىكتەن قىتايداعى اعايىندارىمىز دا كوپ نارسە ۇيرەندى. ولار سول ءۇيرەنگەندەرىن قازاقستانعا كەلىپ جۇزەگە اسىرسا, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدى. ولاردىڭ الدى قازىر كەلىپ تە جاتىر. الماتى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دۇنيە-م ۇلىكتەرىنە قوسىپ كىشكەنە تراكتور اكەلىپ, ەگىن ەگىپ, جۇرت كوزىنە ءتۇسىپ جۇرگەن اعايىندار ءار اۋىلدا دا بار.
وزبەكستان قازاقتارى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. بۇل رەسپۋبليكادا دا ديقانشىلىق مادەنيەتى جاقسى دامىعان.
وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورالمانداردى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كەڭىنەن قاتىستىرۋ ءجونىندە ناقتى جوسپار-باعدارلاما جاساسا دۇرىس بولار ەدى. مۇنداي باعدارلامانى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دە جاساعانى ءجون.
مال شارۋاشىلىعى جونىنەن دە وسىنداي اڭگىمە ايتۋعا بولادى. قىتاي مەن موڭعوليادا قازاقتىڭ ەجەلگى ءتورت ت ۇلىك مالى جاقسى ساقتالعان. وسىلاردى قازاقستانعا اكەلسەك, ەلىمىزدىڭ بوس جاتقان ۇلان-بايتاق جەرى مالعا تولار ەدى. ورالمان اعايىندار دا مالدى اكەلسەك دەپ ارماندايدى. بۇعان موڭعوليا دا, قىتاي دا قارسى ەمەس. مال اكەلۋگە قارسىلىق قازاقستان جاعىنان بولىپ تۇر. دالىرەك ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى ءمالدارىگەرلىك قىزمەت مەكەمەسى بۇل ەلدەردە جۇقپالى اۋرۋ بولۋى مۇمكىن دەگەن سىلتاۋمەن مالدى شەكارادان وتكىزۋگە تىيىم سالعان.
ءبىر تاڭعالارلىعى, بىزدە امەريكا, گەرمانيا سياقتى ەلدەردەن تاۋىق ەتىن تاسۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق. وتكەن جىلى سول تاۋىقتاردىڭ ەتىندە ۋلى زات بار ەكەندىگى انىقتالىپ, ەۋروپادا ءبىراز شۋ شىقتى. سونداي-اق, الىس شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى دەپ وتە قىمباتقا بۇقا مەن سيىر اكەلۋ دە داستۇرگە اينالعان. جاقىندا تەلەديداردان سول سيىرلاردىڭ ءبىرازىنىڭ اسىل تۇقىمدى ەكەندىگىن دالەلدەيتىن قۇجاتتارى جوق ەكەندىگى ايتىلدى.
وسىلاردى كورگەندە, الىستان كۇماندى سيىر مەن تاۋىق تاسىعانشا, ىرگەدە تۇرعان ەلدەردەن قازاقستاننىڭ تابيعاتى مەن اۋا رايىنا بەيىم ءوزىمىزدىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىمىزدى نەگە اكەلمەيمىز دەگەن سۇراق تۋادى. كەڭەس وداعى تۇسىندا موڭعوليانىڭ مالىن وسكەمەن ارقىلى ايداپ اكەلىپ, سەمەيدىڭ ەت كومبيناتىنا وتكىزەتىن ەدىك. سول كەزدە بولماعان جۇقپالى اۋرۋ ەندى قايدان شىققان؟! وسىعان وراي ماماندارمەن سويلەسىپ كوردىك. ولاردىڭ ايتۋىنشا, موڭعوليا مەن قىتايدىڭ مالىن شەكارادا بىرەر اي كارانتيندە ۇستاپ, جاقسىلاپ تەكسەرىپ, سودان كەيىن وتكىزە بەرۋگە بولادى.
بۇل ماسەلە دە كۇندەردىڭ كۇنى قولعا الىنار دەپ ويلايمىز.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.