كورنەكتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» رومانىنىڭ ءۇش كىتابىن قايىرا ءبىر وقىپ شىققانىمىزدا, كونەدەن كەستەلەنگەن ەجەلگى ەل, جەر اتاۋلارى كوپتەپ كەزدەسىپ, ساناعا ءتۇرلى وي سالدى. كەيبىرى قازىر قولدانىستان شىعىپ قالسا دا قايتىپ قاتارعا تۇرار قاۋقارلىعىمەن قىمبات سەكىلدى. ەندى ءبىرى ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ تالابىن ءالى دە وتەپ جىبەرەرلىك ءمان-ماعىناسىمەن قۇندى ەكەن. بۇرىنعى ورىسشا اتاۋدىڭ بۇعاۋىندا قالعان جالتاقتىعىمىزدان باتىل ارىلۋعا دا سەبەسىنى تيمەكشى. وعان اتامزامانعى قازاقى اتاۋلاردىڭ ومىرشەڭدىگىن تەلىپ بەرسە جەتىپ جاتىر. جانە دە تىلدىك قورىمىزدى بايىتارلىقتاي ورىسشادان قازاقشاعا تارجىمالانعان سوزدەر – بۇگىننىڭ يگىلىگىنە اينالسا, نەسى ايىپ؟ سونىمەن سابەڭ دەن قويىپ, سارالاعان سوزدەردىڭ ءتۇپ-توركىنىنە ءۇڭىلىپ كورەلىكشى.
ۇلى جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى بايانىندا: «... ءبىزدىڭ ءۇي «كۇرىلدەكتىڭ كۇتىرى» دەگەن ۋچاستوكتە وتىردى»,– دەپ تۇسىندىرەتىنى بار. قازاقشاعا سۋداي ورىس بايى كۇرىلدەك اتالىپ كەتىپتى. «كۇتىر» دەگەنى – حۋتور, كىشكەنە پوسەلكە ەكەن. سول ماڭدا «قۇتىرلاعان» اتتى كازاك-ورىس ستانيتساسى, ورىسشا اتاۋى ەكاتەرينوۆكا بولىپتى. قازاق-ورىس دوستىعى داۋىرلەي باستاعان كەز عوي, ەكاتەرينوۆكانى جەرگىلىكتى حالىق قالجىڭداپ «قۇرت ۇرلاعان» دەپ اتاپ كەتەدى. سەبەبى, العاش قازاق جەرىنە كەلگەن كازاك-ورىستار سورەگە جايعان قۇرتتى تاڭسىق كورىپ, قالتالارىنا سالىپ اكەتە بەرەتىن بولعان. سودان «قۇتىرلاعان» اتاۋى شىققان. سول ماڭداعى ورىس, قازاقتا العاش «ءىربىت» شاپقان باي الگى كۇرىلدەك باي عانا بولىپتى. مۇنى اۆتور: «ءىربىت» (يربيت) قازىرگى سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى ورىس قالاسى. بۇرىن ول زور ساۋدا ورنى بولىپ قازاقتار دا بارعان, ەڭ ءىرى باي «ءىربىت شاپقان» اتالعان»,– دەپ زەردەلەيدى.
«... ءبىزدىڭ اتالارىمىز ءماۋلىت ماڭىنا كوشىپ كەپ...» دەگەندە, مەڭزەگەنى مامليۋتكا ستانيتساسى ەكەن. «اتى ىراڭداپ, ادامى تىراڭداپ» دەگەن ماقالعا ءتۇسىنىگى مىنانداي: «ىراڭ» دەگەن ءسوزدى ءبىزدىڭ ەل ماقالعا قوسقانمەن, نە ەكەنىن بىلمەيدى. ول ءشوپتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن مەن بەرتىندە, جەتىسۋ ەلىنەن عانا ەستىدىم»
«باي ادام ماكارجادا قىلار ساۋدا, باسىڭدى قاراپ ءجۇرىپ سالما داۋعا», دەگەنىنەن, بىلگەنىمىز – قازاقتار ەرتەدە نيجني نوۆگورودتى («گوركي» بوپ تا اتالعان) ماكارجا دەيدى ەكەن. ءماكارجانى كورمەسە, ونداي ولەڭ قايدان شىعادى دەي كەلىپ, ەسەنەيدىڭ ماكارجادان اكەلگەن ساماۋىرىنعا سۋدى قالاي قۇيىپ, وتتى قالاي تۇتاتۋىن ەشكىم بىلمەي داعدارعاندا, جىلقىنىڭ ءبىر قۇنانىنا جالدانىپ كەلگەن ورىس كورسەتىپ بەرىپتى.
جامانشۇبارلىقتاردىڭ ەسكى جۇرتىنا 1953 جىلى دوكۋچاەۆ اتىنداعى سوۆحوز ورناپتى. «سول جۇرتتىڭ ۇستىنەن «قورعان – پەسكي (ەسىل)» اتالاتىن تىڭ تەمىر جول تۇردى», دەي كەلىپ, اكە-شەشەسىنىڭ قابىرلارىنىڭ باسىنا ءماسكەۋ شەبەرلەرى جاساعان قۇلپىتاس ورناتىپ, قازاق ويۋلارى ءتۇرىندە اشەكەيلەگەن شارباقپەن قورشاتقانىن جازىپتى.
«سەندەردىڭ باراتىن جەرلەرىڭ سىرىمبەت تاۋىنىڭ ارجاعىندا, ساۋمالكول دەگەن ورىس قالاسى, ورىسشا اتى – كريبازورنىي بولۋ كەرەك. اتباسار بازارىنا بارعاندا جولدا كورگەنبىز» دەۋىنەن, كريۆووزەرنوەنىڭ كەيىن كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان ۆولوداروۆكا ەكەنىن اڭعارامىز. ال ونىڭ نەگىزگى تۇپكى اتاۋى – ساۋمالكول بولعان عوي! ونى ورىستار بەكەرگە كريۆووزەرنوە دەمەيدى ەكەن. بۇل كولدىڭ ءتۇرى وگىزدىڭ يميگەن سىڭار ءمۇيىزىنە ۇقساپ ءبىتىپتى. كەيدە يمەك- كول دەلىنۋى دە سوندىقتان بولسا كەرەك... اقمولا قالاسىن قاراوتكەل دەپ تە اتايتىنىن ەسكەرتە كەلىپ, ونىڭ تۇسىنان اعاتىن ەسىل, نۇرا وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى ون-ون بەس شاقىرىمداي كەزەڭدى تۇرعىن ەلدىڭ «قوزى كوش» دەپ اتاپ كەتكەنىن, اتاقتى اقان سەرىنىڭ ءوزىنىڭ لاشىن قۇسىن وسى جەردە جوعالتقانىن ءتاپتىشتەپ جازادى.
«... مارەۆكا دەيتىن قالادا «ىليىن» اتتى بازارى بوپ جاتىر ەكەن», دەگەننەن نە اڭعارامىز؟ بۇل اتاۋلاردىڭ توركىنى بىلاي ەكەن. «ىليىن» – «يلين» دەگەن ءسوز ەكەن دە, ال مارەۆكانىڭ ورنى 1969 جىلى ەسىل وزەنىن ءبوگەۋدەن جاسالعان تەڭىز استىندا قالىپتى. جامانشۇباردىڭ باتىس جاعىندا, وتىز شاقىرىم جەردە قازاقشا «جاركول», ورىسشا اننوۆكا اتالاتىن پوسەلكە بارىن دا ءسابەڭنەن ءبىلىپ وتىرمىز. قازىرگى جاعدايى, كۇيى قالاي ول جەردىڭ, بەيمالىم.
سپانديار كوبەەۆتىڭ ەلگە كەلگەنىن سۋرەتتەي كەلىپ س.مۇقانوۆ: «جاسىنان ورىسشا وقىعان بۇل جىگىت سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە, تىلەس (فەدوروۆكا) دەيتىن ورىس پوسەلكەسىندە اشىلعان رۋسسكو-كيرگيزسكايا شكولادا ۋچيتەل ەكەن, قازىر قىزىلجار بارىپ كەلەدى ەكەن», – دەپ جەر اتاۋىنان دا, ەل قوناعىنان دا مول ماعلۇمات بەرەدى. قوستاناي وبلىسىندا ءالى كۇنگە دەيىن فەدوروۆكا دەيتىن اۋدان بار. سوندا بۇل قاي وڭىردەگى اتاۋعا جاتادى ەكەن؟ قارا قازاق بالاسى «اناستاسەۆكانى» «ءناستاسىپ» دەپ اتاي بەرەدى ەكەن.
جازۋشىنىڭ ءوز مانەرىندە ورىسشا, باسقاشا كىرمە سوزدەردى قارابايىر ءتۇسىندىرۋ جاعى دا بەلەڭ العان سىڭايلى. مىسالى, «مانيفەستى» – ماناپەس, ياعني جارلاۋ, ەسىركەۋ دەگەن ۇعىمعا سىيدىرىپ جىبەرەدى. «گەرمانيانى» – ەرمانسا دەيدى, «ءتۇركيانى» ءتۇرتشينا دەپ ايدارلايدى. ءۇي سىرتىنداعى قاڭتارۋلى «حودوكتى» ءۇستى جالپاق تاقتايلى تارانتاس دەپ, تابيعاتىنا ءسايكەستەندىرىپ ۇعىندىرادى. «ەندى ستاپقا بارىپ ورىسشا وقيمىن دەپتى», دەگەنىندە, پرەسنوگوركوۆسكايا ستانيتساسىن ول جەردەگى قازاقتاردىڭ وسىلاي اتايتىنىن مەڭزەيدى. «ۋفانى» – ءۇپى دەپ, «ورالدى» – تەكە قالاسى دەپ اتاپ, جازادى. «ياۆلەنكو» ەلدى مەكەنى ءمۇسىن بوپ تۇسىندىرىلەدى. باقىرىلگەن – «پەتروۆكا» بوپ كەتكەن. «كپيتان»– پرەسنوۆكا!
«كپيتاننان شىعا ءبىز, «لينيا» اتالاتىن قازاق-ورىس ستانيتسالارى: بولاتناي (نوۆورىبينسك), كىلابىن (كلادبينكا), سارجان (سەنجاركا), دوبراۋناي (دۋبروۆنىي) ارقىلى جۇردىك», – دەپ ستانيتسا اتاۋلارىن قوس ۇعىمدا تىزبەلەۋىنەن نە ۇعۋعا بولادى ەكەن؟ تۇپكى قازاقشاسى سولاي ما, الدە ورىسشا ايتىلۋىن يكەمدەي ءۇندەستىرىپ اكەتكەن ءتۇرى مە؟
سابەڭ قىزىلجار قالاسىنىڭ پەتروپاۆل اتالىپ كەتۋىنىڭ سىرىن بىلايشا ءمالىم ەتەدى. «ەرتە كەزدە قازاق جەرى ەكەن» دەيدى مۇنى. «وسى جارقاباقتا داۋلەتكەلدى دەيتىن باي قىستايدى ەكەن» دەيدى, رۋى اتىعاي. و زاماندا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ حانى ابىلاي بولعان. بۋرابايدا وتىرعان ابىلايعا پەتر جانە پاۆەل دەگەن اعايىندى ەكى جىگىت بارىپ, داۋلەتكەلدى وتىرعان قاباقتان, ءبىر وگىزدىڭ تەرىسىندەي جەر سۇراعان. ابىلاي بۇل ءسوزدى قىزىق كورگەن دە, «ال» دەگەن. «الگى ەكى جىگىت وگىز تەرىسىن شارىق جىپتەي ءجىپ-جىڭىشكە قىپ ءتىلىپ اكەلگەن ەكەن» دەيدى, سونى جازىپ جىبەرگەندە, وسى قالانىڭ ورنىن ءتۇگەل الىپ كەتكەن. ابىلاي ءۋادەسىن جۇتا الماي, سۇراعان جەرىن بەرگەن, سوعان ەكى جىگىت قالا سالىپ, سولاردىڭ اتىمەن «پەتروپاۆل» بوپ كەتكەن», دەپ ءالدە اڭىز, ءالدە شىندىعى مول قوسپا ءسوز بە, ءايتەۋىر, كوڭىلدى سەندىرە باياندايدى. تاعى ءبىر قيسىندى دەرەك – وسى قىزىلجار قالاسىندا سول كەزدە «بەينەتقور», كەيىن «سوۆەت» اتالاتىن اۋداننىڭ 1935 جىلعا دەيىن ورتالىعى بولىپتى. ماڭىندا شولاق دوسجان دەيتىن مەكەن تاعى كەزدەسەدى ەكەن.
ابىلاي حاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جەرلەرىن تەرمەلەپ جازعان اۆتور: «ونىڭ قاينى: بەسكول (بيشكۋل), دانەجىن (نادەجكا), كەگەرىن (نوۆو-نيكولاەۆكا), ءمۇسىن (ياۆلەنكو) اقجار (پەتروۆكا) اتتى ستانتسيالار مەن پوسەلكەلەردى باسىپ جۇرگەندە, قىزىلجاردان سەكسەن بەس شاقىرىم جەردە ەكەن», دەيدى. وسىنىڭ ءوزىنەن-اق قانشاما اتاۋلاردىڭ سىرىنا قانىعۋعا بولادى. ەسىلدىڭ ارعى جاعىنداعى پىلاسكەۋ, ياعني پلوسسكوە قالاسىنىڭ بولعانىنان قازىر ەكىنىڭ ءبىرى حاباردار ما؟ نەمەسە, اۆتوردىڭ:«... مەن بەتىمدى قازاقشا «جەكەكول», ورىسشا «بلاگوۆەششەنكا» اتالاتىن سەلوعا تۋرالاپ كەلەم, ونداعى ويىم – عابيت مۇسىرەپوۆكە سوعۋ», دەپ جازعانىنان دا قانعا سىڭگەن جەر ءيىسى جۇپارداي تۇشىندىرماي ما!
... ءيا, كورنەكتى جازۋشى س. مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» رومانىنىڭ ءۇش كىتابىندا كەلتىرىلگەن كەيبىر جەر اتاۋلارى ويدى ءار ساققا جەتەلەيدى. بۇرىن قۇلاققا ابدەن ءسىڭىمدى بولعان عوي. قازىر شە؟ تۇرپىدەي تيەتىنى دە بار شىعار؟ الدە, زامان ىقپالىمەن ءوڭى سولعىندانىپ, ءسولى قۇرعاپ, مازمۇن-ءمانى دە ءوزگەرىسكە ۇشىراعان جەر, ەلدى-مەكەن, ت.ب. اتاۋلاردى رەسمي ساراپتاپ, ناقتى تۇراقتاندىرۋ جاعى كەمشىن سوعىپ وتىر ما؟ ارينە, دەرەكتى شىعارمانىڭ ءون بويىنان ءسۇزىپ الىنعان اتاۋلى ءسوزدەردىڭ سىقپاسى بارلىق شىندىقتىڭ بەت-پەردەسى بولا قويماس. اينىتپاي قولدانىسقا جارايتىن ورنىقتى ۇلگى دەپ تە كەسىپ ايتۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن دە ءسابەڭ تىركەستەرىندە ءدان بار, اتامزاماننان ىلەسە كەلىپ, بۇگىنگىنىڭ دە اجارىن اشارلىق ءماندى, تاريحي نەگىزدى بالاما جاتقانى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. ەندەشە, دۇرىس دەن قويىپ, وي ەلەگىنەن ەكشەپ وتكىزىپ, ۇلتتىق پايىممەن تاڭداۋ جاساۋ – ۋاقىت ەنشىسىندەگى مۇراتتى ءىس بولماق. جوعاردا كەلتىرىلگەن ءارتۇرلى باعىتتاعى اتاۋلاردىڭ ءومىر سۇرۋگە حاقىلىسى دا كەزدەسىپ قالار نەمەسە ساپتان ىسىرىلاتىندارى دا انىقتالار. ايتەۋىر, سالىستىرمالىلىق سارا ويعا جەتەلەرى انىق قوي. سونداي پايدالى ويعا تامىزىق تاستاماق نيەتىمىز بولدى.
... سابەڭ سارالاعان سوزدەردىڭ تىلسىمىنان تۇنىق تىركەستەر سىلىپ الىپ, تۇراقتاندىراتىن بولساق, قانەكي.
قايسار ءالىم.