تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازۇاۋ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى:
– بۇگىنگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭ باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ. قازاقستان اۋماعىنىڭ 215 ميلليون گەكتارى, ياعني 80 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى. بۇل – الەمدەگى رەسۋرستاردىڭ 4 پايىزى.
عالىمدارىمىزدىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەگىستىك جەرلەردەگى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى سوڭعى 20 جىل ىشىندە 20-30 پايىزعا, ال كەيبىر جەرلەردە 40 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. سونىمەن قاتار, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 2,5 ميلليون گەكتاردان 1,1 ميلليون گەكتارعا دەيىن قىسقارعان. مۇنداي جاعداي سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن ەمەس, توپىراقتىڭ تۇزدانۋى سياقتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر نەگىزىندە تۋىنداپ وتىر.
اتالعان ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا بارلىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ اشىق, جاريالى تۇردە جۇرگىزىلۋى كەرەك. سوندىقتان جەردى ناقتى پايدالانۋ قاعيدالارىن ەنگىزۋ ماڭىزدى.
ۇكىلاي كەرىموۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– قازاقستاندا جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ ءماسەلەسى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن جاعدايات. ونىڭ سان الۋان سەبەبى دە بار. ماسەلەن, نەگىزگى سەبەبى رەتىندە تاراپ كەتكەن قوجالىقتار مەن ۇساق تاۋار ءوندىرۋشى اگروبىرلەستىكتەردى ايتسا دا بولادى.
ءبىر عانا اقش-تا 1950-2006 جىلدار ارالىعىندا اگروسەكتوردا ۇساق ءبىرلەستىكتەردىڭ سانى 3 ەسەگە دەيىن ازايىپ, كەرىسىنشە, ورتا بىرلەستىكتەر 2 ەسەگە كوبەيگەن. وسى جىلدار ارالىعىندا ەلدە جىلىنا 200 مىڭ ۇساق فەرمەرلىك قوجالىقتار قىسقارتىلىپ كەلگەن نەمەسە ءوزارا بىرىكتىرىلىپ وتىرعان. ناتيجەسىندە, ەلدىڭ ەكونوميكالىق-ستراتەگيالىق الەۋەتى تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلىپ كەلگەن, زاماناۋي نارىق جاعدايىنا يكەمدى ءىرى اگروبىرلەستىكتەر عانا قالعان.
سوندىقتان دا, ەگەر ءبىز ەلىمىزدە اگرارلىق سەكتورداعى احۋالدى وزگەرتىپ, كەلەشەكتە مول تابىسقا جەتۋ ماقساتىندا, اگروونىممەن حالقىمىزدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋدى ويلاساق, وندا العا قاراي باتىل قادام جاساۋىمىز كەرەك. قازاقستان جاڭا كەزەڭگە, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قادام باسقالى تۇرعان ساتتە ناقتى شەشىم قابىلداۋدان قايمىقپاعان ءجون.
بولاتحان ماحاتوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– «ۇلتتىق قۇندىلىق» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن دارىستە اڭگىمەنىڭ بەتىن عانا سىلاپ-سيپاپ ايتاتۇعىن جەڭىل ءسوز بولمادى. ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, ەلدىكتى ساقتاپ قالعان, جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ءىشىنارا تەرەڭ سەزىنەتىن ەلتۇتقا ازاماتتىڭ جانىندا جۇرگەن كىسى دە بۇگىنگى عالىمدارعا, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە مەملەكەتىمىزدىڭ العان باعىتى مەن كەلەشەك ۇستانار باعدارىمىزدى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن ادەمى جەتكىزە ءبىلدى.
ءبىز ءبىر نارسەنى بىلە جۇرەيىكشى. قازاقستان شيرەك عاسىر توڭىرەگىندە كەشەگى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 70 جىلدىق جەتىستىگىنە جەتىپ ۇلگەردى. ءىرى مال شارۋاشىلىعى بويىنشا قازاقتىڭ مالى كەشەگى كەزەڭنەن كەم ەمەس. تابيعي ءوسىم كورسەتكىشىن ەسكەرسەك, ۇساق مال سانى بويىنشا دا جاقسى كورسەتكىشكە يەمىز. ەت, ءسۇت ونىمدەرى بويىنشا دا كورسەتكىشىمىز جاقسى. الايدا, بىزدە بىركەلكىلىك, ءبىر ورتاعا جيناقتاۋ سەكىلدى جۇيە عانا بولمادى. بىراق, كەيىنگى «كووپەراتسيا تۋرالى» زاڭ دەر كەزىندە قابىلدانعان يگى شەشىم بولىپ تۇر.
ءبىر اتتەگەن-ايىمىز, ءبىز جەردى يگەرۋدە ءسال كەنجەلەپ تۇرمىز. ابدەن ەسكى جۇيەگە ساي, جەرىمىزدى بىرەۋ وڭدەي مە, وعان بىرەۋ بىردەڭە ەگە مە, وعان قوعام بولىپ باس اۋىرتپاعاننىڭ سالدارىن تارتىپ وتىرمىز. جەرىمىز ۇلان-عايىر دەپ ايتقاندى بىلەمىز, الايدا, سول جەردى يگەرۋ ءۇشىن مامان جەتىسپەيتىن جايىمىز تاعى بار. سوندىقتان دا ۇبت-عا قاتىسا الماي قالاتىن 30 پايىز ءبىتىرۋشى اۋىلدىق جەرلەردىڭ بالالارى ەكەن, وسى ەل مەن جەردىڭ كەلەشەك قوجاسى بولاتىن سولاردىڭ تاعدىرىنا دا الاڭداۋشىلىق تانىتا بىلەيىك دەگىم كەلەدى.
ارمان كامالوۆ,
«اقساي» جشس باس ديرەكتورى:
– جاڭا تەحنولوگيالارسىز ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن ساپالى ءوڭدەۋ ءىسىن تياناقتاي الادى دەگەن ءسوزگە قازىردە 5 جاسار بالا دا سەنبەيدى. جاڭا تەحنولوگيا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, ءونىم ساپاسىن, تاۋار قۇرامىنىڭ سانالۋاندىعىن, ەكولوگيالىق تازا تاۋار دايىنداۋ سەكىلدى كوپتەگەن تيىمدىلىكتەردى قامتاماسىز ەتەدى.
ۇدايى تەك ءوز قاراجاتىڭمەن عانا ونەركاسىپتىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. تيىسىنشە, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ءبىز بيزنەستى دامىتۋ مەن كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارىن ەلىمىزگە اكەلۋ مۇمكىندىگىنە يە بولامىز.
زامانعا لايىقتى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كاسىپورىن ءوز ءىسىن دوڭگەلەتىپ قانا قويماي, جاڭا دا ساپالى تاۋار تۇرلەرىن حالىققا ءتيىمدى ارزان باعاعا ۇسىنۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ءوز ۇلەسىن ەسەلەپ قوسا الادى.
كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, ءار مينۋت سايىن ءبىز 15 كەلى نان پىسىرەمىز. تاۋلىگىنە 24 ساعات بويى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋمەن كۇنىنە 150 توننا نان ونىمدەرىن دايىندايمىز. وسىناۋ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەننەن كەيىن ءبىز اۋىلشارۋاشىلىق جۇيەسىن دامىتۋ ارقىلى الەمدە ەڭ وزىق ەلدەر كوشىن باستاۋعا مۇمكىنشىلىگىمىز بار.
عاليجان ماديەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى بويىنشا ۇلكەن الەۋەتكە يە. تەرريتوريامىز قانشالىقتى اۋقىمدى بولسا, سول اۋقىمدى تولتىراتىن حالقىمىزدىڭ دەنى اۋىلدىق جەرلەردە ءومىر سۇرەدى. بىزدە اۋىلدىق جەردە كاسىپكەرلىكتى جاقسى جولعا قويۋعا دا مۇمكىندىگىمىز زور. الايدا, بۇل ماسەلەگە ءۇستىرت قاراۋعا بولمايدى. بىزدە نارىقتىق تۇرعىدان اۋىلشارۋاشىلىق ماسەلەسىن وڭتايلاندىرۋ تەتىگى جوق.
ەگەر اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى ۇزاق ساقتالىپ قالعاندا ونىڭ قۇنىن جويمايتىن باعا زاڭدىلىعى بولسا, وندا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى قارىشتاپ داميدى. ودان وزگە, جەردەن ءونىم الۋ ءۇشىن وعان يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ كەرەك. ول دا ۇلكەن قاراجات تۇرادى. ءدال قازىر جەكە شارۋادا دا, مەملەكەتتە دە ونداي باسى ارتىق قارجى جوق. سوندىقتان دا ءبىز سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيتسياعا جۇگىنە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنا تەحنيكامەن, ءتۇرلى قۇقىقتىق-زاڭدىق اكتىلەرمەن, باسقا دا مەملەكەتتىك ماسەلەلەرمەن كومەك كورسەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا الەمدە بۇل سالادا دامىعان ەلدەردى از ۋاقىت ىشىندە قۋىپ جەتۋگە بولادى.
بەكزات تورەگەلديەۆ,
جاس عالىم:
– جالپى, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا, ءبىز, مۇلدەم كۇتپەگەن جايتتارعا تاپ بولىپ, جەر ءوڭدەۋ ىسىندە تولىق اقپاراتقا يە بولاتىنداي حالدە ەمەس ەكەندىگىمىزدى ايتقىم كەلەدى. تىڭايتقىشتاردىڭ اسەرلىلىگى, دۇرىس قولدانىلۋى, ءتۇرلى سىرقاتتاردىڭ الدىن الاتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ەگىس القابىنا بىركەلكى سەبىلۋى, جالپى ەگىستىكتىڭ جاي-كۇيىن قولمەن قويعانداي ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن ءبىز جۋىردا اقش عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ورتالىعىن اشتىق.
ۇشقىشسىز ۇشاق قىزمەتى مەن ارناۋلى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلعان ۇشقىش قۇرىلعىلار ارقىلى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىنە ناقتى اقپارات ءوز ۋاقتىسىندا جانە ناقتى جەتكىزىلىپ تۇراتىن بولادى. ناتيجەسىندە, فەرمەر ءوز ەگىس القابىنىڭ جاي-كۇيىن جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي, قاي اتىزعا قانشالىقتى تىڭايتقىش, سۋ, دارىلىك قوسپالار جىبەرۋ كەرەكتىگىن دۇرىس ەسەپتەپ, مول ءارى ساپالى ءونىم الۋعا مۇمكىندىگى ارتادى. ەگەر جاڭا تەحنولوگيالار بولماسا, بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا ىلگەرى باسۋ دا بولمايدى.