ەگەر دە بۇگىنگى كۇندەرى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتىنە ەمتيحاندا «تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ەڭ تانىمال وكىلدەرىنىڭ ەسىمىن اتا» دەگەن سۇراق كەلسە, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تىلشىلىك تىرشىلىگىمىزدى باستاعان ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ىشىنەن عابيت مۇسىرەپتىڭ دە ەسىمى اتالاتىن شىعار دەپ ويلايمىز. بۇل كوزكورگەن ادامدى ماقتاپ جازۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ تىم جاساندى, جالپاقشەشەي ويلاردى بەيبەرەكەت توعىتۋدىڭ بەرەكەسىز ارەكەتى ەمەس. شىن ءمانىندە دە, عابيت وسى شيرەك عاسىردا قازاق باسپاسوزىنە قالتقىسىز, ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قالامي جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى. ادالدىعى سول, بايىپتى جازىپ, بايلامدى پىكىر ايتا بىلەتىن عابيتكە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان دا وزگە تالاي-تالاي مىقتى مەكەمەلەر نەشەمە رەت «قۇدا تۇسكەنىمەن», «تاڭداعانىم سەن جالعىز» دەپ گازەتتەن وزگە ولكەگە ءبىر ادىم دا اياق باسپادى.
جۋرناليستيكا دا ءدۇبىرلى بايگە ءتارىزدى, تۇلپارى وزادى, شابانى قالادى. بىلايشا ايتقاندا, جازعان-سىزعانىڭ كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا سايراپ تۇرعان سوڭ, مارتەبەلى وقىرمان وزىنە ەتەنەسىن ءوزى ەكشەپ بەرەدى. عابيت سونداي جازعىش سويقانداردىڭ قاتارىنان. جاز دەگەنگە, جاپالاقتاتىپ, قاعاز بەتىن ۇيمەقارعا اينالدىرۋعا اسا ءۇيىر ەمەس. تاقىرىپتى تالعاممەن تاڭدايدى, ءسويتىپ, ءسوزدى كىرپىش قالاعانداي سورەلەيدى دە, تىڭ يدەيانى اسا شەبەرلىكپەن يىرىممەن جەتكىزە وتىرىپ, تەڭىز ويدىڭ تۇبىنەن مارجان تەرەدى. عابيتتىڭ جازعىشتىعى تۋرالى ويدى وبرازعا سالساڭ, قىزىلقۇمنىڭ قۇلادۇزىندە تۇبىنە جانارىڭنىڭ جارىعى ازەر جەتەتىن تەرەڭدىكتەگى شىڭىراۋدان شىلىڭگىر شىلدەدە شەكەڭدى شىپ-شىپ تەرلەتەتىن ءجانناتتىڭ كاۋسار سۋىن ۇسىنىپ تۇرعان ءدارۋىش كوز الدىڭا كەلەدى. ءدارۋىش دەگەندە, جاقسى ماعىنادا, ياكي, ونىڭ وقىرمانىنا رۋحاني وت سىيلاي بىلەتىن ورنى بولەك وعلاندىعىن ايتىپ وتىرمىز.
ۇلى عابەڭمەن ەسىمدەس بولعاندىقتان اتىما زاتىم ساي بولسىن دەدى مە, ستۋدەنت كەزىندە عابيت ءوزىن اسا بايسالدى, اعامىنەز قالىپتا ۇستادى. ءۇشىنشى كۋرستا-اق جاستار گازەتى «وركەننىڭ» ءوز تىلشىسىنە اينالىپ, بۇرقىراتىپ جازۋعا كىرىستى. نە نارسەگە دە تەڭەۋ ىلىكتىرىپ, كوپىرىپ سويلەۋدى جاقسى كورەتىن جۋرناليستەر بۇل قۇبىلىستى قالامگەر عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قايتا جاڭعىرعان رۋحى دەپ كوسەمسىدى. «وركەننىڭ» وركەنىن وسىرۋگە كەلگەن عابيت تىرناقالدى ماقالاسىن اناۋ-مىناۋ ەمەس, قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان باستادى. دارابوز اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «الماتىدا كوشەسى بار گوگولدىڭ» دەگەن ولەڭ جولدارىن تاقىرىپ ەتىپ الىپ, توپتاما ماقالالارىن گازەتتىڭ ءار سانى سايىن توعىتتى. سويتسەك, قىزدار ينستيتۋتىنداعى «قىدىرۋدىڭ» وزىندىك ءمانى بار ەكەن. گازەتتەگى وسى تۇڭعىش ساپارىندا-اق الدىنان كەرەكۋدىڭ كەرەمەت قىزى جولىعىپ, بۇگىندە شاڭىراعىن شاتتىققا بولەپ وتىرعان پەريزات جەڭگەيگە دەگەن سەزىمى سول كۇنى-اق ءبۇر جارىپ قويعان ەكەن.
سول جىلدارى تۇراقتى وقىرمانىن جيناي باستاعان عابيت ءوزىم عانا جازىپ, ءوزىم عانا اتاق-ابىرويعا بولەنسەم دەگەن پەندەشىلىك ويدان بويىن اۋلاق ۇستاپ, جەمىن شاشىپ جەيتىن سۇڭقارلارداي, ماڭايىنداعى ماقالا جازعىشتاردىڭ جازعان-سىزعاندارىن باياعىنىڭ باقالشىلارىنداي ايگىلى قارا پاپكىسىنە جيناستىرىپ جۇرەتىن. كوپشىلىگى ءتارىزدى ادەتتەگىدەي اۋەلگىدە ولەڭمەن اۋەيىلەنگەن ءبىزدىڭ ءبىرقاتار جىرلارىمىزدى بىردە سول قارا پاپكىسىنە سۇڭگىتىپ, سوڭىنان گازەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە پوەزيادان گورى ماقالالار باسىلاتىنىن ماعان نىعارلاي جەتكىزىپ, بىراق كەلەسى نومىردە-اق ولەڭدەرىمدى ءبىر بەت قىپ گازەتكە باستىرعانى ەسىمدە.
بۇگىندە عابيت ىسكەندەر ۇلى دەپ گازەت جۋرناليستيكاسىنا جاڭا يميدجبەن, تىڭ تىنىسپەن قايتا ەنگەن عابەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەسىنشى كۋرسىندا ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىلدەي ءتىلشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ۇلتتىق باسىلىمدا ودان ءارى اعا ءتىلشى, شولۋشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. عابيتتىڭ قۇلاشىن جازا شاباتىن, قۇلادىن كورسە اتاتىن ناعىز اقمىلتىق جۋرناليست بولاتىن شاعى وسى تۇس. ەلباسىنىڭ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ شەتەلدىك ساپارلارىندا بىرگە ءجۇرىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شۇعىل رەپورتاجدار بەردى, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ويىنا كىرىپ-شىقپايتىن تاقىرىپتاردى قاۋزاپ, ساياسي ساراپتامالاردى سالماقتاۋعا كىرىستى. جۋرناليستىك جولىنىڭ ءبىر بەلەسىنە ەسەپ بەرىپ قويايىن دەگەن ويمەن «ەگەمەن قازاقستاندا» جانە باسقا دا باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارىنىڭ سۇبەلىلەرىن توپتاستىرىپ, 2010 جىلى «رۋحىڭدى تۇسىرمە, ۇلىم», 2012 جىلى «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» اتتى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالار جيناقتارىن جارىققا شىعاردى. كەي كەزدە ونىڭ كىتاپتارىن پاراقتاپ وتىرىپ, عابيت وسى قاي باسىلىمدا جۇمىس ىستەيدى دەگەن وي كەلەدى. رەسمي گازەتتە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, «قازاق رۋحى قالعىپ كەتكەن سەكىلدى...», «ويدان شىعارىلعان «ورىس ماسەلەسى», «ارىلۋ», «قازاق مەكتەبى قاعاجۋ قالا بەرە مە؟» دەپ كەلەتىن كىلەڭ ءورشىل تاقىرىپتارعا قالام تارتقان. سويتەسىڭ دە, ۇلتقا دەگەن ۇعىمىنىڭ كەڭ, ۇستانىمىنىڭ نىق ەكەنىنە ءتانتى بولاسىڭ. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول: «ۇلتتىق سانانى وياتۋعا ىقپال ەتەتىن دە, جاڭا ومىرگە بەيىمدەيتىن دە, جاھاندانۋ باسەكەسىندە قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىن جىرتاتىن دا – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە قازاق باسىلىمدارى. ويتكەنى, ولار 70 پايىزدىڭ اۋىلىنا قاراي اياڭداعان ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق ءۇمىتىن اياقاستى ەتە المايدى», دەگەن كەلەلى پىكىرىن بىلدىرەدى.
ۇلتتىق نامىس دەگەندە عابەكەڭنىڭ جونى كۇجىرەيىپ, رۋحى اسپانداپ, وزگەدەن بولەك دەگبىرسىزدەنىپ كەتەتىنى بار. ويلانا كەلسەك, ول قاراقالپاقستاننىڭ تاقتاكوپىر اۋدانىندا ءوسىپ, اتاجۇرتتى بالا جۇرەكپەن الىستان اڭساپ جەتىلگەن ەكەن. سوندىقتان, ول ءۇشىن بۇكىل قازاق ەلى تۋعان اكەسىندەي ارداقتى, تۋعان اناسىنداي اياۋلى كورىنەتىندەي. بۇل جونىندە اكەسى ىسكەندەر اقساقالمەن اراداعى اڭگىمەنى قاعازعا تۇسىرگەن «رۋحىڭدى تۇسىرمە, ۇلىم» اتتى نوۆەللاسىندا ول شىنايى جەتكىزەدى. شارتاراپقا شاشىراپ كەتكەن قازاقتىڭ اتامەكەنىنە دەگەن ساعىنىشىن ەندى تۇسىنگەندەيمىن, دەپ باستايدى اڭگىمەسىن عابيت. ودان ءارى ءسابي كوڭىلمەن اكەسىنەن ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتىڭ ءبىر جىلدا تۋىپ, ءبىر جىلدا قايتىس بولۋ سەبەپتەرىن سۇرايتىنىن ايتادى. اكە قاباعى قاتۋلانىپ, «بالام, سەنى مازالاعان ساۋالدىڭ وزىندىك سىرى بار. بىلمەككە ۇمتىلعانىڭ جاقسى. بىراق بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ۇعىنۋ ساعان قازىر قيىنداۋ. قالاي بولعاندا دا ۇشەۋىنىڭ دە قازاق حالقى ءۇشىن قۇربان بولعانىن ۇمىتپا, بالام»... ودان ءارى اكە مەن بالا اراسىنداعى اڭگىمە «قايرات» پەن «پاحتاكور» اراسىنداعى ويىن ناتيجەلەرىنە ويىسادى. اكەسى اقمۇنارلى الاتاۋ كوز الدىنا كەلگەندەي الىسقا كوز جۇگىرتىپ, «ءبىزدىڭ «قايرات» تاشكەنتكە كەلىپ, «پاحتاكوردى» تاس-تالقان ەتىپ جەڭۋشى ەدى عوي. ءاربىر كەزدەسۋ جان الىسىپ, جان بەرىسەتىن ارپالىسپەن وتەتىن. «قايرات» گول سوققان سايىن تاشكەنتتەگى قازاق ستۋدەنتتەرى ايقايعا باسىپ, بوركىن اسپانعا اتىپ ءبىر دۇرىلدەپ قالاتىن. عابيت: پاپا, جەرلەستەرىڭىزگە, «پاحتاكورعا» نەگە جانكۇيەر بولمادىڭىز؟ اكەسى: «قايرات» بار عوي, «قايرات». «قايرات» تۇرعاندا...».
عابيت مۇسىرەپ – جەلتوقسان وقيعاسىندا الاڭنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, سول وقيعاعا كۋا بولعان جانداردىڭ ءبىرى. اڭگىمە كەيىپكەرى سول ءبىر تۇلا بويىڭدى تىتىركەندىرەتىن قاساپتى ءساتتى بىلايشا ەسكە الادى: «17 جەلتوقسان كۇنى پۋشكين كىتاپحاناسىنان ساعات كەشكى جەتىلەردە شىقتىم. ءبىر قاراسام, ەلدىڭ ءبارى شۇبىرىپ برەجنەۆ اتىنداعى الاڭدى بەتكە الىپ بارادى. مەن دە ىلەستىم ءبىر لەككە. بارساق توپ-توپ جاستار. مۇزداي قارۋلانعان سولداتتار. جاستار تسك-نىڭ عيماراتىنا جەتۋگە جانتالاسىپ, باسشىلارمەن كەزدەسۋگە ۇمتىلادى. ساربازدار ءسال شەگىنەدى دە, ءبىر كەزدە قايتا شابۋىلداپ, جالاڭ قول باتىرلاردى سوققىنىڭ استىنا الادى. سول كۇنى ەكىجاقتى ارپالىس 5-6 ساعاتقا سوزىلدى. ءتۇن جارىمىنا قاراي الاڭ تورىندەگى ەكى جاق تا سايابىرسىدى. جاستار جاعى دا دامىلداپ, تاڭەرتەڭ كەلەمىز دەپ تارقاستى...». عابيتتىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى كۇنى كەڭەس اسكەرىنىڭ جاۋىزدىعىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, بويلارىن ىزعارلى ىزا-كەك بۋعان. قازاق قىزدارىنىڭ شاشىنان سۇيرەلەپ, باسىنان ساپەر كۇرەكشەسىمەن سوققىلاۋ, قىزىل قانعا بويالعان الاڭ, قانسىراعان جىگىتتەر, ۇستالعانداردى دىردەكتەتىپ اكەلىپ, ماشيناعا تيەۋ سياقتى كوزگە جاس ۇيىرەتىن قاسىرەتتى كورىنىستەر عابەكەڭنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەسىنەن كەتپەيدى. كەيىننەن ول جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ مازمۇنىنا تەرەڭدەپ «قىرشىننان قيىلعان عۇمىرلار», «قالتارىستا قالعان قاھارماندار», «دارا تۇرار داتالار» جانە باسقا دا تاقىرىپتارداعى تسيكلدى ماقالالار توپتاماسىن وقىرمانعا ۇسىندى. ول جۋرناليستيكا سالاسىنداعى وسى جانە باسقا دا جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن بىرنەشە مارتە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ماراپاتتاۋلارعا, «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنا يە بولدى.
عابيت قازاق جۋرناليستيكاسىندا قالامى توسەلگەن قارىمدى قالامگەر بوپ قالىپتاسىپ قانا قويماي, وتاندىق ماسس-مەديانىڭ بىلگىر مەنەدجەرى رەتىندە دە ءوزىن تانىتا ءبىلدى. ءبىراز جىل «نۇر استانا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, «راۋان» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى سياقتى جاۋاپتى لاۋازىمداردى ابىرويمەن اتقاردى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تىلدەگى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋىنا قاجىر-قايرات تانىتىپ, بىرقاتار ۆەب-پورتالداردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ۇيىتقى بولدى.
وسىدان تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن 6 ماۋسىمدا ورىستىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكينمەن ءبىر كۇندە دۇنيەگە كەلگەن عابيت مۇسىرەپ ءوزى ءۇشىن «التى» سانىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتادى. ياعني, 1966 جىلى 6 ايدىڭ 6-سى كۇنى ومىرگە كەلگەن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە 6-شى مارتە دەگەندە وقۋعا تۇسكەن. قىزپي-ءدىڭ جاتاقحاناسىنداعى №6 بولمەدە تۇرعان پەريزات دەگەن ارۋدى ومىرلىك سەرىگىنە اينالدىردى. ەلورداعا قونىس اۋدارعاندا 26 ءۇي, 76 پاتەرگە ورنالاستى. مىنە, وسىلايشا جالعاسا بەرەدى... ءاسىلى, ءدىن مۇسىلمان بالاسى 6 سانىن ارداق تۇتىپ, التى يمان نەمەسە اللانىڭ بارلىعىنا كامىل سەنىپ يمان كەلتىرۋدىڭ التى جولى رەتىندە باعالايدى. ەردىڭ جاسى – ەلۋدىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن عابيت ەندى ءوزى جاقسى كورىپ, ىرىمداپ جۇرەتىن وسى التىلىقتىڭ اۋىلىنا قاراي, ياعني الىستان مۇنارلانا كورىنەتىن ابىرويلى الپىستىڭ سارالى سوقپاعىنا اياق باستى. ارىپتەسىمىزگە التىلىعىنا قاراي جورتقان جولى جارقىن, الاشقا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ بولسىن دەگەن تىلەگىمىزدى بىلدىرەمىز.
قۋات بوراش,
جۋرناليست