ورتالىق ازيادا يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتكەن قارابۋرا اۋليەنىڭ – (قارابۋرا حان) ۇلت تاريحىنان الار ورنى ەرەكشە. قازاق دالاسىندا قاراحان مەملەكەتىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, ىرگە بەكىتىپ, نىعايۋىنا قارابۋرا بەلسەندىلىكپەن اتسالىسقان.
اسىرەسە, ساحارادا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ ورنىقتىرۋدا قوجا احمەت ياساۋي مەن قارابۋرا تىزە قوسىپ, قاجىر-قايرات, ماقسات-مۇددەلەرىن ورتاقتاستىرعان. قورقىت اتا, ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, بابا تۇكتى شاشتى ءازىز, ىسقاقباب-بابا اتا, ءابدىجاليل باب-حوراسان اتا, ۇكاشا اتا اۋليەلەر قاتارىندا حالىق قارابۋرانى دا ءپىر تۇتىنادى. بۇگىندە سوزاق توپىراعىندا قارابۋرا اۋليەنىڭ كەسەنەسى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ كيەلى قورىمىنا (پانتەون) اينالعان. قاراحان مەملەكەتىنىڭ ۇلى كوسەمى اتاقتى قارابۋرا حان ءوزىنىڭ باتىرلىعىمەن دە, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن دە بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ باتىر-بيلەرىنىڭ جوعارى قولداۋىنا يە بولعان. ۇلى جىبەك جولىمەن كەلەتىن جاڭالىقتاردى, عۇلاما عالىمداردى, ءدىن تاراتۋشىلاردى, يسلام ءدىنى قاسيەتتى دە تازا ءدىن ەكەنىن ايرىقشا قولداپ وتىرعان.
قارابۋرا حان ەل باسقارۋدا وزىنە دە, وزگەگە دە, بارلىق بيلىك وكىلدەرىنە دە ءتورت ءتۇرلى ۇستامدى تالاپ قويعان. ءبىرىنشى – ادىلەت, ادىلەتتىلىك; ەكىنشى – ادالدىق, تازالىق; ءۇشىنشى – بىلىمدىلىك, باتىلدىق; ءتورتىنشى – ادامگەرشىلىك, يماندىلىق. قارابۋرا حان مۇسىلمان ءدىنىن تاراتۋشىلاردى قولداي وتىرىپ, مىڭداعان ساۋاتتى جاستاردى ەل اراسىنا جىبەرىپ مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرگەن. ءدىني ساۋاتى بار ازاماتتارعا مولدا, قاجى, عالىم دەپ قۇرمەت كورسەتكەن. وسىلايشا, ورتالىق ازيادا مۇسىلمان ءدىنى قالىپتاسۋىنا, قارابۋرا حان ۇلان-اسىر ۇلەس قوسقان. ءدىن تاراتۋشى ىسقاق باپتىڭ ۇرپاقتارى قوجا احمەت ياساۋي مايىتىنە وتە ادال ۇستاز رەتىندە قارابۋرادان باسقا ادامنىڭ قولىن تيگىزبەۋى الدىن الا بۇقارا حالىققا ەسكەرتىپ كەتكەن ەكەن. قارابۋرا قوجا احمەت ياساۋيدىڭ جانازاسىن شىعارىپ, بارلىق جەرلەۋ ءراسىمىن ءوزى جاساعان. قارابۋرا «پايعامباردان ارتىق قىزمەت ەتۋگە قۇقىم جوق» دەپ, قۇدايعا قۇلشىلىق جولىنا كوشىپ, حاندىق بيلىكتى تاپسىرىپ جەر استىنداعى مەشىتكە ءتۇسىپ, بىرنەشە جىل ءومىر سۇرگەن ەكەن.
قارابۋرانىڭ ءدىني-رۋحاني ونەگەسى كەيىنگى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. وسى جولدى ۇستانعان ءدىندارلار مەن يگى جاقسىلاردىڭ مۇردەسىن كەسەنە ماڭىنا قويۋ داستۇرگە اينالعان. ءحVىىى عاسىردىڭ باس كەزىندە كەسەنەگە ياساۋي جولىن جالعاستىرعان قۇربان اتانىڭ جەرلەنۋى وسىنداي ءدىني-رۋحاني ساباقتاستىقتى تانىتادى. قارابۋرا حان ءوزىنىڭ ءبىرىنشى قىزىن بەگىم سۇلۋدى وعىز قىپشاقتارىنىڭ حانى سانجار سۇلتانعا ۇزاتقان. ەكىنشى قىزى ءامبار ءبيبىنى يسلام ءدىنىنىڭ ءىرى وكىلى, عۇلاما عالىم سۇلەيمەن باقىرعانيعا ۇزاتىپ, ودان تۋعان نەمەرە قىزى ايشا ءبيبى سۇلەيمەن باقىرعاني ولگەن سوڭ ەكىنشى اكەسى زاڭگى بابانىڭ تاربيەسىندە بولعان. ول تارازداعى عاشىق جارى قاراحان پاتشاعا بارار جولدا جىلان شاعىپ ومىردەن وزعان. ايشا ءبيبى كەسەنەسى تاراز ماڭىندا. قارابۋرانىڭ قىزدارى تاشكەنتتەن 12 شاقىرىم جەردە ءامبار ءبيبىنىڭ, قىزىلوردا وبلىسىندا بەگىم سۇلۋدىڭ كەسەنەلەرى بار. قارابۋرا حانعا قويىلعان بەلگىلەر قىتايدا, قاشقاردا, يراندا, تۇركيادا, تاجىكستاندا, قىرعىز ەلىندە از ەمەس. اتاقتى ءجۇسىپ بالاساعۇن قاراحان مەملەكەتىندەگى قارابۋرا حاننىڭ حاندىق ءداۋىرىن, ەل باسقارۋداعى ۇستانىمدارى, جۇرت ىنتىماعىن, يسلام ءدىننىڭ تازالىعىن «قۇتتى-بىلىك» دەگەن داستانىندا جازعان. «قۇتتى-بىلىكپەن» تانىسقان سوڭ قارابۋرا حان ءجۇسىپ بالاساعۇنعا «حاس-حاجيپ» دەگەن اتاق بەرەدى. ول حان سارايىنىڭ باس اقىلشىسى, باس ءۋازىرى دەگەن ماعانانى بىلدىرەدى ەكەن.
كوپ ۇزاماي «قۇتتى-بىلىك» داستانى ەۋروپا, ازيا ەلدەرىنە تارايدى. «قۇتتى-بىلىك» – بۇل بىلىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى-بىلىك» كىتابى اتاقتى عۇلاما ويشىلدار, فيلوسوفتار, ءىرى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار تۇرعان. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن 1069 جىلى جازىلعان ەڭبەكتىڭ ءبىر ۇزىگىن وقىپ كورەلىك. «شىعىس جاقتا جالپى تۇرىك ەلىندە, بۇعان جەتەر كىتاپ جوق دەپ ەشكىمدە, بۇل كىتاپتىڭ پارقىن بىلەدى وقىعان. ءبىلىمسىزدىڭ نە كەلەدى قولىنان, بىلىمسىزدەر پارقىن بىلمەسە وندايعا, قيماس تۋىسىڭ بولساداعى بۇل كىتاپتى كورسەتپە, بىلىمسىزدەر قانشا وقىسا دا تۇسىنبەس. ال ءبىلىمدى وقىپ-توقىپ كۇتىنەدى, كىتاپ ءسوزى قارابۋرا حان ۇستاعان زاڭ-زيلي, ماڭىزى دا, وزەگى دە قارابۋرا حان ءتىلى, مۇنان ارتىق بۇرىن كىتاپ بارمەكەن, جازىلاتىن باسقا كىتاپ بۇل كىتاپقا تەڭبە ەكەن ەگەر شىقسا تاعى بۇنداي كىتاپ جازار ازامات دانىقتاۋعا مەن دايارمىن ول كىسىنى قۋاتتاپ بارلىق جەردە, اياق جەتكەن وردادا بۇل كىتاپقا ءتۇردى الەم ءسويتىپ, سالەم جولدادى ءاربىر ەلدىڭ ۇلىقتارى قوسىلىپ ات بەرىستى ءوز زاڭىنا ىلايىق «تاقۋالىق جيناق» – دەستى كۇن شىعىستا بۇت چينديندە «مەملەكەتتىڭ تۋرا جولى», دەدى بۇنى بۇت ماچيندە ال شىعىستىڭ ۇلىقتارى اتاقتى «ۇكىمدەردىڭ اسىل جيىنى» دەپ ات تاستى «شاح كىتابى» – دەپ اتادى يراندار «قۇتتى ءبىلىم», – دەپ اتادى تۇراندار, الدىندا پاديشانىڭ وقىپ مۇنى, ال قارابۋرا حان حاندار – حانى بولەكتەپ ەسەپ جەتپەس بەردى دۇنيە, قالام اقى اق پەيىل كوڭىلىنە, تاعىدا «حاس-حاجيپتىك» اتاق بەردى قىزىمەتكە الدى وزىنە جاقىن كورىپ قادىرلەپ اعا بەرگەن وسى اتاعىن حاس-حاجيپ ءجۇسىپ دەدى – ۇمىتپاعىن!». قارابۋرا ۇرپاقتارى وسى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا بۇكىل تۇرىك الەمىنە ورتاق تۇلعا قارابۋرا اۋليەگە اس بەرەدى. بيىلعى استى قوڭىرات اتا ۇرپاقتارى جانە تۇركىستان, كەنتاۋ قالالىق قارابۋرا مادەني ورتالىقتارى ۇيىمداستىرىپ وتىر. داستۇرگە اينالعان 20 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىستارىندا قارابۋرا مادەني ورتالىقتارى قۇرىلىپ, جىلما-جىل باباعا اس بەرۋ جاقسى جولعا قويىلعان. وسى شاراعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتار بارشىلىق.
سوڭعى بەس-التى جىلدا تەك قانا اس ەمەس, سونىمەن قاتار, حالىقارالىق دەڭگەيدە عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ كەلەدى. بيىل ونداي يگىلىكتى ءىس تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مادەنيەت سارايىندا وتەدى. قارابۋرا كەسەنەسىنىڭ جان-جاعى كوركەيىپ, اينالاسى ورتالىق ازيادا جوق پانتەونعا اينالدى. توڭىرەگىنە 600-دەن اسا بەلگى تاستار قويىلعان. سىر بويىنداعى ەرتەدەگى جانكەنت شاھارى, ال XIII عاسىردا سالىنعان بەگىم انا كەسەنەسى قازىر قازالى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا. قارابۋرا ۇرپاقتارى الداعى ۋاقىتتا بەگىم اناعا قازالىنىڭ ورتاسىنان بيىكتىگى ءتورت مەتر ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتپاق نيەتتە. قارابۋرا ەسىمىنىڭ ۇرانعا اينالۋى ول ۇستانعان گۋمانيستىك ارمان اڭساردىڭ (يدەال) كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە بويتۇمارداي قاستەرلى ەكەنىن كورسەتەدى. قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ونەر قايراتكەرى, قارابۋرانىڭ ۇرپاعى يليا جاقانوۆ اۋليە باباسى تۋرالى ەسسەسىندە: «تامانىڭ قۇدىرەتتى ۇرانى قارابۋراعا تەك ءوز ۇرپاعى عانا ەمەس, جالپاق جاتقان ەر كوڭىلدى جاۋىنگەر جۇرت الاش بالاسى قانى قىزىپ, ءۇن قوسادى», دەپ جازدى.
ال مەملەكەت قايراتكەرى, جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «قارابۋرا – الدەنەشە عاسىر بويى اۋىزدان تۇسپەي كەلە جاتقان ەسىم. قينالعاندا مەدەت بولار قۋات, شامدانعاندا قايرات بىتىرەر ۇران», دەيدى. ءتىپتى, قارابۋرا دۇنيە سالىپ, سۇيەگى سوزاق توپىراعىنا جەرلەنگەن سوڭ دا ونىڭ زيراتى كۇللى تۇركى جۇرتى ءۇشىن كيەلى ورىنعا اينالعان. ونىڭ كەسەنەسىنىڭ قاسىنا قوڭىرات قۇربان اتا, تاراقتى شىلمامبەت بي, تاما قۇلتاس بي, سارى ءۇيسىن بەلگىباي قاجى, ۇيعىر شاكاسىم احۋن, وزبەك زيالىسى قوجامقۇل اتا جەرلەنگەن. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. ءابىش كەكىلباەۆشا ايتار بولساق, «ارۋاق ريزا بولماي, ابىروي اسار ما؟ ابىرويسىز ايبار بىتەر مە؟». ال ايتىسكەر اقىن مەلس قوسىمباەۆ: « …ەرلىكتىڭ ەر كورسەتكەن بەلگىسىندەي, ەلدىكتىڭ ەسكەرتكىشى قالانۋدا. سوزاقتىڭ اۋليەسى عانا ەمەس, قازاقتىڭ اۋليەسى – قارابۋرا», دەيدى. بۇعان ءبىزدىڭ قوسارىمىز – قارابۋرا قازاققا عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇلعا.
مۇساعالي دۋامبەكوۆ,
«قارابۋرا اۋليە مادەني ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور