قازاقتىڭ قىرانداي جىگىتتەرىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرى تۋرالى ماڭگى جىرلاي بەرۋگە بولادى. ولاردىڭ ەل مۇراتى جولىندا اتقارعان وشپەس ىستەرى ۇرپاققا ولشەۋسىز ۇلى مۇرا بولىپ قالا بەرمەك. قازاق دەگەن باتىر حالىقتىڭ قايسارلىعىن جەر-جاھانعا جاياتىن دا, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن پاش ەتەتىن دە ەل ءۇشىن ەتىگىمەن سۋ كەشكەن وسىنداي ازاماتتاردىڭ ابزال ءىسى ەكەنىن بۇگىندە ءبارىمىز تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ۇلتىمىزدى ۇلىقتايتىن ۇلدارىمىزدىڭ ۇراندارى ۇلىلىققا عانا باعىت بەرەدى. مىنە, وسى قاتاردا تۇرعانداردىڭ ءبىرى كسرو مقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ لەنينگراد وبلىسىنداعى ليۋبان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى شايمۇقان مۇقانوۆ دەر ەدىك.
شايمۇقان 1921جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ ابىرالى اۋدانىنا قاراستى قاينار اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان اكەسىنەن جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى. سودان ءوسىپ, وقىپ, جەتىلىپ جۋرناليست ماماندىعىن يەلەنەدى. سول ءبىر جىلدارى, ياعني 1940 جىلى اۋداندىق گازەتتە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە قىزىل ارميا قاتارىنا الىنادى. ال ءبىر جىلدان كەيىن سوعىس ءورتى بۇرق ەتە قالدى. جەر-كوكتى جالماعان نەمىس باسقىنشىلارى ءاپ-ساتتە سول كەزدەگى كسرو دەگەن الىپ ەلدىڭ ويرانىن شىعارا جازدادى. باسا-كوكتەپ توسكە شىقتى. قىرىلعان ادامدار مەن قيراعان دۇنيەنىڭ ەسەپسىز سالدارىنا قاراپ, سوعىستىڭ سوڭى قالاي بەتالارىن ەشكىم بىلمەدى. تەك قالايدا, قانداي كۇشپەن دە تاجالدى توقتاتۋ باستى ماقسات بولدى. الايدا, سول كەزدە جاۋعا قارسى وراسان سوققى بەرىلمەسە, جاعدايدىڭ مۇلدە باسقاشا سيپات الۋى دا مۇمكىن ەدى. سوندىقتان بۇل كەزدە جاۋمەن جاعالاسىپ كۇرەسەتىن ناعىز «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن قايتپاس قايسار قىران جىگىتتەر كەرەك بولدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە شايمۇقان مۇقانوۆ سۇراپىل سوعىس ورتىنە جاپ-جاس كۇيىندە, بىراق تەپسە تەمىر ۇزەتىن ناعىز ءبىر كۇش-قۋاتى جەتىلگەن كەزدە كىرىپ كەتتى.
وسى ءبىر ادام ايتسا سەنگىسىز سويقان سوعىستا قايتپاس قايسار مەرگەن ءارى پۋلەمەتشى, كەيىننەن داڭقتى 177-ءشى ليۋبان ديۆيزياسىنىڭ 483-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ باتالون كومانديرى قازاقستاندىق ساردار شايمۇقان مۇقانوۆ جاۋمەن ۆولحوۆ جانە لەنينگراد مايداندارىندا كەسكىلەسكەن شايقاس جۇرگىزدى. ول بۇل شايقاسىن كەڭەس حالقىنىڭ ءفاشيزمدى اپانىندا تۇنشىقتىرعان ۇلى جەڭىس ساعاتىنا دەيىن ۇزبەي جۇرگىزدى. سول سوعىستاردىڭ تاريحىنان بەلگىلى بولعانىنداي, ۇلى جەڭىس ساعاتىن جاقىنداتۋعا, ياعني 177-ءشى ليۋبان ديۆيزياسى لەنينگراد قورشاۋىن بۇزىپ-جارۋدا قوماقتى ۇلەس قوسقانى تۋرالى ەرەكشە ايتىلادى. ماسەلەن, سونداي ءبىر تاريحي قۇجاتتاردىڭ بىرىندە: «ليۋبان قالاسى ءۇشىن ۇرىس – جاۋدىڭ قوزعالىسىنا تۇزاق رەتىندە – كەسكىلەسكەن شايقاسقا ۇلاستى. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعىدا بولىمشەلەر كوشە مەن ورامداردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن بىرتىندەپ تازارتىپ وتىردى. مىنە, سوندا قالانىڭ ورتاسىنا ءبىرىنشى بولىپ 177-ءشى ديۆيزيا قۇرامىنداعى كاپيتان ش.مۇقانوۆ باسقاراتىن 3-ءشى اتقىشتار باتالونى جەتتى...», دەپ جازىلعان ەكەن.
ءيا, وسىلايشا اسقان ەرلىكتىڭ ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايتىندىعى ايقىندالىپ وتىر. سول 1944 جىلدىڭ قاڭتارىندا كومبات شايمۇقان مۇقانوۆ ليۋبان قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋدە كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىلدىعى, ۇرىستى دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, العا قويىلعان تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداي بىلگەنى ءۇشىن الەكساندر نەۆسكي وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل ناگرادا جونىندە قازىرگى كۇنى, ياعني شايمۇقاننىڭ قازاقتار اراسىنان ءارى قازاقستاندىق چەكيست ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ وسىنداي ماراپاتقا يە بولعانىن ايتۋ ورىندى. ونى وسى ماراپاتقا ۇسىنىس قاعازىندا: «27.01.1944 جىلى ليۋبان قالاسى ءۇشىن ۇرىستا شەگىنگەن جاۋدى قۋالاي وتىرىپ ش.مۇقانوۆ, شاپشاڭ قوزعالىس پەن ۇتىمدى امالدار ارقىلى ەش جيعىزباي باستىرمالاتىپ, جاۋ بولىمدەرىنىڭ قۇتىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەدى. وسىلايشا جاۋدىڭ اسكەرى مەن تەحنيكاسىنا وراسان سوققى بەرىلۋدىڭ ناتيجەسىندە نەمىستەر شەگىنىپ بارا جاتىپ ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرىنە دە شاماسى كەلمەدى, ۇلگەرە المادى.
سونداي ءبىر جاۋدى ۇزدىكسىز قۋدالاۋ كەزىندە, ياعني 1944 جىلى كومبات شايمۇقان مۇقانوۆ 200 ادامى بار فاشيست توبىن قورشاۋعا ءتۇسىرىپ, قۇرتىپ جىبەردى. ولاردان 4 پۋلەمەت, تراكتور جانە مالجەمى قويماسى الىندى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, كاپيتان ش.مۇقانوۆ ءوزىنىڭ جەكە قارۋىمەن التى ءفاشيستى جەر جاستاندىرىپ, پۋلەمەتتەن جاۋعا اجال وعىن سەۋىپ, قاپتاعان قىرىق ادامىن قىرىپ سالدى», دەپ جازىلىپتى. مىنە, بۇل ناعىز ەرلىك ءىس ەدى. ول ەرلىك ءىس ەندى تاريح بەتىندە ماڭگىگە جازىلىپ قالدى. ءسويتىپ, وسىنداي شايمۇقان سەكىلدى جانداردىڭ ولشەۋسىز قوسقان جانقيارلىق ۇلەسى ارقاسىندا اڭساعان ۇلى جەڭىس كۇنى دە كەلىپ جەتتى. تاجال تالقاندالىپ, ءفاشيزمنىڭ ءۇنى ۇياسىندا ءوشتى.
ال 25 جاستاعى مايور, 483-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ اتاقتى كومباتى تەك 1946 جىلى عانا ەلگە ورالدى. ونى و كەزدە سارعايا ساعىنىپ كامال اتتى ارۋ قىز اۋىلدا كۇتىپ جۇرگەن بولاتىن. ونىمەن كەۋدەسى ەرلىك سىرىن شەرتكەن – الەكساندر نەۆسكي, قىزىل جۇلدىز وردەندەرى مەن «ەرلىگى ءۇشىن» جانە «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» اتتى مەدالدارعا تولى جوعارى دا مارتەبەلى ساردار ابىرويلى جەڭىسىمەن امان-ەسەن قاۋىشتى. ءسويتىپ, جەتى جىلعا جۋىق ۋاقىت وت پەن وقتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, قانداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە سىر الدىرماي ابىرويىن اسقاقتاتىپ, ءوزىنىڭ دە, ەلىنىڭ دە نامىسىن تۋ ەتىپ قولدان ءتۇسىرمەگەن داڭقتى كومباتتىڭ سوعىستان كەيىنگى بەيبىت ەڭبەگى باستالدى.
بىراق ول سوعىستان كەيىنگى بەيبىت كەزەڭدە دە ەش بوساڭسىمادى. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادى. تۋرا مايداندا ءجۇرگەندەي بار كۇش-قايراتىن حالىق شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارنادى. 1950-1961 جىلدارى تالدىقورعان وبلىسىندا اۋداندىق جانە قالالىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. وسى قىزمەتتىڭ ارقاسىندا الماتى وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسقانى ءۇشىن وسى وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىن يەلەندى. سودان وسىنداي وزىق ىسىمەن ەلەنىپ جۇرگەن ونى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە شاقىردى. بۇل ناعىز شايمۇقان سەكىلدى سايدىڭ تاسىنداي ءىرى ءارى جان-جاقتى جانداردىڭ جۇمىس ىستەيتىن جەرى ەكەنى بەلگىلى. سول ايتقانداي ول 1961-1984 جىلدارى وسى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانىندا قىزمەت ەتتى. تالدىقورعان جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ مقك باسقارمالارىنىڭ باستىعى بولادى. مىنە, وسى ءبىر جىلداردى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ارداگەرلەرى, ياعني ونىڭ كوپشىلىگى شايمۇقاننىڭ تاربيەلەنۋشىسى بولعان كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا قىزمەت ەتكەندىكتەن ساعىنا ەسكە الادى. بارىنەن بۇرىن ولار, وزدەرىنىڭ باستىعى – پولكوۆنيك شايمۇقان مۇقانوۆتىڭ ادامگەرشىلىگىن, ادىلدىگىن, تۋراشىلدىعىن, ادالدىعى مەن بىلىكتىلىگىن جىر قىلىپ ايتادى. سوندىقتان دا, ياعني مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدا قوماقتى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, «كسرو مقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعىن دا يەلەندى. كەيىن كسرو مقك ۇسىنىسى بويىنشا ناقتى قارسى بارلاۋ شارالارىن ويداعىداي جۇرگىزگەنى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بۇگىندە قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ اتى-ءجونى «لەنينگراد ءاسكەري وكرۋگىنىڭ التىن قۇرمەت كىتابىنا» ماڭگىلىككە ويىلىپ جازىلىپ قالدى. وعان ليۋبان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى دا بەرىلدى. وسى ورايدا ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, شايمۇقاننىڭ ءاسكەري دوسى, پولكتاعى قارۋلاسى, كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى جانە كسرو قورعانىس ءمينيسترى بولعان دميتري يازوۆتىڭ دا ەسىمى وسى اتالعان «التىن قۇرمەت كىتابىنا» ەنگىزىلدى. ولار قاشاندا اراداعى جاۋىنگەرلىك دوستىققا ادال بولىپ, وتباسىلارىمەن ارالاسىپ تۇردى. شىنىندا دا ولاردىڭ جارقىن دوستىعى بارشاعا ۇلگى ەدى. 2010 جىلدىڭ 9 مامىرىندا مارشال دميتري يازوۆ ءوزىنىڭ دوسىنىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىنا ارنايى استاناعا اتباسىن تىرەدى. سوندا ول ەڭ ءبىر قۇرمەتتى دە سىيلى قوناقتىڭ بىرىنە اينالدى.
وسىلايشا ەلگە دە, قوعامعا دا, مايدانداس جولداستارىنا دا ادال بولىپ ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ش.مۇقانوۆ ومىرلىك جارى كامال اپامەن بىرگە باقىتتى بالالارىن ەرجەتكىزىپ, نەمەرە مەن شوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىنا باتتى. ارينە, مۇنداي ادامداردىڭ ءومىرى تۋرالى ەستۋ, وقۋ, ءبىلۋ نەمەسە ولارمەن اڭگىمەلەسۋ كىمگە بولسا دا ەرەكشە اسەر ەتىپ, ءلاززات سىيلايدى. ويتكەنى, ونداي جاندار قانشالىقتى قيىندىقتى باستان وتكەرسە دە ىشكى جان دۇنيە تازالىعىن, ادالدىق پەن ءادىلدىكتى, مەيىرىمدىلىك پەن ومىرلىك ۇلاعاتتىقتى ساقتاپ قالعان. سوندىقتان مۇنداي جاندارمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءوزى دە ءبىر عانيبەت.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»