دەسە, سەمەيلىكتەردىڭ جونارقاسى شىمىرلايدى
«جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم» دەمەكشى, سەمەيلىكتەردىڭ دە قالا جولدارىنىڭ احۋالىنا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنى بار. ارينە, بۇل – ءبىر كۇن نەمەسە ءبىر جىلدا جيناقتالعان جاعداي ەمەس, 20 جىلدان بەرى ءۇستى-ۇستىنە قوردالانىپ كەلە جاتقان تۇيتكىل. سودان دا بولار, سوڭعى جىلدارى سەمەيدەگى جولدىڭ جاعدايى جۇرتتىڭ جاندى جەرىنە اينالىپ, اششى داۋىستارعا ارقاۋ بولا تۇسۋدە.
ماسەلەنىڭ كوبى قارجىنىڭ ازدىعى مەن قولدىڭ قىسقالىعىنان تۋىنداعان بولاتىن. سەبەبى, سەمەي قالالىق مارتەبەگە اۋىسقان 1997 جىلدارداعى 3,5-4 ميلليارد تەڭگەلىك جەرگىلىكتى بيۋدجەتى 2015 جىلدارى عانا 13,5 ملرد. تەڭگە شاماسىنا شىقتى. ال, بۇل بيۋدجەتتەن قالانىڭ اجارىن ارتتىرۋعا بولىنەتىن ۇلەس 340 مىڭ تۇرعىنى بار مەكەن ءۇشىن مۇلدە ماردىمسىز ەكەنى بىلايدا بەلگىلى بولار. بيۋدجەت ماردىمسىز بولعان سوڭ ودان جولدىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە قاراستىراتىن قاراجات قايدان ماندي قويسىن. اتالعان بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك سالا مەن وزگە دە باعىتتارعا تيەسىلى بولىكتەرىن الىپ تاستاعاندا قالا جولدارىن ساقتاۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارىنا قالاتىن قاراجات العاشىندا 100-150 ملن. تەڭگە بولسا, 2010 جىلدارى عانا بىرتىندەپ مولايا باستادى. بۇل قالا بيۋدجەتىنىڭ 8 ميللياردقا ەندى جاقىنداعان شاعى بولاتىن. وسى جىلداردا قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى كەڭەيتىلىپ, ورتا جوندەۋدەن وتە باستادى. قالا بيۋدجەتى 2012-2014 جىلدارى 13 ميللياردقا جاقىنداپ, جولعا ءبولىنەتىن اقشا العاش رەت 1 ملرد. تەڭگەدەن استى. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق اۆتوۆوكزال مەن بازارلارعا باراتىن اسفالتى مۇلدە جويىلىپ كەتكەن جولدار جەر استىنداعى قۇبىرلارىمەن قوسا تولىقتاي جاڭاردى. سونىمەن بىرگە, كەيبىر جولدارعا قايتا جاڭعىرتۋ جۇرگىزۋ مەن شاعىن اۋداندار جولدارىن جوندەۋ دە ءبىرىنشى رەت قولعا الىندى.
الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيىن قوردالانىپ قالعان ينفراقۇرىلىم مەن اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن قىسقا مەرزىمدە ەڭسەرۋ ءبارىبىر مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى, ءار ماسەلەنىڭ وزىنە ءتان تۇيتكىلدەرى بوي كوتەرىپ, قوماقتى كۇشكە كەلىپ تىرەلىپ وتىردى. قالانىڭ ىشكى كوشەلەرىن بايلانىستىراتىن 756 شاقىرىم جولدىڭ قاي تۇسى بولسىن تولىققاندى جوندەۋدى نەمەسە جەتكىلىكتى جاڭارتۋدى قاجەت ەتتى. ورتالىق پەن شاعىن اۋدانداردى جالعاستىراتىن اسفالت جولداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەم دەگەندە 30 جىل بويى جوندەۋ كورمەي كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە جاڭاعى قالاىشىلىك 756 شاقىرىمنىڭ 442 شاقىرىمى ءاۋ باستان ەشتەڭە توسەلمەي قالعان قارا جولدار بولسا, 23 شاقىرىمى قيىرشىقتاس توگىلگەن جولدار. سوندا قالعان 291 شاقىرىمىنىڭ عانا اسفالت-بەتون توسەمى بار بولىپ تۇر. جىل سايىن جاماپ-جاسقاپ كەلە جاتقان جولدارىمىز دا وسى 291 شاقىرىمنىڭ اۋماعىندا. جىلداعى بولىنەتىن قاراجات قاۋقارى 20 شاقىرىمعا جەتپەيتىن اۋماقتى عانا قامتيتىنىن ەسكەرسەك, بارلىق جولدىڭ قاي ۋاقىتتا زاماناۋي تاسجولعا اينالاتىنى مۇلدە بەلگىسىز. ال, جول جوندەۋ ماسەلەسى قازىرگى كۇيىندە قالا بەرسە, سەمەيلىكتەر ءۇشىن ءتاۋىر جولمەن ءجۇرۋ ارمان كۇيىندە قالا بەرمەك.
ماسەلەن, جول جۇمىستارىنا قالا بيۋدجەتىنەن بيىلعى بولىنگەن قاراجات 256 ملن. تەڭگە عانا. الداعى ۋاقىتتا تولىقتىرۋ بولۋى مۇمكىن دەلىك. سونىڭ وزىندە دە بۇل تەك اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا تيەسىلى كۇيىندە قالا بەرەتىن سىڭايلى. ياعني, جولدىڭ ب ۇلىنگەن جەرلەرىن جاماي تۇرۋ نەمەسە ىلەكەرلەپ ۇستاۋ. ول «جاماۋلاردىڭ» شىدامدىلىعى ءبىر ماۋسىمعا جەتەر-جەتپەس بولعاندىقتان, بيىل بۇتىندەگەن جولىڭ كەلەسى جىلى ەكى ەسە تالقانى شىعىپ جاتۋى ابدەن ىقتيمال. ارينە, ول ءۇشىن «ەشكىم كىنالى ەمەس»! ويتكەنى, اعىمداعى جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى دە ءبىر ماۋسىمدىق. سودان كەلىپ, جولدىڭ ب ۇلىنگەن تۇستارىنىڭ اۋقىمى جىل سايىن ۇلعايعاننىڭ ۇستىنە ۇلعايا تۇسۋدە.
نەگىزى جول جوندەۋ جۇمىستارى 3 ساتىدان تۇرادى: اعىمداعى ءجوندەۋ, ورتاشا جوندەۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ. اعىمداعى جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىم – ءبىر ماۋسىمدىق ەكەنىن ايتتىق. ورتاشا جوندەۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى – 3,5 جىل. ءجوندەۋدىڭ بۇل ءتۇرى جول بەتىندەگى ەسكى اسفالتتى تۇگەلدەي قىرىپ تاستاپ, جاڭاسىن توسەۋدەن تۇرادى. ال قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسى, اتى ايتىپ تۇرعانداي, جولدىڭ بەتىن عانا ەمەس, استىڭعى توسەنىشىن قوسا جاڭالاۋ. كەپىلدىك مەرزىمى – 5 جىل. ونى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز, قالا جولدارىن جاڭالاۋ مەن جاڭعىرتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت شاماسى جەتپەيتىندىگىنە نازار اۋدارۋ. شاماسىنىڭ جەتكەن جەرىن ايتا كەتسەك, 2012 جىلدان بەرى قايتا جاڭعىرتىلعان جولدىڭ جيىنتىعى 1,2 شاقىرىم بولسا, ورتاشا ءجوندەۋدەن وتكەن جولداردىڭ جالپى ۇزىندىعى 46,921 شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن. ەكەۋىن قوسقاندا ساپالى جولىمىزدىڭ كولەمى 50 شاقىرىمعا تولمايدى. از با, كوپ پە, ول جاعىن اركىم ءوزى مولشەرلەي جاتار...
وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنە سۇيەنىپ, تەك اعىمداعى جوندەۋمەن شەكتەلەتىن بولساق, ەندى ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ قالا جولدارى كىلەڭ كەدىر-بۇدىرعا اينالادى. بۇل بۇكىل قالا تۇرعىندارىنىڭ قابىرعاسىنا باتىپ كەلە جاتقان ماسەلە. سوندىقتان, سەمەيلىك جۇرتتىڭ ەندىگى ءۇمىتى ۇكىمەت كومەگىنەن دامەتۋ. ولاي بولاتىنى, سوناۋ جىلداردىڭ جىرىنا وزەك بولعان قالانىڭ جىلۋ ماسەلەسى ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 37 ميلليارد تەڭگە (2007 جىلدارى) بولۋىنەن كەيىن بارىپ وڭ قادام باسقان. ناتيجەسىندە سول جاعالاۋدا جىلۋ ورتالىعى سالىنىپ, بىرقاتار قازاندىقتار تەرموجاڭعىرتۋدان ءوتتى. بىلتىردان بەرى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جەراستى جىلۋ جانە ىستىق سۋ جەلىلەرى جاڭارتىلىپ جاتىر. وسى جاعدايدى سول ساتتە ۇكىمەت ءتىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الماعاندا سونشاما تەرەڭدەپ كەتكەن تۇيتكىلدى تارقاتۋعا جالعىز قالانىڭ نەمەسە وبلىستىڭ شاماسى جەتپەگەن بولار ەدى.
سول سەكىلدى, قالانىڭ قوردالانىپ قالعان جول ماسەلەسى دە ۇكىمەت كومەگىنسىز وڭ شەشىم تاپپايتىندىعى بايقالا تۇسۋدە. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ مولشەرى بەلگىلى, ول جولداردى جاڭارتپاق تۇگىلى, بار جولدى ساقتاپ تۇرۋعا جەتەر-جەتپەس. اينالىپ كەلگەندە ايتپاعىمىز, سەمەي جولدارىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بىرقابات جاپپاي جوندەۋدەن وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەتتىگى. قالانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن رۋحاني ەرەكشەلىگى بارشاعا ءمالىم. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالاردىڭ دا جىل سايىن بىرنەشەۋى وتكىزىلۋدە. «داڭقتى سەمەي» كوشەلەرىن كورگەندە الىس-جاقىننان كەلەتىن قوناقتار مەن تۋريستەردىڭ كوڭىلدەرى ءپاس بولىپ جاتاتىنىن نەسىنە جاسىرايىق.
بۇل جەردە وسى جاعدايعا ءبالەن تاراپ كىنالى دەسەك, ول دا اقيقاتقا جاناسپاس. ويتكەنى, دامۋ ءۇردىسىنىڭ بىرنەشە كەزەڭىن ءوتكەرگەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىر ءبولشەگى رەتىندە سەمەي قالاسى دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءتۇرلى رەفورمالاردى باستان كەشىردى. جەرگىلىكتى حالىق بارلىق ساتتە توزىمدىلىك تانىتىپ, العا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىنا بەلسەندىلىك تانىتتى. ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ جەلىسىنە جاتاتىن سەمەي بۇگىنگى تاڭدا دا شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ دامۋىنا, لوگيستيكانى ورىستەتۋگە قولايلى مەكەن بولىپ تۇر. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى, اۋىر ونەركاسىبى بولماسا دا 340 مىڭنان استام ادام وسى قالادان نەسىبەلەرىن تۇراقتى تاۋىپ كەلەدى. ايماقتاردى ىرىلەندىرۋ كەزىندە تۇرعىندار سانى 260 مىڭعا دەيىن تومەندەگەنىمەن, 2010 جىلدارعا قاراي 340 مىڭعا قايتا جەتتى. ياعني, سەمەيدىڭ قالالىق دارەجەدە قالىپ قويۋى حالىقتىڭ ءوز ەركىمەن كەلىپ قونىستانۋىنا كەدەرگى ەمەس ەكەن. تۇرعىندار سانى, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, ينفراقۇرىلىم اۋماعى جاعىنان كەز كەلگەن وبلىس ورتالىعىمەن دەڭگەيلەس, كەي جاعدايدا باسىم دا بولىپ كەلەدى. دەمەك, وسىنشاما اۋماقتىڭ سان-الۋان ماسەلەسىن ءبىر عانا جەرگىلىكتى بيۋدجەت شەشە المايتىندىعى تاعى دا ايقىندالا تۇسپەك.
سەمەي قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى بۇگىنگى تاڭدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدى ارتقا تاستاپ, ءورىسىن كەڭەيتە تۇسۋدە. قالا مەن قالالىقتاردىڭ قانداي دا ءبىر جاڭا بەلەسكە, تىڭ تابىسقا قول جەتكىزىپ جاتۋى – ول, ارينە, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگىلىگى! ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلىلار مەكەنى, رۋحانيات بەسىگى سەمەيگە ۇدايى كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ جەمىسى. كەزىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى وندىرىسىمەن دۇرىلدەپ تۇرعان سەمەيدىڭ نەگىزگى كاسىپورىندارى 1990-شى جىلدار ورتاسىنداعى رەفورما كەزىندە وزدىگىنەن توقتاپ, جارتى قالا جۇمىسسىز قالدى. سول كەزدەگى ەكونوميكالىق جانە وزگە دە سەبەپتەر سەمەيدى وبلىستىق ءدارەجەدەن قالالىق دەڭگەيگە ءتۇسىردى. ەلباسىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان سوڭ – ساياسات» يدەياسىنا جۇگىنگەن جەرلەستەرىمىز بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ, بيزنەستى دامىتۋعا بەت بۇردى. ءبىرى ىلگەرى, ءبىرى كەيىن كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىنا قانىقتى. ىسكەر ازاماتتار مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى باعىت-باعدارىن ۇستانىپ, قالانىڭ تۇرالاپ قالعان كاسىپورىندارى مەن ءوندىرىس جەلىلەرىن قايتا جاڭعىرتتى. بىرقاتارى جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, تىڭنان جول سالدى. ونىڭ ءبارىن سيپاتتاۋ جەكە اڭگىمە. ءبارىن ءبىر سوزگە سىيدىرساق, سەمەي قالاسى شاعىن جانە ورتا كاسىپتى دامىتۋ بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ الدىڭعى لەگىنە ەندى. بيزنەس جولىن ۇدەتۋ جونىندە سەمەي الماتى, استانا, شىمكەنت, قاراعاندى قالالارىن وكشەلەپ كەلەدى. ەكونوميكالىق ولشەمگە سۇيەنسەك قالا بيۋدجەتىنىڭ 40-45 پايىزى وسى شاعىن جانە ورتا كاسىپ سالاسىنان قۇرالىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز, سەمەيلىكتەردىڭ «شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن مەملەكەتتىك كىرىستى 50-60 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك» دەگەن مەملەكەت ۇستانىمىنا ءىس-ارەكەتپەن جاۋاپ بەرۋىمەن بىردەي بولسا كەرەك.
الايدا, ەرتىستى ەنجايلاعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرتپەي تۇرعان ءبىر ماسەلە بار. ول – جوعارىدا ءسوز ەتكەن قالا جولدارىنىڭ جاعدايى. وسى جول دەگەندە سەمەيلىكتەردىڭ جونارقاسى شىمىرلايدى. ونىڭ ۇستىنە, ءجيى ايتىلاتىن الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارى ما, بولماسا باسقا سەبەبى بار ما, جول جۇمىسىنا بولىنەر قاراجات سوڭعى جىلدارى تىپتەن تومەندەپ كەتتى. بيىلعى جىلعى جول جۇمىستارىن قالا جانە وبلىستىق بيۋدجەتتى قوسقاندا قاراستىرىلعان باستاپقى قارجىنىڭ بارلىق كولەمى 453 ملن. تەڭگە بولسا, بىلتىرعى جىلعا 381 ملن. تەڭگە عانا. ونىڭ 219 ملن. تەڭگەسى وبلىستىق بيۋدجەتتەن ءبولىنىپتى.
ينفراقۇرىلىم ىشىندە وزىندىك قۇنى ەڭ قىمبات تۇراتىنى جول جوندەۋ جۇمىستارى ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي قاراجاتپەن قالا جولدارىنىڭ ساپاسى استە كوتەرىلە قويماس. 15 جىل بۇرىن جاپون تەحنولوگياسىمەن سالىنعان ەرتىس وزەنى ۇستىندەگى اسپالى كوپىردىڭ دە اسفالتتارى سوڭعى جىلدارى ىدىراي باستادى. بىلتىردان بەرى بۇل ستراتەگيالىق نىساننىڭ كۇتىمى وبلىستىق جول مەكەمەسىنە بەرىلىپ, جاعدايى وڭالا باستاعانداي. ءبىر عانا سەمەيدە جالپى اۆتوكولىك سانى 120 مىڭعا تاقاعانىن ويلاساق, بار جولداردىڭ ۇزاققا شىداس بەرمەۋىنە ول دا ءبىر سەبەپ. وعان قالاعا سىرتتان كىرىپ-شىعاتىن تەحنيكالار سانىن قوسىڭىز. اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ اسپالى كوپىردەن باسقا وتەتىن جەرى جوق ەكەنى تاعى بار.
اينالىپ كەلگەندە ايتپاعىمىز, سەمەيدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ, مەملەكەتتىك كىرىس مۇمكىندىگىنىڭ وسىلاي ورنىعۋى – ۋاقىت قالىپتاستىرعان جاعدايلار. دەسەك تە, وسى ماسەلە ورتالىق بيلىكتىڭ كومەگىمەن وڭ شەشىلەر دەگەن ءۇمىت بار.
قايرات سابىرباەۆ,
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى