تاراپتاردى توعىستىرعان تاعىلىمى مول باسقوسۋ

كەشە ءىح استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىردى. بۇل كۇنگى فورۋمنىڭ باستى وقيعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسقان پلەنارلىق وتىرىس بولدى. فورۋمنىڭ باستى جينالىسىنا «The Independent» باس ەكونوميكالىق شولۋشىسى حەميش ماكرەي مودەراتورلىق ەتتى.

استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوز مارەسىنە جەتتى

تىزگىن ۇستاۋشى القالى جيىن­دى باستاعان سوزىندە استانا ەكو­نومي­كالىق فورۋ­مىنىڭ ءداس­تۇرلى سيپاتقا ەنىپ, حالىق­ارا­لىق كەڭىستىكتە وزىندىك بەدەلگە يە بول­عان­دىعىن, وعان 150-دەن اس­تام ەلدەن كەلگەن الەمگە تا­نى­­م­ال ەكو­نوميستەر, عالىمدار, جاھاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرال­­دا­رى­نىڭ وكىلدەرى, نوبەل سىيلىعى­نىڭ لاۋرەاتتارى قاتىسىپ وتىر­عاندىعىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامزات قاۋىمى باسشىلىققا الىپ كەلگەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ ىرگە­سى بوساڭسىعاندىعىن, كەيىنگى كەزدە يننوۆاتسيالىق دۇنيەلەردىڭ العا شىققاندىعىن ايتىپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتاردا, مىنە, وسى يننو­­ۆا­­تسيا­لىق باعىتتاعى اقىل-وي مەن تەح­نولوگيالار نەگىزگى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە كىرىستى. مودەراتور وسى تۇرعىدا قا­زاق­­­ستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­­تىڭ اتقارىپ جاتقان ءىس­تەرىن ايتا كەلە, العاشقى ءسوزدى ەلباسى­نا بەردى. بۇگىنگى فورۋمعا قاتىسۋ ءۇشىن بارشا­لارىڭىزدىڭ ۋاقىت ءبولىپ, ءبىز­دىڭ ەلدى قۇرمەتتەپ, قوناقجاي قازاق جەرىنە كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن شىن جۇرە­گىمنەن ريزاشىلىعىم­دى ءبىلدى­رە­مىن, دەپ باستادى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى سان ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ناقتى شەشىمدەردى قاراستىراتىن ماڭىزدى شاراعا اينالدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى سياقتى جاھاندىق حالىقارالىق ۇيىمدار مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى سياقتى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى – فورۋمنىڭ تۇراقتى قوناقتارى. بيىل قاتىسۋشىلار قاتارىن حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورى, بواو ەكو­نو­ميكالىق فورۋمى سياقتى بەدەل­دى ۇيىمدار تولىقتىردى. سون­داي-اق, The Economist, Financial Times سياقتى الەمگە ايگى­لى ەكونوميكالىق باسىلىمدار وكىلدەرى دە كەلىپ وتىر. دۇنيەجۇزى­نە تانىمال عالىم­­دار, نوبەل سىي­لىعىنىڭ لاۋرەات­تارى, الەمدىك ينۆەس­تورلار, امە­ريكانىڭ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ ءىرى كورپوراتسيالارى قىز­مەتكەرلەرى دە فورۋمعا قاتىسۋدا. قازاقستان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ تۋرالى, ءوڭىردىڭ جانە تۇتاس الەمنىڭ ءال-اۋقاتى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءجونىن­­دەگى سىندارلى يدەيالار مەن كوزقا­راس­تاردى تالقىلاۋعا ءار­دايىم ءازىر, دەپ جالعادى ءسوزىن مەم­لەكەت باسشىسى. بيىل ءبىز ىرگەلى تاقىرىپ – جاڭا ەكونوميكالىق ناقتى احۋالدى قاراستىرامىز. جاڭا ناقتى احۋالدىڭ قانداي بولاتىنى ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز بەن ارەكەتىمىزگە تىكەلەي بايلانىس­تى. بۇل كۇندەرى مەن وسى فورۋم­نىڭ اياسىندا دۇنيەجۇزىنىڭ كوپ عالىمدارىمەن, ساياساتكەرلەر جانە ەكونوميستەرمەن كەزدەستىم. قازاقستانداعى جاعداي, ءبىزدىڭ ۇستانىمدى شارالارىمىزدى قالاي باعالايتىنى, قانداي كەڭەس بەرەتىندەرى تۋرالى پىكىر الماستىق. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە پايدالى جانە ماڭىزدى ماسەلەلەر ەدى. داعدارىسقا قارسى ءبىز جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارلىعىنا دۇرىس باعا بەرىپ, قولداعاندارىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى جاھاندىق ەكونوميكادا نە بولىپ جاتقانى قىزىقتىرادى. الەمنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق تسيكلعا ەنىپ كەلە جاتقانىمەن سىزدەردىڭ كوپشىلى­گى­ڭىز كەلىسەتىن شىعار­سىزدار دەپ ويلايمىن. ءبىز جاھاندىق ەكو­نو­ميكاعا تۇراقتى دامۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز تابۋدىڭ ءساتى كەلمەي وتىر­عانىن كورىپ وتىرمىز. ءوسۋ قارقىنى بىرنەشە جىلدان بەرى باياۋلاۋ ۇستىندە. 2015 جىلى الەمدىك ءىجو نەبارى 3,5%-عا عانا ۇلعايدى, بۇل – داعدارىستان كەيىنگى ەڭ ناشار كورسەتكىش. شيكىزات رەسۋرستارىنا باعانىڭ قۇلدىراۋى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ تابىسىن تومەندەتتى جانە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, يمپورتتاۋشى ەلدەرگە دەفليا­تسيالىق قىسىمدى كۇشەيتتى. ءنا­تيجەسىندە ءبارى دە ۇتىلىسقا شىق­تى, دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى. 2015 جىلى دامۋشى رىنوكتاردان كاپيتالدىڭ كەرى قايتۋى 750 ميلليارد دوللاردان استى. ناتيجەسىندە بۇل ەلدەردەگى ءوسىم ايتارلىقتاي باياۋلادى. سونى­مەن بىرگە, دامىعان ەلدەرگە كا­پيتالدىڭ كەلۋى قوسىمشا ءوسىمدى قامتاماسىز ەتكەن جوق. بۇل كاپي­تالدىڭ ەلەۋلى بولىگى جاڭا ءونىمدى ينۆەستيتسيالاۋعا ەمەس, ءبىر-بىرىنە قوسىلۋ مەن ءبىر-ءبىرىن جۇتىپ قويۋ مامىلەلەرىنە باعىتتالدى. بۇل تەپە-تەڭسىزدىكتەردىڭ كەنەتتەن پايدا بولماعانىن, ۇزاق جىلدار بويى قوردالانىپ كەلگەنىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور. 2008 جىلى جاھاندىق قارجى كوبىگى جارىل­عاننان كەيىن ولار كيىپ-جارىپ سىرتقا شىقتى. پروبلەمانىڭ مانىنە نازار اۋدارۋدى ۇسىنامىن. سوڭعى 30 جىل بويىنا ءبىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭعىرۋلاردىڭ كۋاگەر­لەرى بولدىق. الەمدىك ەكونو­مي­كا شاپشاڭ قارقىنمەن ءوستى جانە جاھاندانۋدىڭ ارقاسىندا ول ءوسىم ءىس جۇزىندە بۇكىل الەمگە تارادى. تاريحتا العاش رەت دامۋشى رىنوك­تار ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. تەك سوڭعى 15 جىلدا عانا دامۋشى ەلدەردىڭ جيىنتىق ءىجو-ءسى 4 ەسەدەن استامعا ارتتى, ولاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇلەسى ەكى ەسەلەندى جانە 2015 جىلى شامامەن 40%-دى قۇرادى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كورسەتكىشى بويىنشا دامىعان جانە دامۋشى مەملەكەتتەر ارا­سىنداعى ايىرماشىلىق 20-دان 9 ەسەگە دەيىن قىسقاردى. بۇل ەلدەردە 6 ميللياردتان استام ادام ءومىر سۇرەتىنىن ەسكەرگەندە, بۇل وتە ماڭىزدى جەتىستىك. دەگەنمەن, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسىمى تولىققاندى دامۋعا ترانسفور­ماتسيالانعان جوق. ەكونوميكالىق تيىمدىلىك­تەر تەپە-تەڭ تاراعان جوق. قارجىنىڭ ۇلكەن كولەمى دامۋشى ەلدەر­دەن شىعارىلدى دا, ولار قايتا ينۆەستيتسيالانعان جوق. تابىس­تاردى بولۋدەگى تەڭسىزدىك وراسان زور قارقىنمەن ءوستى. نەعۇرلىم اۋقاتتى ازاماتتار ءوز داۋلەتتەرىن ەسەلەپ ۇلعايتىپ جاتقاندا, ورتا تاپتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالدى. كەدەي ەلدەردەگى ادام كاپيتا­لىنىڭ دامۋى جاڭا ەكونوميكا تالاپتارىنان ايتارلىق­تاي ارت­تا قالىپ قويدى, دەدى ودان ءارى ن.نازارباەۆ. ماسەلەن, بۇل ءوڭىر­لەردە بۇكىل الەم بالالارىنىڭ 45%-ى ءومىر سۇرەتىنىنە قاراماستان وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن افري­كانىڭ دامۋشى ەلدەرىنە الەمدىك ءبىلىم بەرۋ شىعىندارىنىڭ تەك 3,5%-ى عانا تيەسىلى. بۇل مەملەكەتتەردە 50 ميلليونداي بالا مۇلدە مەكتەپتەرگە بارمايدى, 250 ميلليون وقۋشى قاراپايىم ساۋاتتىلىقتان ادا. ءتيىمدى نارىق ينستيتۋتتارىن قۇرۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق رەفورمالار مەيلىنشە باياۋ جۇرگىزىلدى. بۇگىندە الەمدى, ساراپ­شىلاردىڭ پايىمداۋىن­شا, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋ­تسيا­عا باستايتىن تەرەڭ تەح­نو­لوگيا­لىق جاڭعىرۋلار قام­تىپ وتىر. ەكونوميكالىق دامۋ­دىڭ نەگىزىنىڭ ءوزى ءتۇبىرلى تۇردە ءوز­گەرۋدە. ءبىز «رەسۋرستار ەكونو­مي­كا­­سىنان» «بىلىمدەر مەن يننو­ۆاتسيالار ەكونوميكاسىنا» تۇپكى­لىكتى كوشۋدەمىز. سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردە ءوسىم ءۇشىن ىشكى الەۋەت قالىپتاسقان جوق. بۇل, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ىرگەلى پروبلەما. ءبىز بۇگىندە الدەبىر جولايرىقتا تۇرمىز جانە ودان ارعى جاھاندىق دامۋدىڭ قانداي جولمەن جۇزەگە اساتىندىعى كوبىنە-كوپ بۇكىل الەم قوعامداستىعىنىڭ ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى بولماق. وقيعالاردىڭ ءارى قاراي دامۋى مۇمكىن دەگەن ستسەناريلەردىڭ ءبىرى – ول الەمدىك ەكونوميكانى فراگمەنتتەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەتتەر مەن ورتالىق بانكتەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر بارعان سايىن ازايا تۇسۋدە. مۇنداي جاعدايدا پروتەكتسيونيزمگە سالىنىپ, سىرتقى الەمنەن بوي تاسالاۋعا قاراي ەلىگۋشىلىك وتە زور. ءبىز قازىردىڭ وزىندە مۇنداي ساياساتتىڭ كوپتەگەن جەكەلەگەن مىسالدارىن كورىپ وتىرمىز. ول جەكە ساۋدا بلوكتارىن قۇرۋعا, كاپيتالدىڭ قوزعالۋىنا شەكتەۋلەر ەنگىزۋگە, ءوزارا سانكتسيالارعا, ساۋدا ءۇشىن كەدەرگىلەردى ۇلعايتۋعا قاتىستى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل – ۇزاق مەرزىمدى تۇرعىدا بۇكىل ەلدەرگە نۇقسان كەلتىرەتىن, ال ءوزىنىڭ راديكالدىق فازاسىندا بۇكىل الەمدەگى تەكەتىرەستەردىڭ ۇلعايۋىنا سوقتىراتىن تۇيىق جول, دەپ اتاپ كورسەتتى قازاقستان باسشىسى. بارلىعى دا اسكەري, ەكونوميكا­لىق جانە ساياسي بلوكتارعا بولىنگەن «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەنىڭ ەسىمدە. وندا سالاماتتى باسەكەلەستىك يدەولوگياسى, ياعني «ءوزىڭ ءۇشىن جاقسى جاساۋ» يدەياسى «كورشىڭە جاماندىق جاساۋ» تەكەتىرەسىمەن الماستىرىلدى. تەك «تەمىر پەردە» قۇلاعاننان كەيىن عانا الەم ەركىن تىنىس الىپ, حالىقارالىق ەكونوميكا وسە ءتۇستى. كەيىن شەگىنۋگە جانە وسى جەتىستىكتەردى جوعالتۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. جاھاندانۋ تابيعي جانە بۇلجىماس ۇدەرىسكە اينالدى. قازىرگى زامانعى الەمدە سەنىڭ توڭىرەگىڭدە تۇراقسىزدىق, سوعىستار مەن كۇيزەلىستەر بولعان جاعدايدا ەلدەردىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋگە بولمايتىنىن ەۋروپالىق وداقتاعى بوسقىندارعا قاتىستى داعدارىس ءىس جۇزىندە كورسەتىپ بەردى. مەن بىزگە باسقا جولدى – ەكونوميكالىق ءوسىم ءار ەلدىڭ دامۋىنا جانە تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ءتيىمدى ترانسفورماتسيالاناتىن «ينك­ليۋزيۆتى جاھاندانۋ» جولىن تاڭداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىنداي ءوسىمى عانا تۇراقتى بولا الادى جانە ءبىز سوعان ۇمتىلۋعا ءتيىسپىز. بۇل جاھاندىق دەڭگەيدە بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى جانە ۇلتتىق ەكونو­مي­كالار دەڭگەيىندە ءىس-قيمىل­داردى ۇيلەستىرۋدى تالاپ ەتەتىن تران­سفور­ماتسيالانۋدىڭ ۇزاق, كۇر­دەلى جانە اۋىرتپالىقتى جولى. مەن ءوسىم الەۋەتىن قالىپتاس­تىرۋى مۇمكىن بىرقاتار جاھاندىق باستامالاردى كورىپ تۇرمىن, دەي كەلىپ ەلباسى ءوز ويىن تومەندەگىشە ءوربىتتى. بىرىنشىدەن, ءبىز دامۋشى جانە ەڭ كەدەي ەلدەردەگى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋىنا باستى نازار اۋدارۋى­مىز كەرەك. ەشقانداي مەملەكەت ساۋات­تى, ءبىلىمدى, دەنى ساۋ جانە ىسكەر ادام­دارسىز دامي المايدى. ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ­دىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ قان­­شا­لىق­تى قيىن ەكەنىن ءوز ءتاجى­ريبە­مىز­دەن بىلەمىز – بۇل شىدام­دىلىق­تى, ءبىلىمدى جانە ۇلكەن ين­ۆەس­تي­تسيا­لاردى قاجەت ەتەدى. مەن قازاق­­ستان بۇل سالالاردا جاقسى العا باست­ى دەپ ەسەپتەيمىن. دەگەنمەن, بۇل ءىس­تىڭ ءساتى تۇسپەگەن كوپتەگەن ەلدەر دە بار. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بۇۇ قولداۋىمەن ادام كاپي­تالىن دامىتۋ قورىن قۇرۋدى ۇسى­نا­مىن. ەڭ كەدەي ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساپا­سىن جاق­سارتۋ ونىڭ باستى ءمىن­دەتى بولۋى ءتيىس. يۋنەسكو-نىڭ ءمالى­مەت­تەرى بويىنشا, كەدەي ەل­دەر­دەگى جال­پىعا بىردەي بازالىق ءبىلىم بەرۋدى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن جى­لى­نا شاما­مەن 50 ملرد. دول­لار قاجەت. بۇل پرو­ب­لەمانى تەك حالىق­ارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ بىرلەسكەن كۇش-ج­ىگەرلەرى ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق ءوسىم قايتا قورلانىپ وتىرۋى ءۇشىن, ياعني الىپساتار قارجى قۇرالدارىنا اۋدا­رىلىپ كەتپەي نەمەسە وفف­شور­­­لىق ايماقتاردا قالىپ قويماي, تابى­س­­تار جاڭا وندىرىستەرگە, ءبىلىم بەرۋ­دى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ين­ف­ر­ا­­­­قۇرىلىمدى دامىتۋعا قايتا ين­ۆەس­­تي­تسيالانۋى ءۇشىن بارلىق جاع­داي­لار­دى جاساۋ كەرەك. بۇگىندە, ساراپ­­­شىلاردىڭ باعالاۋىنشا, وفف­­­شورلىق ەسەپ-شوتتاردا 30-دان 40 تريل­ليون دوللارعا دەيىن ساق­تالۋ­دا. وسى اكتيۆتەرگە جاھان­دىق سا­­لىق­­تىڭ ءبىر پايىزىن عانا ەن­گىزۋ­­دىڭ ءوزى دامۋشى ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋعا جاع­داي جاسار ەدى. ول سالىقتان تۇسە­تىن قار­جىنى جوعارىدا اتالعان ادام كاپي­تا­لىن دامىتۋ قورىنا باعىت­تاۋعا بولا­دى. حالىقارالىق ۆاليۋ­تا قورى مەن ءدۇ­نيە­جۇزىلىك بانك جاھاندىق ەكو­­نو­مي­­كانى وفف­شور­سىزداندىرۋ بو­­­يىن­شا ىقپالدى شارالار ۇسىنۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت, بۇگىندە ەكونوميكالىق پايدانىڭ ارتىنان قۋعاندىقتان, قورشاعان ورتانىڭ كەشەندى ماسەلە­لەرى قولدان شىعارىلىپ الۋدا. كلي­ماتتىق وزگەرىستەرگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى جاھاندىق باس­تامانىڭ ماڭىزى دا وتە زور, بىراق, باسقا دا پروبلەمالار تۋرالى ۇمىتۋ­عا بولمايدى. پاريج كەلىسىمىنىڭ بازاسىندا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ بويىنشا جول كارتاسى مەن تا­بيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدا­لانۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت جاساۋ­دى ۇسىنامىن. ول اۋاعا زيان­دى قالدىقتاردى شىعارۋدى قىس­قار­تىپ قانا قويماي, سونداي-اق, جەردى, اۋىز سۋدى, بيوورتانى ساق­تاۋ بويىنشا شارالاردى قاراس­تىرۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, وزدەرى­نە مىندەتتەمەلەردى تەك ەلدەر عانا ەمەس, سونداي-اق, جاھاندىق كورپو­راتسيا­لار دا الۋلارى ءتيىس. وتكەن جىلى ونىڭ ورنىنا كەلگەن كيوتو حات­تاماسى مەن پاريج كەلىسىمى ەل­دەرگە سو2 شىعارىندىلارىن قىس­قارتۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر قالىپ­تاستىرادى. سونىمەن ءبىر مەزگىل­دە, سۋ رەسۋرستارى, بيوور­تانى ساق­تاۋ, جەردىڭ ازۋىنا جول بەر­مەۋ, تابي­عات­تى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسە­لەل­ەرى تەك ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭ­گەي­ل­ەر­دە شەشىلۋدە. وسى ماسەلەلەر بويىن­شا جاھان­دىق ديالوگ جوق. بۇدان بولەك, قولدانىستاعى بارلىق پىشىمدەر ەلدەردىڭ قاتىسۋىن قاراس­تىرعانىمەن, تۇك-تە ءىرى تابيعات پاي­­دالانۋشى بولىپ تابىلادى. تورتىنشىدەن, ءار ەلدىڭ ۇلتتىق دەڭ­گەيدە اۋقىمدى قۇرىلىمدىق رەفور­مالار جۇرگىزگەنى ماڭىزدى, دەپ قا­يىر­دى ءسوزىن قازاقستان باسشىسى. مەملەكەت باسشىسى كەلەسى كە­زەك­­تە قازاقستاننىڭ جاس مەملە­كەت ەكەنىن, ۇستىمىزدەگى جىلى تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەتى­نى­مىزدى ايتىپ ءوتتى. شيرەك عاسىر بەدەرىندە ءبىز كار­تادا جوق مەم­لە­كەت­تەن تابىسى ورتاشا دەڭگەي­لى, الەم­دەگى باسەكەگە اسا قابىلەتتى 50 ەل­دىڭ قۇرامىنا ەنگەن مەملەكەتتىڭ جولىن ءجۇرىپ وتتىك. وسى كەزەڭدە ءبىز اكىمشىل-ءامىر­شىل باسقارۋداعى مەشەۋ قالعان ەكونو­ميكادان اشىق نارىق­تىق ەكونو­ميكاعا وتۋگە تولىق قول جەتكىزە الدىق. قايتا جاڭعىرتۋ­لار وتە قيىن ءجۇردى جانە جانعا با­تا­تىنداي بولدى, ءالى كوپ نارسە ءىس­تەۋ كەرەك. الايدا, جۇرگىزىلگەن رە­فور­مالار­دىڭ باستى ناتيجەسى ازامات­تارى­مىز­دىڭ ءال-اۋقاتىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋ بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق­­ستاننىڭ ءىجو-ءسى دوللارمەن ەسەپ­تەگەندە 20 ەسە, ورتاشا ەڭبەكاقى 17 ەسە ءوستى. شامامەن 2 ميلليون جۇمىس ورنى قۇرىلدى. سەرپىندى ەكونوميكالىق ءوسىم جاعدايىندا ءبىز تابىستاردا سونشالىقتى ءبىر ايىرماشىلىقتارعا جول بەرمەدىك. كەدەيشىلىك ايتارلىقتاي دەڭگەيدە قىسقاردى. ەگەر 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ءاربىر ءۇشىنشى ادام قازاق­ستاندا كەدەيشىلىك شەگىنىڭ ارعى جاعىندا ءومىر سۇرسە, بۇگىندە كەدەي­شىلىك دەڭگەيى 3%-دان دا تومەن. ەكونوميكالىق ءوسىم ورلەپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە ءبىز جالپىعا بىردەي تۇتىنۋ ۇردىسىنە جول بەرمەدىك, دەدى ءسوزىن ساباقتاعان پرەزيدەنت. ءبىز ءۇشىن ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ, ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە قازاقستان­دىقتاردىڭ بولاشاق ۇرپاعى ءۇشىن قور جاساۋ باستى باسىمدىقتار بولدى جانە بولىپ قالىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا شامامەن 1400 مەكتەپ پەن 1300 دەنساۋلىق ساق­تاۋ نىساندارى سالىندى. تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىندا الەۋمەتتىك سالا شىعىندارى ءىجو-ءنىڭ 6%-ى­نان 10%-ىنان استامعا دەيىن ءوستى. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى 72-گە ۇلعايدى. 100 ميل­­ليون شارشى مەتردەن استام تۇر­عىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, حالىق­تىڭ باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋى­ ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايدى. رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزداعى 10,5 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جول­دارى سالىندى جانە جوندەلدى. يندۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 6 جىلدا 3,8 تريلليون تەڭگە سوماسىنا 900 جوبا قولدانىسقا ەنگىزىلىپ, 85 مىڭ تۇراق­­تى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ەل­دىڭ حالىقارالىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى, ۇلتتىق قور قارجىلارىن قوسا ال­عاندا, 95 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, ءىجو-ءنىڭ 50%-ىنا دەيىن ارتتى. ءبىز جەتەكشى ترانسۇلتتىق كورپو­راتسيا­لارمەن ءتيىمدى ىنتىماق­تاس­تىق­تى جولعا قويا بىلدىك. تاۋەل­سىز­­دىك جىل­دارىندا قازاق­ستانعا 255 ميل­ليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ين­ۆەس­­تيتسياسى تارتىلدى. بۇل ەلى­مىزگە جانە جۇرگىزى­لىپ جاتقان رەفور­ما­لا­رعا دەگەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. قازاقستان قاشاندا ينتەگراتسيا مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاقتاۋ­شىسى بولىپ كەلدى, ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن قولدا­دى. بۇگىندە ەاەو اقيقاتقا اينال­دى جانە 180 ميلليوننان اس­تام حالقى بار 5 ەلدىڭ باسىن بىرىك­تىرەدى. 2015 جىلى قازاقستان دۇنيە­جۇزى­لىك ساۋدا ۇيىمىنا تولىققاندى مۇشە بولدى. قازاقستان باسشىسى, سونداي-اق, وتكەن جىلى ەلىمىزدە اسا ماڭىزدى بەس ينستيتۋتتىق رەفورما جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل جاڭعىرتۋلار زاماناۋي, كاسىبي جانە اۆتونومدى مەملەكەتتىك اپپا­رات قۇرۋعا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە, يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكو­نوميكالىق وسىمگە, قازاق­ستان­دى­ق­تار­دى بولاشاقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇل­تى­نا توپتاستىرۋ مەن مەملەكەت­تىڭ اشىق­تىعى مەن ەسەپتىلىگىن قامتا­م­اسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. «100 ناق­­­تى قادام» ۇلت جوسپارى قابىل­­دا­­­نىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ­نا­­­ما­­عا وزگەرىس ەنگىزىلىپ ۇلگە­رى­ل­دى. بۇل الەم­­­دە بولىپ جات­قان ءتۇرلى تە­رىس ترەند­ت­ەرگە باس­تى جاۋاپ بولىپ تابىلادى. قازاقستان باستى ماقساتى الەم­دەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارى­نا قوسىلۋ بولىپ تابىلاتىن 2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ سترا­­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا. ال­­داعى ونجىلدىقتىڭ شەشۋشى ءمىن­دەتى – ەلدى دامىتۋدىڭ قاعيداتتى جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ. قازاق­ستان ەكونوميكالىق ءوسىمدى بەلسەندى ەتۋ مەن باسەكەگە قابىلەتتىل­ىكتى نى­عايتۋ ءۇشىن وراسان زور الەۋەت­كە يە. ءبىز ءوزى­مىز­دىڭ ۇزاق مەرزىم­دى ءوسىپ-ءور­كەن­دەۋى­مىز بەن ورنىق­تى­لى­عى­مىز­دى تەك قانا ەلىمىز اسا باي تابي­عي رەسۋرس­تار­عا تاۋەلدىلىككە بايلاپ قوي­ماي­تىن بولامىز. وسىعان وراي نەگىز­گى مىندەت ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جا­ڭا دراي­ۆەرلەرىن قالىپتاستىرۋ, ين­دۋس­­تريا­­لاندىرۋدى جالعاستىرۋ, حا­لىق­­تىڭ جوعارى دەڭگەيلى تابىسى مەن سا­پالى ادام كاپيتالى بار جەكە سەكتور­عا باسىمدىق بەرىلەتىن زاما­ناۋي ەكو­نوميكا ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلادى. ەكونوميكالىق ءوسىم باسىم جاع­داي­دا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ, جەكە­­م­ەنشىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جانە باسە­كەلەستىكتىڭ وسىمىمەن قامتا­ماسىز ەتىلەتىن بولادى. دامۋدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق مودەلىن قالىپتاس­تىرۋ بارلىق سالاداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە نەگىز قالايدى. ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى مەملەكەتتىك سەكتوردا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ساياسات­تىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋ ۇلەسىن ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ 15%-ىنا دەيىن تومەندەتۋگە جۇمسايتىن بولامىز. ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەك­تورى­نداعى نەگىزگى مىندەتىمىز – نارىق­­­تىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, ەر­كىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ مەن جەكە ىسكەرلىك باستامانى ىنتا­لان­­­دىرۋ. ءبىز الەۋمەتتىك-قوعام­دىق سالادا ادام كاپيتالىن دامى­تۋ­دى ينۆەستيتسيالاۋدى بەلسەن­دى جالعاس­تىرامىز, بىراق مەملەكەت­تىڭ, بيزنەس پەن ازاماتتىڭ جاۋاپكەر­شىلىگىن ناقتى ءبولىپ كورسەتەتىن بولامىز, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ سالىستىرمالى تۇردە العاندا قىسقا عانا تاريحىن­دا كوپتەگەن ەكونوميكالىق سىلكىنىس­تەردى – 90-شى جىلدارداعى تولىق اۋقىمدى ەكونوميكالىق كوللاپستان 2000-شى جىلدارداعى جان-جاقتى سىرتقى ەستەن تاندىرۋلارعا دەيىنگى سىلكىنىستەردى ەڭسەرە العانىن كول­دە­نەڭ تارتتى. ءبىزدىڭ باستى قاعي­دات­­تارىمىز – ەكونوميكالىق پراگ­ماتيزم, رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ­داعى دايەكتىلىك پەن ازا­مات­­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ەكپىن ءتۇسىرۋ – بىزگە بارلىق قيىن­دىق­تار­دان وتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, بىزدەردى كۇشتىرەك ەتە ءتۇستى. بۇگىندە بارلىق ەلدەر قيىندىق­تار­دى باستارىنان وتكەرۋ­دە جانە ۇلتتىق ەگويزمگە ەرىك بەر­مەي, الەم الدىندا تۇرعان سىن-قاتەر­لەردى ەڭسەرۋدە بىرلەسىپ جول تابا ءبىلۋ ماڭىزدى. حالىقارالىق ديالوگ­تىڭ ءتۇرلى پىشىمدەرى بار: G-7, G-20. جاھاندىق جانە وڭىرلىك ەكونو­مي­كالىق فورۋمدار, ماسەلەن, داۆوس­تاعى, بواوداعى, ءبىزدىڭ استانا­داعى سەكىلدى كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ كەلەدى. دايىندالعان شەشىم­دەردى پراك­تيكالىق پايدالانۋدا كەلىسۋ­شىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە بارلىق ەلدەردىڭ پىكىرى ەسەپكە الىنۋى ءتيىس. بۇۇ قۇرىلىمىندا نەمەسە ونىڭ جانىنان وسىنداي ۇيلەستىرۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى كوميتەت قۇراتىن ۋاقىت جەتتى. قازاقستاندا قولدانىلىپ كەلە جاتقان, 140 ەلدەن 30 مىڭنان استام ساراپشىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن «G-Global» ۆير­تۋالدى ينتەراكتيۆتى الاڭىن بەلسەندى پايدالانۋدى ۇسىنامىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان باسشىسى ءسوزىن اياقتاي كەلە, فورۋمنىڭ بارلىق قاتىسۋ­شى­لارىنا جەمىستى جۇمىس­تارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرگىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ قورى­تىندىلارى جاھاندىق دامۋدىڭ ورتاق قازى­نا­سىنا قوسىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, فورۋمنىڭ بارلىق قاتى­سۋ­شىلارى مەن قوناقتارىنا زور دەن­ساۋلىق پەن تابىستار تىلەدى. ەلباسىنان كەيىن مىنبەرگە كوتەرىل­­گەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيى­­­مى­­نىڭ باس ديرەكتورى روبەرتو ازەۆەدو قازىرگى كەزەڭ جاھاندىق ەكو­نو­ميكانىڭ ەۆاليۋتسيالانۋ ءداۋىرىن باستاپ بەرگەندىگىن ەسكە سال­­دى. بۇل رەتتە الەمدىك ساۋدانىڭ ما­ڭى­زى ارتىپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. وسىدان ەكى مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن حالىقتاردى جالعاستىرىپ, حالىقارالىق ساۋدانىڭ ءرولىن اتقار­عان كونە جىبەك جولى قازاق­ستان اۋماعىن باسىپ وتەتىن. بۇگىنگى كۇنى قايتا قالپىنا كەلە باس­تاعان سول كونە جولدىڭ جاڭا بەل­دەۋ­لەرى اي­قىن­دالۋ ۇستىندە. ول بۇرىنعى­سىن­شا قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەدى. دەمەك, وسى ارقىلى ءبىز تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساۋ­دا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا مەي­لىنشە كىرىگەتىندىگىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ ءبىر كۋاسىندەي وتكەن 2016 جىلى قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا 162-ءشى مۇشە مەم­لەكەت بولىپ قوسىلدى. بۇل ءجونىن­دەگى كەلىسسوزدەر 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتى قامتىدى. سونىمەن, بۇگىنگ­ى كۇنى قازاقستاندى الەمدىك بيز­نەس­كە اشىق ەل رەتىندە تانۋعا ءاب­دەن بولادى. بىلتىر نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزا اتالعان شارانى رەسىمدەۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان شۆەيتسارياعا كەلگەن كەزدە اڭگىمە­لەسۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا قازاقستان باسشىسى قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالاۋ ۇدەرىسى مۇنىمەن توقتاپ قال­مايتىندىعىن ايتقان ەدى, دەپ ودان ءارى قاراي ءوز ويىن دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قازىرگى كەزەڭدە شۇعىلدانىپ وتىرعان ءىل­گەرى جۇمىستارىن بايانداۋمەن ءوتتى. سونىڭ ءبىرى شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى تسيفرلىق كەڭىستىككە كىرگى­زۋ­گە باعىتتالىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگارد فورۋمعا قاتىسۋ­شى­­لار­عا جاساعان بەينە-جولداۋىن ءوزى­نىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­­دى­عى قارساڭىندا وسىنداي قۇر­مەتكە يە بولعاندىعىنا قۋا­نىش­تى ەكەندىگىنەن باستاپتى. مەن قازاقستانعا ساپارىمدا سىزدەردە قۇرىلعان كەرەمەت ۋنيۆەر­سيتەت­تىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋ مۇمكىن­دىگىنە يە بولدىم. ولار وتە ءورشىل ەكەن. ولاردىڭ بويىندا ۇلكەن ارمان بارلىعىن, سول ارمانعا قول جەتكىزۋ ماقساتىن العا قويىپ, ءبىلىم الۋعا بارىنشا قۇلشىنىسپەن كىرى­س­كەندىكتەرىن بايقادىم. مەن ولار­دىڭ بويىنان قازاقستاننىڭ جاقسى بو­لا­شاعىن كورگەندەي بولدىم, دەدى ول. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا تۇسىرگەندىگىن داع­دارىسپەن كۇرەس جاعدايىنداعى جەتىستىك رەتىندە باعالاپتى. ەندى فيس­كال­دىق ساياساتتى قايتا قاراس­تىرۋدىڭ دا ءجونى كەلگەندىگىن, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ بەرەتىن پايداسى دا ۇلكەن ەكەندىگىن جەتكىزگەن. سوندىقتان, قىسقا مەر­زىمدى ساياساتتا ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋعا بارىنشا ءمان بەرۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىندىگىن جەت­كىزگەن. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ قازاقستانمەن ارىپتەستىگى لايى­قتى جاعدايدا دامىپ كەلە جات­قاندىعىن اتاپ وتە كەلە, بۇل ءارىپ­تەستىكتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ىقى­لاستى ەكەندىكتەرىن ايتىپ, فورۋمن­ىڭ جۇمىسىنا تابىس تىلەپتى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سۋما چاكرا­بارتي قازىرگى كۇنى جاڭا ەكونو­ميكالىق جاعداي كەڭىستىگىنە شىعۋعا ۇمتىلىپ جاتقان ەلدەر اراسىندا مۇنداي مۇمكىندىككە قازاقستاننىڭ يە ەكەندىگىن ايتتى. وسى باعىتتا ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىم­دىق رەفورمانىڭ سەرپىندىلىگىن ساق­تاۋعا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە ەكونوميكانى ءار­تا­راپتاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ما­ڭىزى زور. ول ەكونوميكانى ورنىقتى ەتىپ, داعدارىس تۋدىراتىن سىلكىنىستەردەن قورعايتىن بولادى, دەدى ول. سونىمەن قاتار, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسىن قارجىلاندىرا باستاعاندىعىنا شيرەك عاسىر ۋاقىت بولعاندىعىن ايتا كەلە, وسى ماسەلەگە كوڭىل ءبولىپ جاتقان قازاق­ستاننىڭ دۇرىس باعىتپەن كەلە جات­قاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە بايلانىستارىمىزدى جاقسارتا ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ جاعىمدى جاقتارى بار. ورتالىق اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ وتىر. كوپ جولاقتى ينتەرنەتتى پاي­دا­لانىپ جاتىرسىزدار. ونى ەندى اۋىل­دى جەرلەرگە جەتكىزۋدىڭ ما­ڭىزى زور. ءبىزدىڭ كومەگىمىز ارقىلى گرۋزيا بۇل ماسەلەگە ءمان بەرگەن ەدى. ونىڭ اقىرى اۋىلدى جەرلەرگە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە جاقسى مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى. وسى رەتتە قازاقستاندا جاڭا تەحنولوگيا­لارعا وقىتۋ, كادرلاردى دايىنداۋ ماسە­لەسىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن بىلەمىن. ءبىزدىڭ وسى باعىتتا ارىپتەس­تىگىمىزدى دامىتا تۇسۋىمىزگە جاقسى ءمۇم­كىندىكتەر بار ەكەندىگى انىق, دەدى ەقدب باسشىسى. بانكتىڭ ءبىلىم ەكونوميكاسىن دامىتۋ, ءارتاراپتاندىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالار باعىتىندا قولداۋ كورسەتە الاتىندىعىن جەتكىزدى. وسىدان تۋرا 17-18 جىل بۇرىن قازىرگى كەزدە الەمدەگى ەڭ ءىرى كوم­پانيانىڭ بىرىنە اينالعان Alibaba Group كومپانياسىنىڭ نەگىزى قالانعان ەدى. قازىر مەن بۇكىل الەمگە تانىلعان وسى كومپانيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە Alibaba Group كوم­پانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دجەك ما مىرزاعا ءسوز كەزەگىن بەرگەندى ءجون كورىپ تۇر­مىن, دەدى پلەنارلىق وتىرىستىڭ مودەراتورى حەميش ماكرەي. بۇگىنگى جيىنعا قاتىسۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن Alibaba Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دجەك ما. بۇل مەنىڭ قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت كەلۋىم. تالاي رەت مەن وسى ۇلى دالا ۇستىنەن ۇشىپ ءوتتىم, بىراق ءبىر دە ءبىر رەت قونۋدىڭ رەتى كەلمە­دى. مىنە, ەندى, اەف – جاھاندىق ءۇن­قاتىسۋ الاڭىنىڭ ارقاسىندا مەن قازاقستاننىڭ سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. مەنى تاڭعالدىرعان ءبىر جاعداي – دالانىڭ كاۋسار سامالى ادامنىڭ بويى­نا جىلىلىق پەن جاراسىمدى­لىق نۇرىن سەبەدى ەكەن. تاعى ءبىر باي­قاعانىم, مۇندا ەۋروپالىقتار دا, ازيالىقتار دا وزدەرىن وتە ەركىن سەزىنەدى. وسىدان تۋرا 2000 جىل بۇرىن وسى ۇلى دالا توسىمەن ۇلى جىبەك جولى تارتىلىپ, سانسىز كەرۋەندەر شىعىستان باتىسقا, باتىستان شىعىسقا قاراي جول تارتقان ەدى. ءدال سول كەزەڭدە ەشكىم ەۋروپانى ازيانىڭ قۇرمەتتەيتىنىن, ازيانى ەۋروپانىڭ قۇرمەتتەيتىنىن بولجاپ بىلگەن جوق بولاتىن. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ العاشقى تۇرەنىن سالعان سول ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءدال ورتاسىندا قازاقستان دالاسى جاتىر. بۇگىنگى قازاق جەرىندەگى كاسىپكەرلىك رۋحى سول ءبىر داۋىرلەردەن باس­تاۋ العان. مىنە, بۇگىن وسى ۇلى جىبەك جولى سالعان داڭعىل باعىت­­پەن عالامتور جولى الەمدى بايلانىس­تىرىپ جاتىر. وسكەلەڭ ۇرپاق ومىرگە اكەلگەن ينتەرنەت الەمدى وزگەرتەدى. تەحنولوگيا بۇل – بولاشاق. ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا وزىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە جاسال­عان روبوتتار ادامنان دا اقىلدى بولۋدا. سوندىقتان, بۇگىنگى تاڭ­دا ادام «كومپيۋتەر اقىلدى ما, الدە ادام اقىلدى ما؟»  دەگەن سالىس­تىرمالى تەڭەۋگە جول بەرمەۋى كەرەك. ءومىر ادامزات اقىل-ويىمەن داميدى. ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك ءتوڭ­كەرىس ناتيجەسىندە جاڭا جۇمى­س ورىندارى اشىلدى, ەكىنشى ونەر­كاسىپ­تىك توڭكەرىس ودان دا كوپ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ادام­نىڭ قابىلەتى مەن ءبىلىمىن ارت­تىرا ءتۇستى. مىنە, جاھاندىق اۋقىم­دا قوزعالىسقا تۇسكەن ءتورتىنشى ونەر­كاسىپتىك توڭكەرىس تە جاڭا مامان­دار قالىپتاستىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدا. اتاقتى ماركو پولو يتاليادان شىعىپ, قىتايعا جەتكەنشە ءتورت جىل ۋاقىتىن جولدا وتكىزگەن ەكەن. بۇگىن ينتەرنەتتىڭ ارقاسىندا بۇل قاشىقتىقتى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ەڭسەرۋگە بولادى. وسىدان 18 جىل بۇرىن ءبىز ءوز كوم­پانيامىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاعاندا, ءدال وسىنداي مەجەگە جەتەمىز دەپ ويلاعان جوقپىز. وزىق تەحنولوگيا قاشاندا تابىسقا باستايدى. ەندى ءبىر 30-40 جىلدىڭ ىشىندە ادامزات ماڭگىلىك جاستىق سىرىن اشىپ, قاتەرلى ىسىك قاسىرەتىنىڭ ەمىن تاباتىن بولادى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءبىز اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ وزىق جەتىستىكتەرى تۋرالى تامسانا ايتا­تىن بولامىز. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ادامدار الەۋمەتتىك جەلىلەر تۋرالى ويلانعان دا جوق. ال بۇگىندە Google, Facebook, Twitter جەلىلەرىنسىز ءومىردى ەلەستەتۋ قيىن. ەندەشە, بولاشاق جاڭا يننو­ۆاتسيا­لىق تەحنولوگيالاردىڭ زاما­نى بولماق. قازاقستان دسۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ءۇشىن 20 جىلعا جۋىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپتى. ەندى وسىناۋ يننوۆاتسيالىق ۇيىمنىڭ جەمىسىن كورەتىن بولادى. كەلەسى كەزەكتە كولۋمبيا ۋني­ۆەر­سيتەتى جەر ينستيتۋتىنىڭ دي­رەك­­تورى دجەففري ساكس ءسوز الدى. مەن وسىدان تۋرا 24 جىل بۇرىن قازاق­ستاندا بولعان ەدىم. سول كەزەڭدە سىزبەن, جوعارى مارتەبەلى پرەزي­دەنت مىرزا, الماتى قالاسىن­دا كەزدەسكەن ەدىك. وسى كەزدەسۋ بارىسىندا بولعان اڭگىمەدە مەن ءسىزدىڭ بولاشاققا دەگەن كوزقارا­سىڭىزدى ۇققان ەدىم. بۇگىنگى جاھان­دىق جيىنعا شاقىرعانىڭىزعا دا راحمەت. ەۋرازيا بولاشاقتا بۇكىل جاھان­دانۋ ءۇردىسىنىڭ ورتالىعى بولا­تى­نىنا سەنىمدىمىن. وسىدان 2000 جىل بۇرىن بۇل دالامەن ۇلى جىبەك جولى وتكەن بولسا, بۇگىندە ورت­الىق ازيا تاعى دا ەلەكترون­دى تەح­نولوگيانىڭ ورتالىعىنا اينالۋدا. بۇگىندە ادامزات الدىندا تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى جاھان­دىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز جەرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسى تۋرالى ءسوز قوزعالعان كەزدە ءبىز بۇل اپاتتىڭ اۋقىمىن بولجاپ كورمەگەن ەدىك. ال بۇگىندە بۇل ادامزات الدىندا تۇرعان ۇلكەن قاتەرلەردىڭ بىرىنە اينالۋدا. جوعارى مارتەبەلى پرەزي­دەنت مىرزا, ءسىزدىڭ جاڭاعى ايتقان سوزدەرىڭىز بارىمىزگە كەرەمەت وي سالدى. ءبىلىم سالاسىن دامىتپاي, ءبىز العا جىلجي المايمىز. بۇگىندە الەم­دە ميلليونداعان بالالاردىڭ ساۋاتى جوق. ميلليونداعان بالالار اشتىقتان زارداپ شەگۋدە. بۇل – قوعامدى جايلاعان قايىرشىلىقتىڭ كەسىرى. سوندىقتان, ءسىزدىڭ بۇۇ شەڭ­بەرىندە وسى ماسەلەلەرگە باي­لا­نىستى جاھاندىق ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىڭىزدى جان-جاقتى قولدايمىن. سونىمەن بىرگە, پلەنارلىق وتى­رىستى جۇرگىزۋشى مودەراتور ءوڭتۇس­تىككورەيالىق ەكونوميست حا-دجۋن چانگكە ءسوز بەردى. ول ءوز ءسوزىن­دە ءبۇ­گىن­دە ەكونوميكالىق ساراپ­شى­لار­دىڭ جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعان استانا ەكونومي­كالىق فورۋمىنان العان اسەرلەرىمەن ءبو­لىس­تى. سودان كەيىن پلەنارلىق وتى­رىس­تىڭ مودەراتورى حەميش ماكرەي وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ اتىنان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سۇراق قويدى. «ادام ومىرىندەگى ال­عاش­قى 25 جىل جەتكەن جەتىس­تىك­تە­ر­دى پايىمداپ, ءجۇرىپ وتكەن جولىنا ءبىر رەت ەسەپ بەرەتىن كەزەڭ سياقتى. جوعارى مارتەبەلى پرەزيدەنت مىرزا, ءسىز قازاقستاننىڭ وسى ءبىر ءجۇرىپ وتكەن 25 جىل كەزەڭىنە كوز تاستاپ, الداعى 25 جىلعا قانداي بول­جام­دار ايتار ەدىڭىز؟» – دەگەن. ەلباسى پلەنارلىق ءماجىلىستى جۇرگىزۋشىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ: «ءبىز وسى ءبىر وتكەن 25 جىل ءىشىن­دە قانداي جۇمىس اتقارعانىمىز تۋرالى جاڭا سويلەگەن سوزىمدە ءبىر­شاما جاۋاپ بەردىم. العا قويعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ەلىمىز بەلگىلەنگەن جەتىستىكتەرگە جە­تىپ كەلەدى. پروفەسسور ساكس ءوز ءسوزىن­دە بوليۆيادا بولعان گيپەر­ينف­لياتسيا ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتتى. 90-شى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ينفلياتسيا دەڭگەيى جۇزدەگەن پا­يىز­­دان اسىپ كەتتى. ەڭ باستىسى, ءبىز رە­­فورمالاردى جۇزەگە اسىرا وتى­­رىپ, 130 ۇلت, كوپتەگەن ءدىني كون­­فەسسيا وكىلدەرى تۇراتىن ەلدە تاتۋ­­لىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاي ءبىل­­دىك. مەن 17 جىل ىشىندە وسى جەر­­­دە بۇگىنگى ەل استاناسىنىڭ ىرگە­­تا­­سىن قالاپ, وسىنداي ەلوردا سال­­دىم», – دەدى ەلباسى. ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىز­دىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى دامۋ باعدار­لا­ما­­­لا­رىنا توقتالا كەلىپ, قازاق­ستان­نىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتا­­رى­­نا كىرۋ مىندەتىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا كەشە تۇسكە دەيىن ءارتۇر­لى باعىت بويىنشا بىرنەشە سەس­سيا وتىرىسى ءوتتى. وندا الەمدىك ەكونوميكا دامۋىنىڭ نەگىزگى قالىپتارى مەن قيىندىقتارى, سونداي-اق, جاڭا ەكونوميكالىق شىنايىلىق جاعدايىندا ەكونوميكا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ودان ءارى تالقىلاندى. بۇگىندە جاھان جۇرتىن الاڭ­دات­­قان الەمدىك داعدارىستىڭ زارداپ­تارى  حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتان ەكونوميكالىق ءوسۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر مەن  جولدار ىزدەستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. ال ونىڭ بىرەگەي باعى­تى ەكونوميكانى بارىنشا ءارتا­راپتاندىرۋ ۇدەرىسى بولىپ تابى­لا­دى. ءتىپتى, ۇزاققا سوزىلعان ەكونو­ميكالىق قۇلدىراۋمەن كۇرەسۋ مۇمكىندىگى دە وسىعان كەلىپ تىرەل­گەندەي. مىنە, وسى تۇرعىدا الەم عالىمدارى جاھان ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسىن ويلاسۋ­دا. شىندىعىندا, داعدارىس يننو­­ۆاتسيالىق تاسىلدەر جانە تەحنو­لوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن, بارلىق ەلدەرگە جاڭا نارىقتاردى يگەرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر ۇسىنۋدا. اەف-2016 قاتىسۋشىلارى كەشەگى وتىرىستاردا دا وسىنداي ويلارىن ورتاعا سالدى. ەكىنشى كۇننىڭ ەنشىسىندە ونشاق­تى سەسسيا وتكەن بولاتىن. سونىڭ ءبىرى «ايماقتىق جانە جاھاندىق ءىس-ارەكەتتەر: جاھاندىق ءوسۋ ءۇشىن ساياسي باتىل قادامدار قاجەتتىلىگى» دەپ اتالدى. وندا تانىمال كوشباس­شىلار اشىق پىكىرسايىسقا شىقتى. شارانى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى, 2008-2014 جىلدارداعى ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى جانە ورتالىق بانكىنىڭ 1998-2008 جىلدارداعى  توراعاسى تيگران ساركيسيان جۇرگىزىپ وتىردى. ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ءۇش شاقى­رىلىمداعى دەپۋتاتى سەرگەي گلازەۆ, 2007-2012 جىلدارداعى فرانتسيا پرەمەر-ءمينيسترى فرانسۋا فيون, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى (1996-1998 جج., 2006-2008 جج.), ەكس ەۋروكوميسسيا پرەزيدەنتى رومانو پرودي, 2007-2008 جىل­دار­­داعى اۆستريا فەدەرالدىق كانتس­لەرى الفرەد گۋزەنباۋەر, پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇ­رىن­­عى پرەزيدەنتى الەكساندر كۆاسنەۆسكي, 1999-2001 جىل­دار­داعى يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى, 2007-2013 جىلدارداعى يزرايل قورعانىس ءمينيسترى ەحۋد باراك, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى دجوومارت وتورباەۆ سياقتى ساياساتكەرلەر پىكىرسايىسقا قاتىسىپ, ەكونومي­كا­لىق جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن قا­بىل­­دانۋى ءتيىس شارالار جايىن تال­قى­لادى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ بۇرىن­عى سىرتقى ەكونوميكالىق با­يلا­نىس ءمينيسترى سەرگەي گلازەۆ الەم ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتەتىن ءبىر­نەشە سالالاردى اتاپ شىقتى. مامان­دار ونىڭ پايىمدارى ءبى­ز­دىڭ ەلىمىزگە دە ءتيىمدى تۇستارى كوپ ەكەن­دىگىن جەتكىزدى. ءبىز جا­ھان­داعى ءتۇرلى وقيعالارعا قاراپ وتى­رىپ, ەكونوميكامىزدى دامىتۋ­­دىڭ كوپتەگەن جولدارىن قاراس­تىر­عانىمىز ابزال. سەبەبى شيكىزات, تابيعي رەسۋرستار, پايدالى قازبالار زامانى اياقتالدى. وسى جەردە ادامي فاكتور كەزەڭى كەلدى. بولاشاقتا ەكونوميكانى, دەنسالىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالا­سىن قاراستىرۋ كەرەك, دەدى س.گلازەۆ. فورۋم اياسىندا وتكەن تاعى ءبىر شارا «Kazakhstan Privatization Forum» دەپ اتالدى. وندا ەلىمىزدە ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى ماسەلەلەر تال­قىلاندى. جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى تاجىريبەدە قالاي جانە قانداي جاعدايدا جۇرگىزىلەدى؟ قازاقستاننىڭ ەنەرتەگيكا سالاسىنىڭ دامۋ جانە ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارى قان­داي؟ بۇعان جاھاندىق شيكىزات نارىعىنداعى وقيعالار مەن اقشا سالاسىنداعى جاعداي قالاي اسەر ەتتى؟  جەكەشەلەندىرۋگە جاتقى­زى­لاتىن ۇيىمداردىڭ تالداۋى جانە باعالاۋ كورسەتكىشتەرى مەن پەرس­پەكتيۆالارى قانداي؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەستىرىلدى. جەر­­گىلىكتى, ايماقتىق جانە شەتەل­دىك ينۆەستورلار ءۇشىن ينۆەس­تي­تسيا­لاۋدىڭ جولدارى جانە مەنشىك نىساندارى, مەملەكەتتىك قولداۋ مەن ىنتالان­دىرما باعالاۋى,  جۇتىلۋ ءجونىن­دەگى كەلىسىمدەردى قارجىلان­دىرۋداعى ۇردىستەر مەن وزگەرىستەر جايى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. شارانى «Financial Times»-تىڭ ماسكەۋ مەن ورتالىق ازياداعى ءتىلشىسى دجەك فارچي جۇرگىزىپ وتىردى. قازاقستاننىڭ قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باس­قارما توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆ, «بايتەرەك» ۇبح» اق باس­قارما توراعاسى ەربولات دوساەۆ,  «قازاگرو» ۇلتتىق باس­قارۋ­­شى حولدينگى» اق باسقارما ءتور­اعاسى نۇرلىبەك مالەلوۆ قاتى­­­سىپ, ەلدەگى جەكەشەلەندىرۋ باع­دار­لا­ماسىنا بايلانىستى ءجۇر­گىزىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىن باياندادى. فورۋم اياسىندا وتكەن تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا – كاسىبي مەملەكەت­تىك اپپارات تاقىرىبىنداعى سەسسيا­عا مەم­لەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مي­نيسترى تالعات دوناقوۆ, بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسىنىڭ كومەكشiسi, ەۋروپا جانە تمد ەلدەرiنە ارنال­عان ايماقتىق بيۋرونىڭ ديرەك­تورى جيحان سۇلتانوعلۋ,  استا­نا­داعى مەملەكەتتىك قىزمەت سالا­سىنداعى وڭىرلىك حاب باسقارۋ­شى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ,   قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىن­داعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەميا­سىنىڭ رەكتورى بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ جانە تاعى باس­­قا­­لار قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ولار  مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ين­­ن­و­­­ۆا­­تسيالار,  مەملەكەتتىك قىز­مەت سالاسىندا يننو­ۆا­تسيا­لىق ءادىس­تە­مەلەردى ەنگىزۋ­دىڭ حالى­ق­ارا­لىق ءتاجىري­بەسى,  مەم­لە­كەت­تىك قى­زمەت كورسەتۋ­دەگى زاما­ناۋي تەح­­نولوگيالاردىڭ ءرولى, مەم­لە­كەتتىك قىزمەت كور­سەت­ۋ­دەگى زا­ماناۋي ترەند­تەر,  مەم­لەك­ەت­تىك قىزمەت­كەرلەردى يننوۆا­تسيالىق وقىتۋ سياقتى تاقىرىپتاردى تال­قىلادى. ت.دوناقوۆ ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىڭ تابىستى دامۋى ءۇشىن «جيناقى» مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سوڭعى جىل­دارى ەلىمىز مەملەكەتتىك قىزمەت جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىن­دا اۋقىمدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقاندىعىنا توقتالعان مينيستر, قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماشىلىق ەتكەن بەس ينستيتۋت­تىق رەفورمانى ەلىمىز ىسكە اسىرۋ­عا كىرىسكەنىن, سونداي-اق,  وسى رەفور­ما­لاردىڭ اراسىندا ءبىرىنشىسى مەملە­كەتتىك اپپاراتتى جاڭعىرتۋعا باعىت­تالعانى سيمۆولدىق مانگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتى تابىستى دامىتۋ­دىڭ نەگىزى –  ىقشام مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ. مۇنداي اپپارات ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق, ساپالى مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەر ۇسىنۋدى قامتا­ماسىز ەتەدى, دەدى ت.دوناقوۆ. وسى رەتتە ول مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مودەلىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ لوكوموتيۆى, سونىمەن قاتار, بارشا مەماپپاراتتى كاسىبيلەندىرۋدىڭ ورتالىعى مەن تەتىگى بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءتۇزىلىپ وتىر­عان مودەل مەملەكەتتىك قىزمەت, مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جانە سىبايلاس جەم­قورلىققا جول بەرمەۋ تۇرعى­سىندا  شەتەلدىك تاجىريبەگە باسا ءمان بەرەدى, دەدى مينيستر. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كومەك­شىسى, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى اكىم­شىسىنىڭ كومەكشىسى جيحان سۇلتانوعلۋ استاناداعى مەم­لە­­كەتتىك قىزمەت وڭىرلىك حابى جا­يىن­دا ويىمەن ءبولىستى. «استانادا مەم­­لەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى وڭىرلىك حابتى قۇرۋ تۋرالى قازاق­ستان ۇكىمەتى مەن بۇۇ دب-نىڭ باستاماسىن ماقتان تۇتامىز. بۇل حاب بىلىممەن بولىسۋگە جانە الەۋەتتى كەڭەيتۋگە قاجەتتى تۇعىرناما», دەدى ج.سۇلتا