* سەركە قوجامقۇلوۆ – 120
ساحنا ساڭلاعى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى سەركە (سەرالى) قوجامقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 120 جىل تولىپ وتىر. قوستاناي ءوڭىرى, ءۇي وزەنى جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن سەراعاڭنىڭ ءومىرى مەن ونەرى وزىنشە ءبىر وشپەس بولەك دۇنيە. امىرە, يسا, قۇرمانبەك, قاپان, ەلۋباي...سىندى قازاق ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارىندا ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن تۇلعانىڭ تەاتر تاريحىنداعى ونەگەلى ءىزى مەن ازاماتتىق كەسكىن-كەلبەتى جايىندا تومەندە ءبىز بەلگىلى قالامگەرلەر مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ ورامدى وي-تولعامدارىن جاريالاپ وتىرمىز.
وزگەلەردىڭ لەبىزى
مۇحتار اۋەزوۆ:
«قاراشەشەننىڭ مىنەزىن كورۋشىگە وتە ايقىن, سۇلۋ بوياۋمەن ۇعىمدى قىلىپ, تۇرلەندىرىپ كورسەتكەن ءبىرىنشى قاتارداعى ەڭبەك سەركەنىكى سياقتى. بۇل انشەيىندەگى قوزعالىسى جوق, وتىرىسى كوپ, سالماعى اۋىر, سىلبىر, ەرىنشەك, كەڭ قولتىق بالپاڭ قازاقتى ساحنادا جان ءبىتىرىپ, ءتىرىلتىپ, جىلپىڭ قىلىپ جىبەرە الادى».
* * *
عابباس توعجانوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ:
«سەركە ارامزا, اتقامىنەر, ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان, قۋ قۇيرىق حاننىڭ, ءبيدىڭ توقپاعى, جۋاننىڭ تارپاڭى – وسى سىقىلدى كەيىپكەرلەردىڭ رولدەرىن ويناسا, جاقسى شىعادى».
* * *
عابيت مۇسىرەپوۆ:
«مەن قازاقتىڭ ءسوزىن, قازاقتىڭ قارا ءسوزىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن سەركەدەن ۇيرەندىم».
* * *
«...قازاق تەاترى تاڭىرلەرىنىڭ ءبىرى, ونەر ونەگەسىمەن ەل-جۇرتقا ۇستاز, پەرىشتەدەي تازا, سۇلەيمەندەي ءادىل ادام».
* * *
«سەراعاڭ ساحناعا شىعا بەرگەندە-اق كورەرمەن جۇرتشىلىق دۋ كوتەرىلە الاقان سوعا باستايدى. قۋانا سوعادى. ادامدى قۋانتا الساڭ, سۇيىندىرە الساڭ, ناعىز ءارتىس پەن ناعىز جازۋشىنىڭ ناعىز سەزىنەر كەزى وسى. سەراعاڭنىڭ سوڭعى ەلۋ جىل ءومىرى وسىعان قولى جەتكەن ۇزىگى جوق باقىتتى كەزەڭى».
* * *
«...سەراعاڭ ساحناعا جاڭا شىقتى, ءالى ويىنعا كىرىسكەن دە جوق, جۇرت نەگە دۋىلداپ كەتتى؟ سەبەپ بىرەۋ-اق: سەراعاڭدى تاعى ءبىر كورۋدىڭ ءوزى قۋانىش. ول تەاترعا كەلگەلى كورەرمەندى ءبىر وكپەلەتپەگەن اسقار دارىن. كورەرمەن جۇرت بۇگىن سەراعاڭنىڭ كىمدى وينايتىنىن ءبىلىپ كەلدى. ول تالاي كورگەن ويىنى. قالاي كۇلدىرەرىن, قالاي قۋانتارىن تالاي كورگەن. بىراق سەراعاڭ جالىقتىرمايدى, تويدىرمايدى. كورگەن سايىن قىزىقتىرا بەرەدى. كورگەن سايىن قوسارى كوپ, ويلاندىرارى كوپ. سەراعاڭ سارقىلمايتىن, تەرەڭنەن كەلە جاتقان تاۋ بۇلاعى, كريستالداي تازا بۇلاق».
* * *
قاپان بادىروۆ:
«سەراعاڭ ساحنادا زور شەبەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن مايتالمان اكتەر, بەلسەندى قوعام قايراتكەرى, جاستاردىڭ ونەگەلى ۇستازى عانا ەمەس, وتباسىندا وپالى, سۇيىكتى جار, اقىلشى, تاربيەشى, قامقور, ۇلگىلى اكە بولا بىلگەن كىسى».
* * *
«سەراعاڭ مەن حاديشا جەڭگەي الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى تاتۋ-ءتاتتى جۇبايلاستىق عۇمىر كەشتى. ءبىز, سەراعاڭنىڭ ارىپتەستەرى مەن سىيلاس ءىنى-قارىنداستارى, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن عاجاپ ىقىلاسى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ, جۇبايلاستىق سىيلاستىعىنىڭ سانداعان رەت كۋاسى بولدىق. سەراعاڭ اكەلىك پارىزىن دا ادەمى اقتاپ, بالالارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى ازامات بولىپ وسۋىنە جاعداي جاسادى».
* * *
حاديشا بوكەەۆا:
«سەراعاڭمەن كوپتەگەن سپەكتاكلدەردە سەرىكتەس-پارتنەر بولىپ وينادىم. ولاردىڭ باستىلارى دەپ م.اۋەزوۆتىڭ «قارا قىپشاق قوبىلاندى», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدى», ءا.ابىشەۆتىڭ «دوستىق پەن ماحاببات» جانە باسقالارىن اتار ەدىم. قاسىڭدا, قارسى الدىڭدا تالانتى تاس جارىپ, دارىنى داۋىل تۇرعىزعانداي حاس شەبەر تۇرعاندا, ارقاڭ قوزىپ ونىمەن ونەر جارىسىنا تۇسپەسكە, ءوزىڭدى اياماي قامشىلاپ سىلكىلەمەسىڭە شاراڭ قالماسا كەرەك-ءتى. ويتپەگەن كۇندە, سەراعاڭدار سەنى كەشىرە المايدى, يت سىلىكپەڭدى شىعارادى. سوندىقتان دا, اششى تەرىڭ شىققانشا ۇمتىلىپ باعاسىڭ. شىنىندا دا, سەراعاڭدار, قاللەكيلەر, ەلاعاڭدار بولماسا, بىزدەر, ولاردان ون-ون بەس جىل كەيىن ساحناعا كەلگەن جاستار, ءبىزدىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىمىز بۇگىنگىدەي شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلە الار ما ەدى؟!».
* * *
«ۇلتتىق كلاسسيكامىزعا اينالعان «ەڭلىك-كەبەك», «اقان سەرى-اقتوقتى», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «اباي», «مايدان», «الدار كوسە», «قارا قىپشاق قوبىلاندى», «قاراگوز», «تۇنگى سارىن», «دوستىق پەن ماحاببات», «كەشە مەن بۇگىن» جانە باسقا سپەكتاكلدەردە ۇلتتىق كەيىپكەر مەن حالىقتىق حاراكتەرلەردى قالاي سومداۋ كەرەكتىگىن ءبىرجولا دالەلدەپ, ۇلگى-ونەگە, جول-جوبا سالىپ بەردى. بۇدان ارتىق قانداي ۇستازدىق, نەندەي مەكتەپ كەرەك دەسەڭىزشى!».
* * *
تاحاۋي احتانوۆ:
«سەرالى قوجامقۇلوۆ جايىنداعى ءسوزدى قازاق حالقىنىڭ جاڭا تاريحىنا كوز جۇگىرتۋدەن باستاعىم كەلەدى. ويتكەنى, قازىرگى ەڭ ۇلكەن ساحنا شەبەرى, ەلىمىزدىڭ ونەر اعاسى قوجامقۇلوۆ تاريحىمىزدىڭ كۋاگەرى عانا ەمەس, قايتا تۇلەگەن كوركەم ونەرىمىزدىڭ كوشباستاۋشىلارىنىڭ ءبىرى, شوقتىعى بيىك ءىرى تۇلعاسى».
* * *
«...ساحنا ونەرى س.قوجامقۇلوۆتىڭ ەسىمىمەن ەگىز. ارينە, كوپ جاساعان, كوپتى كورگەن كونەنىڭ كوزى, كۋاگەرى عانا ەمەس, اربانىڭ بەل اعاشىنداي ساحنا ونەرىمىزدىڭ بار سالماعىن كوتەرگەن, ونى ورگە سۇيرەگەن بەينەتقورى, تەك ەرىنبەس ەڭبەگىمەن عانا ەمەس, جارقىن تالانتىمەن, وقشاۋ ونەرىمەن قازاق ساحناسىنىڭ شوقتىعىن كوتەرگەن وزىق شەبەرى!».
* * *
قالتاي مۇحامەدجانوۆ:
«سەراعاڭنىڭ تاماشا تالانت رەتىندەگى دارا تۇرپاتى قانداي؟ سەراعاڭنىڭ كىم-كىمدى دە تابىنتاتىن, بىراق ەشكىمگە ۇقسامايتىن, اتىمەن دارا اكتەرلىك ونەرىنىڭ قۇدىرەت كۇشىن, ونىڭ ساحناعا ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ كوريفەيلەرى سانالاتىن نەبىر جۇزدەن جۇيرىك ۇزدىك اكتەرلەرمەن بىرگە شىققانىن, ونىڭ ەلۋ جىلدىق تۆورچەستۆولىق قىزمەتىنىڭ تۇسىندا ءار الۋان سيپاتتى تالانتتار تۋعانىن, وسىنداي شۇعىلالى تالانتتار توبىنىڭ اراسىندا ول قاشاندا ەڭسەلى دە شۇعىلالى شۋاقتى دا كورىنىپ كەلە جاتقانىن ايتساق تا جەتە تۇسىنۋگە بولادى».
* * *
«ءبىزدىڭ قازاقتا قازىردىڭ وزىندە: «ساحناعا سەركە شىققاندا كۇلمەگەن كىسىنىڭ بەتى قيسايىپ كەتەدى», دەگەن ماقال بار».
* * *
«...قاراباي ساحنادا ك ۇلىپ تۇرماق تۇگىلى ءبىر ءۇيىر جىلقىسىنان سوڭ, بار الەمدى توپان سۋعا الدىرىپ, قاسىرەتتەن قابىرعاسى سوگىلىپ زورعا ءجۇر. سەركە – قاراباي كوپتى كۇلدىرۋگە جۇرگەن سايقىمازاق ەمەس. الايدا, ساحنادا ءولىپ-ءوشىپ قان جۇتىپ, قاسىرەت شەگىپ جۇرگەن ادامعا ءسىز زالدا وتىرىپ كۇلەسىز. جەتىسىپ كۇلمەيسىز, كۇيىنىپ كۇلەسىز».
* * *
«سەراعاڭ كوميزمىنىڭ ەڭ باستى قۇدىرەتى – ءداۋىرمەن, ۋاقىتپەن پىكىرلەستىگىندە. ونىڭ كۇلكىسىنىڭ ءاردايىم ۋاقىت كۇلكىسىمەن ءبىر جەردەن شىعىپ وتىراتىندىعىندا. شىن كوميك ءۇشىن كۇلدىرىپ, كوڭىل كوتەرۋ مۇرات ەمەس, كۇلدىرە وتىرىپ كۇيىنتۋ مۇرات».
* * *
بيكەن ريموۆا:
«بىردە «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىنىڭ ءبىرىنشى كورىنىسى ءجۇرىپ جاتقان ەدى, بايان جاۋعا اتتانىپ كەتەردە, شىمىلدىق جابىلا بەرە وقىس كۇلگەن ءبىر داۋىس ەستىلدى. جاسىراق كەزىمىز عوي, ەلەڭ قىلماي وتە بەرگەنىمىزدە ارعى جاقتان سەراعاڭ شىعا كەلىپ, قولىنداعى قۇرىعىمەن ءبارىمىزدى ۇيىرە جاسقاپ: «تراگەديانى ويناپ ءجۇرىپ تە بەتالدى كۇلە مە ەكەن؟», – دەپ اقىرعاندا, كىرەرگە جەر تاپپاي ۇيالعانىمىز ءالى ەسىمدە. باسقانى قايدام, بۇل وقيعا مەن ءۇشىن ۇلكەن تاعىلىم, ونەگە بولىپ, ءومىر بويى ويىمدا قالىپ قويدى».
* * *
باعىبەك قۇنداقباەۆ:
«ومىردەن ەرتەرەك كەتكەن جاعدا وگىزباەۆتىڭ جاساعان بەينەلەرىن, اكتەرلىك ەرەكشەلىگىن اڭگىمەلەگەندە ول كادىمگىدەي شابىتتانىپ, كەيدە ەكەۋى كەزەكتەسىپ ويناعان رولدەردىڭ وزىنەن باسقاشالاۋ, قىزىقتاۋ شىققانىن ىرزالىقپەن سۇيسىنە ايتاتىن. سونىڭ ءبىرى – شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ «ماراباي» اتتى پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدەگى: «ساباتاي ءرولىن جاعدا كەلىستىرىپ وينادى, ماعان قاراعاندا ونىڭ جاساعان بەينەسى الدەقايدا قىزىق, ۇتىمدى شىقتى», – دەپ اكتەر ونەرىنىڭ سىرت كوزگە شالىنا بەرمەيتىن سيپاتتارىن جايىپ سالۋشى ەدى».
* * *
«...اسىرەسە, وزىمەن كوپ رولدەردى كەزەكتەسىپ ويناعان راحمەتوللا سالمەنوۆتىڭ تالانتىن, ورىنداۋ ەرەكشەلىگىن مول اڭگىمەلەپ, ول جاساعان وسى بەينەلەر تەاتر تاريحىنان قالىپ قويماسىن دەپ وتىراتىن. ءوز ارىپتەستەرىنىڭ ونەرىن اڭگىمەلەگەندە قارت اكتەر سولار ويناعان رولدەردى اتاۋمەن شەكتەلمەي, ايتقانىم جەتپەي قالدى ما دەگەندەي, تاباندا الگىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرىن ويناپ بەرەتىن».
* * *
«سەراعاڭنىڭ ساحنادا ءوزى نۇسقالاعان قيساپسىز رولدەرىنىڭ ۇستىنە باسقالاردىڭ دا سوزدەرىن جاتتاپ الۋى, ءارى سولاردى ۇمىتپاي ۇنەمى جادىندا ساقتاپ ءجۇرۋى دە تاڭعالارلىق قۇبىلىس».
* * *
«س.قوجامقۇلوۆتىڭ اكتەرلىك ونەرى ءبىر امپۋلاعا نەمەسە ءبىر جانر اۋقىمىنا, بولماسا ۇنامدى مەن ۇنامسىز كەيىپكەرلەر جىگىنە تاڭىپ قويۋعا كەلمەيتىنى سول ۋاقىتتىڭ وزىندە-اق دالەلدەنگەن بولاتىن».
* * *
ماحپۋزا بايزاقوۆا:
«ونىڭ ەڭ ۇلكەن ۇستازى – ءومىر جانە كىتاپ. بۇگىن ول قارا نيەتتى وشاعان رولىندە, ەرتەڭ قاراپايىم دا ادال جاندى «اباي» تراگەدياسىنداعى بايماعامبەت نەمەسە مومىن قوڭقاي, كەلەسى كۇنى سوتقار, وزبىر بي ەسپەمبەتتى كەلىستىرە وينايتىن».
* * *
اشىربەك سىعاي:
«...سەراعاڭ ابدەن شيرىعىپ العان. ءار ءسوزى تاس كەسەدى. جۇپ-جۇمىر تورتپاق دەنەسى بارىنشا ءتۇيىلىپ, قىسىڭقى كوزدەرى وت شاشىپ, ەجەلگى وزىنە بىتكەن تابيعي ءتول ادەتىمەن ءبىر سويلەمدى سان بۋىنعا قاق-قاق ءبولىپ, كومەيىنەن سىرتقا جارىسا لىقسىعان كول-كوسىر وي ارماندارىن يگەرە الماي تىنىمسىز سارناپ سويلەپ وتىر. تاپ ءبىر: «نازارىمدى بولمەي, تىڭداي بەر» – دەگەن قالىپقا ابدەن بەكىگەن».
* * *
«ءتاستۇيىن پىشىنىندە ىزعار بار, انشەيىندەگى جايماشۋاق جۇزىنەن سالقىندىق سەزىلگەندەي. ءتورت اياعىنان دىكىلدەي تەڭ ءتۇسىپ جاتقان ءسوز تىركەستەرى, وتتى وي ورالىمدارى بۇكىل تۇلا بويىمدى تاستاي ماتاپ, تيتتەي دە تىرپ ەتكىزەر ەمەس. باياعىدا دەيمىن-اۋ, كۇنى كەشە عانا «ەڭلىك-كەبەكتەگى» ادۋىن ەسپەمبەت ءبيدىڭ كەسكىنىنە كىرگەن ساتتەگى سويقان دا سودىرلى تارپاڭ مىنەزدى, كەسىكتى قيقار دا قىرسىق لەبىزدى ەرىكسىز ەسىمە العاندايمىن».
* * *
«دالا ءانى», «امانگەلدى», «اق گۇل», «اباي اندەرى», «التىن ءمۇيىز», «قاناتتى سىيلىق», «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر», «الدار كوسە» سياقتى كوركەم فيلمدەردى سەراعاڭسىز كوزگە ەلەستەتۋ بۇل كۇندە مۇلدەم مۇمكىن ەمەس».
ءوزىنىڭ ايتقاندارى
سەركە قوجامقۇلوۆ:
«ونەر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى كوركەم بەينەلەر ارقىلى, ولاردىڭ تاعدىرى ارقىلى باياندالاتىن تاريح سەكىلدى».
* * *
«جاقسى قاسيەتىڭ بولسىن, ناشار قىلىعىڭ بولسىن سۋرەتتەلىپ, دالەلدەنۋى كەرەك. سوندا ءبىز تاقىرىپتى نەعۇرلىم ناقتىلاندىرىپ, دەرەكسىز ارزان كۇلكى ءۇشىن جازىلعان شىعارمادان قۇتىلامىز».
* * *
«تەاتر مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءوزارا تۆورچەستۆولىق قارىم-قاتىسى كۇشەيمەيىنشە, بىرىنە-ءبىرى ناقتى كومەك جاسامايىنشا, ءبىز رەپەرتۋار تاپشىلىعىنان قۇتىلا المايمىز».
* * *
«ساحنالىق شىعارمانىڭ قۇندى يا قۇنسىز بولىپ شىعۋى ەڭ الدىمەن, درامالىق ماتەريالعا, پەساعا بايلانىستى. ارينە, جاقسى سپەكتاكل جاساۋ ءۇشىن, پەسا ماتەريالىنىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمى دە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دەگەنمەن, ساحناداعى نەگىزگى تۇلعا – اكتەر. ولاي بولسا, سپەكتاكلدىڭ جەمىستى بولۋى دا كوبىنەسە اكتەر ويىنىنا بايلانىستى».
* * *
«مەن اكتەر ويىنىنىڭ ناتيجەلى, تابىستى بولۋىنىڭ كىلتى – تىنباي ىزدەنۋ جانە ىزدەنۋ دەر ەدىم».
* * *
«ءبىز ارتىستەر, دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىنداعى گەرويلاردى كىتاپ بەتىنەن ومىرگە سۇيرەپ شىعارىپ, ونىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, تۇلعاسىن, اڭگىمە ەتىلىپ وتىرعان داۋىردەگى وي-پىكىرىن كورۋشىلەرگە مەيلىنشە جەتكىزۋگە ءاردايىم تىرىسامىز. مەن عابەڭنىڭ قولىنان شىققان بەينەلەردى «تىرىلتۋگە» وسى تۇرعىدان ەڭبەك ەتتىم».
* * *
«مەنىڭ تۆورچەستۆولىق وسۋىمە بەيىمبەت, ءىلياس, مۇحتاردىڭ ىقپالى زور بولسا, سونداي ىقپال جاساعان, ۇلگى بولعان اعالاردىڭ ءبىرى ساكەن بولاتىن».
* * *
«مەن ارقاشان ومىردەگى شىندىقتان الشاقتاماي, رولدەرىمدى ءوزىم بىلەتىن اۋىل تىرلىگىنىڭ نەگىزىندە, تازا حالىقتىق تۇرعىدان بەينەلەۋگە تىرىساتىنمىن».
* * *
«بۇگىنگى دراماتۋرگتەر تەاتردى بولىمسىز ءبىردەڭەلەرمەن الدارقاتادى, ولار ءومىردىڭ, قوعامىمىزدىڭ ۇلكەن-ۇلكەن پروبلەمالارىنا باتىل بارىپ, تولىمدى دۇنيەلەر بەرە الماي ءجۇر».
* * *
«ونەر دەگەنىمىز – سىرساندىق. ونىڭ بارلىق سيقىرى, قانشالىقتى ادەمى بولسا دا, سىرتىندا ەمەس, ىشىندەگى اسىل قازىناسىندا. ەندەشە, سىر-ساندىقتىڭ سىرتىن سيپالاما, ءىشىن اشۋعا ۇمتىل. وبراز جاساۋ جولىندا كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋدىڭ, ءار سوزىنە ءمان بەرۋدىڭ ءرولى ۇلكەن. سىرساندىقتىڭ كىلتىن سودان ىزدەۋ دۇرىس پا دەيمىن».
* * *
«مەنىڭ وتباسىمدا ونەرگە جاقىنداردىڭ كوپ بولۋى دا كوڭىلىمە قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. قىزدارىم بالىم, ءماريام, ساليحا – كونسەرۆاتوريا, مۋزىكالىق ۋچيليششە, مۋزىكالىق مەكتەپ مۇعالىمدەرى. مۇحتار دەگەن نەمەرەم سكريپكادا وينايدى».
* * *
«تالانتتى قاستەرلەۋ – ونەردى, ونەر تاريحىن قادىرلەۋ. حالىق تالانت قادىرىن ۇمىتپايدى».
* * *
«الدىمەن, كەز كەلگەن تۋىندىنى انا تىلىمىزدە سويلەتەتىن اۋدارماشىدان حالىق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋىن قالار ەدىك. مەن بۇل جونىندە بۇگىنگى اۋدارماشىلارعا مۇحتار اۋەزوۆتەن وقىپ, ۇيرەنىڭدەر دەپ كەڭەس بەرەر ەدىم».
* * *
«...اندا قاراساڭ, ساحنادان كورسەتەر بارلىق مىنەز-ق ۇلىق, ءتۇر-ءتۇس, ايلا-ارەكەتتەر اينالاڭدا جۇرگەن ادامداردىڭ بويىندا بار ەمەس پە؟ سونى كورە ءبىلىپ, سودان الا ءبىلۋ كەرەك ەمەس پە؟ ول ءۇشىن كوڭىل زەرەكتىگى كەرەك-اق».
* * *
«...وبراز جاساۋداعى تاعى ءبىر باستى ماقسات ءار ءرولدىڭ وزىنە ءتان ءۇن تابۋ. ءرولدىڭ ءۇنىن تاپساڭ, ءارى قاراي وزىنەن-ءوزى كەلە بەرەدى. تەك سول ءۇندى ءورشىتىپ, ءوسىرىپ, شيرىقتىرىپ شىڭداي ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا ءرول ءوزىنىڭ العان ماقساتىنا قاراي جىلجي تۇسەدى, وتە تۇسەدى».
* * *
«مەن ءوزىمدى دارىپتەگەن كىسىنى ونشا جاقسى كورمەيمىن. مەن ساحنانىڭ ءبىر بۇرىشى, ءومىردىڭ ءبىر بولشەگىمىن عوي. مەنەن گورى, جاڭا قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ونەرلى جاستاردى ولەڭگە قوسىپ, ورگە سۇيرەگەن دۇرىس».
* * *
«تۋعان جەرىم – مەنىڭ تۇڭعىش تەاترىم. وسىندا تالاي شىعارماعا كەيىپكەر بولارلىق نەشە ءتۇرلى ادامدار بولدى... اۋىلداستارىمنىڭ مىنەز-قۇلقىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سويلەۋ مانەرىن, درامالىق نوتاسىن ۇيرەندىم, ساباق الدىم. سولاردى اينىتپاي جاساۋعا, داۋىستارىن ءدال سالۋعا تىرىستىم».
* * *
«ءاربىر ادام – ءبىر ءومىر. مەن سولاردىڭ قيمىلىنان, سوزدەرىنەن, كۇلكىلەرىنەن كوپ كۇن ىزدەپ تابا الماي جۇرگەن ءبىر كىلتتەردى, ساحنادا قاجەتكە اساتىن شتريح-دەتالداردى ىزدەپ تاپقانداي بولامىن».
«ءارتىس ساحناعا شىققانعا دەيىن اق تەر, كوك تەر بولىپ جۇمىس ىستەپ, شارشاپ شالدىعادى. ال ساحنادا سونىڭ راحاتىن كورەدى. سوندىقتان دا, شىراعىم, شارشاپ-شالدىققانىڭا قاراماي, جالىقپاي ەڭبەك ەتسەڭ, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنەسىڭ. ناعىز باقىتىڭدى سوندا تاباسىڭ».
* * *
«ونەر حالىق ءۇشىن. ولاي بولسا, سول ونەردىڭ يەلەرى, مىنا بىزدەر, حالىق قىزمەتشىسىمىز».
* * *
«جۇرەك دۇرسىلدەپ سوقپاي ساحناعا شىققان ءارتىس – ءارتىس ەمەس».
* * *
«بۇل قاراشاڭىراق – ءيسى قازاقتىڭ ۇلكەن ونەرىنىڭ ورداسى. شۇقىلاپ وقيتىنىڭ, زەرتتەيتىنىڭ – ادام, ادامنىڭ جان دۇنيەسى, تابيعاتى. وسىنىڭ ءمانىن ۇعىنبايتىندار, شالالار ۇلى ونەردىڭ كيەسىنە ۇشىراپ, بويىنداعى ونەرپازدىق قاسيەتىن شوشىتىپ الادى. ساق بول! تازا بول!».
* * *
«...ازدى-كوپتى ەڭبەك سىڭىردىك. تابىس تا بار. ابىرويسىز دا ەمەسپىز. الايدا, بار بىتىرگەنىمىز – قولدان كەلگەندى جاسادىق. قولدان كەلمەگەندى مەن دە جاساي العان جوقپىن. ونىڭ ۇستىنە مەن ءالى دە ۇيرەنىپ جۇرگەن اداممىن».
* * *
«مەن تيتتەي دە بولسا تابىسقا جەتسەم, ارتىستىك ونەردە ءوسىپ, ورلەسەم, ول وسى ۇستازدارىمنىڭ ارقاسى. سوندىقتان دا, ونەرگە قۇشتار جاستاردىڭ قۇلاقتارىندا ءجۇرسىن دەپ ءۇش نارسەنى ايرىقشا ءبولىپ ايتامىن. ولار: ءومىر! ءتىل ونەرى! ەڭبەك!».
* * *
«حالقىمىزدىڭ ءتىل ونەرى ۇستاز دەگەنىم – ەپوس, قيسسا, كىتاپتاردىڭ ۇيرەتكەنى كوپ دەگەنىم. ماسەلەن, «قوبىلاندى باتىرداعى» كوبىكتى. بۇل باتىرلىق جىر-قيسسالاردى وقىماساڭ, سول ادامداردىڭ ءسوز ساپتاۋىن, بولمىس-ءبىتىمىن قالاي باعدارلاپ-ۇيرەنەسىڭ؟».
* * *
«بازبىرەۋلەرگە مەن قوڭقايدى وپ-وڭاي وينايتىن بولىپ كورىنەتىن شىعارمىن. ول بەكەر. بۇل – مەنىڭ ەكى جىل بويى «الىسىپ» بارىپ باعىندىرعان بەينەم. قازىر دە ول – ابدەن يگەرگەن ءرولىم بولسا دا جاتتاندى, جەڭىل ويناۋدى كوتەرمەيدى».
* * *
«ناشار وتىلگەن ءبىر ساباق كلاستاعى 20-30 بالانى ءبىر جولعى ءبىلىم نارىنەن قۇر قالدىرسا, ءارتىستىڭ ناشار ويناعان ءبىر ءرولى ودان 30 ەسە كوپ ادامعا تەرىس ءتالىم بەرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە, بۇل ونەر – اسا جاۋاپتى ونەر...».
* * *
«مەن ءۇشىن ايدان انىق ءبىر نارسە بار, ول: حالىققا قىزمەت – ۇلكەن قۇرمەت».
* * *
«تەاتر كورەرمەندى عانا تاربيەلەپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە, ۇلكەن دراماتۋرگيا ارقىلى ءوزى دە تاربيەلەنەدى».
* * *
«قول جەتكەن تابىستىڭ تارازىسى قاشاندا ۋاقىت. ۇلى كوشپەن ۇدەرە جورتقانىڭدا ەسەپتەيتىن نەمەسە سول كوشكە جەتەر-جەتپەس ىلەسكەنىڭدى, ءتىپتى, قاراسىن كورىپ ىلبىگەنىڭدى دە تانىتار سول ۋاقىت».
* * *
«باياعىدا نيكولاي گوگول «ءولى جاندار» اتتى رومانىنىڭ ەكىنشى تومىن ءوز قولىمەن ورتەپ جىبەرىپتى. ال ءبىزدىڭ ن. سەكىلدى دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ جازعان پەسالارىن بەنزينگە مالىپ قويساڭ دا جانبايدى. نەگە؟ سەبەبى, گوگولدىڭ شىعارمالارى تۇپ-تۇتاس – ماي, ال ءبىزدىڭ قايسىبىر سابازداردىڭ جازعاندارى – كىلەڭ سۋ. سۋ جانۋشى ما ەدى».
* * *
«مەنىڭشە ءارتىستىڭ جاسپىن, تاجىريبەسىزبىن دەپ, نەمەسە قارتپىن, قايراتىم قايتقان اداممىن دەپ, ايتپەسە, وسى جولى كوڭىل كۇيىم بولماي تۇر, اۋىرىپ تۇرمىن دەپ, ياكي وتكەن جولى ءتاۋىر وينادىم عوي, وسى جولى كوز الداپ شىقسام دا بولار دەپ, ناشار ويناۋعا حاقىسى جوق. سەبەبى, ونىڭ تۆورچەستۆولىق ونەرىنىڭ ءنارى – تاعىلىمىندا, ۇلكەندەرگە وي سالىپ, جەتكىنشەك ۇرپاقتى جاقسىلىققا, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەر ۇلاعاتتى ۇستازدىعىندا».
ساحنا ساڭلاعى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى سەركە (سەرالى) قوجامقۇلوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 120 جىل تولىپ وتىر. قوستاناي ءوڭىرى, ءۇي وزەنى جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن سەراعاڭنىڭ ءومىرى مەن ونەرى وزىنشە ءبىر وشپەس بولەك دۇنيە. امىرە, يسا, قۇرمانبەك, قاپان, ەلۋباي...سىندى قازاق ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارىندا ەسىمى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن تۇلعانىڭ تەاتر تاريحىنداعى ونەگەلى ءىزى مەن ازاماتتىق كەسكىن-كەلبەتى جايىندا تومەندە ءبىز بەلگىلى قالامگەرلەر مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەستەلىكتەرىن, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ ورامدى وي-تولعامدارىن جاريالاپ وتىرمىز.
وزگەلەردىڭ لەبىزى
مۇحتار اۋەزوۆ:
«قاراشەشەننىڭ مىنەزىن كورۋشىگە وتە ايقىن, سۇلۋ بوياۋمەن ۇعىمدى قىلىپ, تۇرلەندىرىپ كورسەتكەن ءبىرىنشى قاتارداعى ەڭبەك سەركەنىكى سياقتى. بۇل انشەيىندەگى قوزعالىسى جوق, وتىرىسى كوپ, سالماعى اۋىر, سىلبىر, ەرىنشەك, كەڭ قولتىق بالپاڭ قازاقتى ساحنادا جان ءبىتىرىپ, ءتىرىلتىپ, جىلپىڭ قىلىپ جىبەرە الادى».
* * *
عابباس توعجانوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ:
«سەركە ارامزا, اتقامىنەر, ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان, قۋ قۇيرىق حاننىڭ, ءبيدىڭ توقپاعى, جۋاننىڭ تارپاڭى – وسى سىقىلدى كەيىپكەرلەردىڭ رولدەرىن ويناسا, جاقسى شىعادى».
* * *
عابيت مۇسىرەپوۆ:
«مەن قازاقتىڭ ءسوزىن, قازاقتىڭ قارا ءسوزىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن سەركەدەن ۇيرەندىم».
* * *
«...قازاق تەاترى تاڭىرلەرىنىڭ ءبىرى, ونەر ونەگەسىمەن ەل-جۇرتقا ۇستاز, پەرىشتەدەي تازا, سۇلەيمەندەي ءادىل ادام».
* * *
«سەراعاڭ ساحناعا شىعا بەرگەندە-اق كورەرمەن جۇرتشىلىق دۋ كوتەرىلە الاقان سوعا باستايدى. قۋانا سوعادى. ادامدى قۋانتا الساڭ, سۇيىندىرە الساڭ, ناعىز ءارتىس پەن ناعىز جازۋشىنىڭ ناعىز سەزىنەر كەزى وسى. سەراعاڭنىڭ سوڭعى ەلۋ جىل ءومىرى وسىعان قولى جەتكەن ۇزىگى جوق باقىتتى كەزەڭى».
* * *
«...سەراعاڭ ساحناعا جاڭا شىقتى, ءالى ويىنعا كىرىسكەن دە جوق, جۇرت نەگە دۋىلداپ كەتتى؟ سەبەپ بىرەۋ-اق: سەراعاڭدى تاعى ءبىر كورۋدىڭ ءوزى قۋانىش. ول تەاترعا كەلگەلى كورەرمەندى ءبىر وكپەلەتپەگەن اسقار دارىن. كورەرمەن جۇرت بۇگىن سەراعاڭنىڭ كىمدى وينايتىنىن ءبىلىپ كەلدى. ول تالاي كورگەن ويىنى. قالاي كۇلدىرەرىن, قالاي قۋانتارىن تالاي كورگەن. بىراق سەراعاڭ جالىقتىرمايدى, تويدىرمايدى. كورگەن سايىن قىزىقتىرا بەرەدى. كورگەن سايىن قوسارى كوپ, ويلاندىرارى كوپ. سەراعاڭ سارقىلمايتىن, تەرەڭنەن كەلە جاتقان تاۋ بۇلاعى, كريستالداي تازا بۇلاق».
* * *
قاپان بادىروۆ:
«سەراعاڭ ساحنادا زور شەبەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن مايتالمان اكتەر, بەلسەندى قوعام قايراتكەرى, جاستاردىڭ ونەگەلى ۇستازى عانا ەمەس, وتباسىندا وپالى, سۇيىكتى جار, اقىلشى, تاربيەشى, قامقور, ۇلگىلى اكە بولا بىلگەن كىسى».
* * *
«سەراعاڭ مەن حاديشا جەڭگەي الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى تاتۋ-ءتاتتى جۇبايلاستىق عۇمىر كەشتى. ءبىز, سەراعاڭنىڭ ارىپتەستەرى مەن سىيلاس ءىنى-قارىنداستارى, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن عاجاپ ىقىلاسى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ, جۇبايلاستىق سىيلاستىعىنىڭ سانداعان رەت كۋاسى بولدىق. سەراعاڭ اكەلىك پارىزىن دا ادەمى اقتاپ, بالالارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى ازامات بولىپ وسۋىنە جاعداي جاسادى».
* * *
حاديشا بوكەەۆا:
«سەراعاڭمەن كوپتەگەن سپەكتاكلدەردە سەرىكتەس-پارتنەر بولىپ وينادىم. ولاردىڭ باستىلارى دەپ م.اۋەزوۆتىڭ «قارا قىپشاق قوبىلاندى», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدى», ءا.ابىشەۆتىڭ «دوستىق پەن ماحاببات» جانە باسقالارىن اتار ەدىم. قاسىڭدا, قارسى الدىڭدا تالانتى تاس جارىپ, دارىنى داۋىل تۇرعىزعانداي حاس شەبەر تۇرعاندا, ارقاڭ قوزىپ ونىمەن ونەر جارىسىنا تۇسپەسكە, ءوزىڭدى اياماي قامشىلاپ سىلكىلەمەسىڭە شاراڭ قالماسا كەرەك-ءتى. ويتپەگەن كۇندە, سەراعاڭدار سەنى كەشىرە المايدى, يت سىلىكپەڭدى شىعارادى. سوندىقتان دا, اششى تەرىڭ شىققانشا ۇمتىلىپ باعاسىڭ. شىنىندا دا, سەراعاڭدار, قاللەكيلەر, ەلاعاڭدار بولماسا, بىزدەر, ولاردان ون-ون بەس جىل كەيىن ساحناعا كەلگەن جاستار, ءبىزدىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىمىز بۇگىنگىدەي شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلە الار ما ەدى؟!».
* * *
«ۇلتتىق كلاسسيكامىزعا اينالعان «ەڭلىك-كەبەك», «اقان سەرى-اقتوقتى», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ», «اباي», «مايدان», «الدار كوسە», «قارا قىپشاق قوبىلاندى», «قاراگوز», «تۇنگى سارىن», «دوستىق پەن ماحاببات», «كەشە مەن بۇگىن» جانە باسقا سپەكتاكلدەردە ۇلتتىق كەيىپكەر مەن حالىقتىق حاراكتەرلەردى قالاي سومداۋ كەرەكتىگىن ءبىرجولا دالەلدەپ, ۇلگى-ونەگە, جول-جوبا سالىپ بەردى. بۇدان ارتىق قانداي ۇستازدىق, نەندەي مەكتەپ كەرەك دەسەڭىزشى!».
* * *
تاحاۋي احتانوۆ:
«سەرالى قوجامقۇلوۆ جايىنداعى ءسوزدى قازاق حالقىنىڭ جاڭا تاريحىنا كوز جۇگىرتۋدەن باستاعىم كەلەدى. ويتكەنى, قازىرگى ەڭ ۇلكەن ساحنا شەبەرى, ەلىمىزدىڭ ونەر اعاسى قوجامقۇلوۆ تاريحىمىزدىڭ كۋاگەرى عانا ەمەس, قايتا تۇلەگەن كوركەم ونەرىمىزدىڭ كوشباستاۋشىلارىنىڭ ءبىرى, شوقتىعى بيىك ءىرى تۇلعاسى».
* * *
«...ساحنا ونەرى س.قوجامقۇلوۆتىڭ ەسىمىمەن ەگىز. ارينە, كوپ جاساعان, كوپتى كورگەن كونەنىڭ كوزى, كۋاگەرى عانا ەمەس, اربانىڭ بەل اعاشىنداي ساحنا ونەرىمىزدىڭ بار سالماعىن كوتەرگەن, ونى ورگە سۇيرەگەن بەينەتقورى, تەك ەرىنبەس ەڭبەگىمەن عانا ەمەس, جارقىن تالانتىمەن, وقشاۋ ونەرىمەن قازاق ساحناسىنىڭ شوقتىعىن كوتەرگەن وزىق شەبەرى!».
* * *
قالتاي مۇحامەدجانوۆ:
«سەراعاڭنىڭ تاماشا تالانت رەتىندەگى دارا تۇرپاتى قانداي؟ سەراعاڭنىڭ كىم-كىمدى دە تابىنتاتىن, بىراق ەشكىمگە ۇقسامايتىن, اتىمەن دارا اكتەرلىك ونەرىنىڭ قۇدىرەت كۇشىن, ونىڭ ساحناعا ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ كوريفەيلەرى سانالاتىن نەبىر جۇزدەن جۇيرىك ۇزدىك اكتەرلەرمەن بىرگە شىققانىن, ونىڭ ەلۋ جىلدىق تۆورچەستۆولىق قىزمەتىنىڭ تۇسىندا ءار الۋان سيپاتتى تالانتتار تۋعانىن, وسىنداي شۇعىلالى تالانتتار توبىنىڭ اراسىندا ول قاشاندا ەڭسەلى دە شۇعىلالى شۋاقتى دا كورىنىپ كەلە جاتقانىن ايتساق تا جەتە تۇسىنۋگە بولادى».
* * *
«ءبىزدىڭ قازاقتا قازىردىڭ وزىندە: «ساحناعا سەركە شىققاندا كۇلمەگەن كىسىنىڭ بەتى قيسايىپ كەتەدى», دەگەن ماقال بار».
* * *
«...قاراباي ساحنادا ك ۇلىپ تۇرماق تۇگىلى ءبىر ءۇيىر جىلقىسىنان سوڭ, بار الەمدى توپان سۋعا الدىرىپ, قاسىرەتتەن قابىرعاسى سوگىلىپ زورعا ءجۇر. سەركە – قاراباي كوپتى كۇلدىرۋگە جۇرگەن سايقىمازاق ەمەس. الايدا, ساحنادا ءولىپ-ءوشىپ قان جۇتىپ, قاسىرەت شەگىپ جۇرگەن ادامعا ءسىز زالدا وتىرىپ كۇلەسىز. جەتىسىپ كۇلمەيسىز, كۇيىنىپ كۇلەسىز».
* * *
«سەراعاڭ كوميزمىنىڭ ەڭ باستى قۇدىرەتى – ءداۋىرمەن, ۋاقىتپەن پىكىرلەستىگىندە. ونىڭ كۇلكىسىنىڭ ءاردايىم ۋاقىت كۇلكىسىمەن ءبىر جەردەن شىعىپ وتىراتىندىعىندا. شىن كوميك ءۇشىن كۇلدىرىپ, كوڭىل كوتەرۋ مۇرات ەمەس, كۇلدىرە وتىرىپ كۇيىنتۋ مۇرات».
* * *
بيكەن ريموۆا:
«بىردە «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىنىڭ ءبىرىنشى كورىنىسى ءجۇرىپ جاتقان ەدى, بايان جاۋعا اتتانىپ كەتەردە, شىمىلدىق جابىلا بەرە وقىس كۇلگەن ءبىر داۋىس ەستىلدى. جاسىراق كەزىمىز عوي, ەلەڭ قىلماي وتە بەرگەنىمىزدە ارعى جاقتان سەراعاڭ شىعا كەلىپ, قولىنداعى قۇرىعىمەن ءبارىمىزدى ۇيىرە جاسقاپ: «تراگەديانى ويناپ ءجۇرىپ تە بەتالدى كۇلە مە ەكەن؟», – دەپ اقىرعاندا, كىرەرگە جەر تاپپاي ۇيالعانىمىز ءالى ەسىمدە. باسقانى قايدام, بۇل وقيعا مەن ءۇشىن ۇلكەن تاعىلىم, ونەگە بولىپ, ءومىر بويى ويىمدا قالىپ قويدى».
* * *
باعىبەك قۇنداقباەۆ:
«ومىردەن ەرتەرەك كەتكەن جاعدا وگىزباەۆتىڭ جاساعان بەينەلەرىن, اكتەرلىك ەرەكشەلىگىن اڭگىمەلەگەندە ول كادىمگىدەي شابىتتانىپ, كەيدە ەكەۋى كەزەكتەسىپ ويناعان رولدەردىڭ وزىنەن باسقاشالاۋ, قىزىقتاۋ شىققانىن ىرزالىقپەن سۇيسىنە ايتاتىن. سونىڭ ءبىرى – شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ «ماراباي» اتتى پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدەگى: «ساباتاي ءرولىن جاعدا كەلىستىرىپ وينادى, ماعان قاراعاندا ونىڭ جاساعان بەينەسى الدەقايدا قىزىق, ۇتىمدى شىقتى», – دەپ اكتەر ونەرىنىڭ سىرت كوزگە شالىنا بەرمەيتىن سيپاتتارىن جايىپ سالۋشى ەدى».
* * *
«...اسىرەسە, وزىمەن كوپ رولدەردى كەزەكتەسىپ ويناعان راحمەتوللا سالمەنوۆتىڭ تالانتىن, ورىنداۋ ەرەكشەلىگىن مول اڭگىمەلەپ, ول جاساعان وسى بەينەلەر تەاتر تاريحىنان قالىپ قويماسىن دەپ وتىراتىن. ءوز ارىپتەستەرىنىڭ ونەرىن اڭگىمەلەگەندە قارت اكتەر سولار ويناعان رولدەردى اتاۋمەن شەكتەلمەي, ايتقانىم جەتپەي قالدى ما دەگەندەي, تاباندا الگىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرىن ويناپ بەرەتىن».
* * *
«سەراعاڭنىڭ ساحنادا ءوزى نۇسقالاعان قيساپسىز رولدەرىنىڭ ۇستىنە باسقالاردىڭ دا سوزدەرىن جاتتاپ الۋى, ءارى سولاردى ۇمىتپاي ۇنەمى جادىندا ساقتاپ ءجۇرۋى دە تاڭعالارلىق قۇبىلىس».
* * *
«س.قوجامقۇلوۆتىڭ اكتەرلىك ونەرى ءبىر امپۋلاعا نەمەسە ءبىر جانر اۋقىمىنا, بولماسا ۇنامدى مەن ۇنامسىز كەيىپكەرلەر جىگىنە تاڭىپ قويۋعا كەلمەيتىنى سول ۋاقىتتىڭ وزىندە-اق دالەلدەنگەن بولاتىن».
* * *
ماحپۋزا بايزاقوۆا:
«ونىڭ ەڭ ۇلكەن ۇستازى – ءومىر جانە كىتاپ. بۇگىن ول قارا نيەتتى وشاعان رولىندە, ەرتەڭ قاراپايىم دا ادال جاندى «اباي» تراگەدياسىنداعى بايماعامبەت نەمەسە مومىن قوڭقاي, كەلەسى كۇنى سوتقار, وزبىر بي ەسپەمبەتتى كەلىستىرە وينايتىن».
* * *
اشىربەك سىعاي:
«...سەراعاڭ ابدەن شيرىعىپ العان. ءار ءسوزى تاس كەسەدى. جۇپ-جۇمىر تورتپاق دەنەسى بارىنشا ءتۇيىلىپ, قىسىڭقى كوزدەرى وت شاشىپ, ەجەلگى وزىنە بىتكەن تابيعي ءتول ادەتىمەن ءبىر سويلەمدى سان بۋىنعا قاق-قاق ءبولىپ, كومەيىنەن سىرتقا جارىسا لىقسىعان كول-كوسىر وي ارماندارىن يگەرە الماي تىنىمسىز سارناپ سويلەپ وتىر. تاپ ءبىر: «نازارىمدى بولمەي, تىڭداي بەر» – دەگەن قالىپقا ابدەن بەكىگەن».
* * *
«ءتاستۇيىن پىشىنىندە ىزعار بار, انشەيىندەگى جايماشۋاق جۇزىنەن سالقىندىق سەزىلگەندەي. ءتورت اياعىنان دىكىلدەي تەڭ ءتۇسىپ جاتقان ءسوز تىركەستەرى, وتتى وي ورالىمدارى بۇكىل تۇلا بويىمدى تاستاي ماتاپ, تيتتەي دە تىرپ ەتكىزەر ەمەس. باياعىدا دەيمىن-اۋ, كۇنى كەشە عانا «ەڭلىك-كەبەكتەگى» ادۋىن ەسپەمبەت ءبيدىڭ كەسكىنىنە كىرگەن ساتتەگى سويقان دا سودىرلى تارپاڭ مىنەزدى, كەسىكتى قيقار دا قىرسىق لەبىزدى ەرىكسىز ەسىمە العاندايمىن».
* * *
«دالا ءانى», «امانگەلدى», «اق گۇل», «اباي اندەرى», «التىن ءمۇيىز», «قاناتتى سىيلىق», «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر», «الدار كوسە» سياقتى كوركەم فيلمدەردى سەراعاڭسىز كوزگە ەلەستەتۋ بۇل كۇندە مۇلدەم مۇمكىن ەمەس».
ءوزىنىڭ ايتقاندارى
سەركە قوجامقۇلوۆ:
«ونەر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى كوركەم بەينەلەر ارقىلى, ولاردىڭ تاعدىرى ارقىلى باياندالاتىن تاريح سەكىلدى».
* * *
«جاقسى قاسيەتىڭ بولسىن, ناشار قىلىعىڭ بولسىن سۋرەتتەلىپ, دالەلدەنۋى كەرەك. سوندا ءبىز تاقىرىپتى نەعۇرلىم ناقتىلاندىرىپ, دەرەكسىز ارزان كۇلكى ءۇشىن جازىلعان شىعارمادان قۇتىلامىز».
* * *
«تەاتر مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ءوزارا تۆورچەستۆولىق قارىم-قاتىسى كۇشەيمەيىنشە, بىرىنە-ءبىرى ناقتى كومەك جاسامايىنشا, ءبىز رەپەرتۋار تاپشىلىعىنان قۇتىلا المايمىز».
* * *
«ساحنالىق شىعارمانىڭ قۇندى يا قۇنسىز بولىپ شىعۋى ەڭ الدىمەن, درامالىق ماتەريالعا, پەساعا بايلانىستى. ارينە, جاقسى سپەكتاكل جاساۋ ءۇشىن, پەسا ماتەريالىنىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمى دە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دەگەنمەن, ساحناداعى نەگىزگى تۇلعا – اكتەر. ولاي بولسا, سپەكتاكلدىڭ جەمىستى بولۋى دا كوبىنەسە اكتەر ويىنىنا بايلانىستى».
* * *
«مەن اكتەر ويىنىنىڭ ناتيجەلى, تابىستى بولۋىنىڭ كىلتى – تىنباي ىزدەنۋ جانە ىزدەنۋ دەر ەدىم».
* * *
«ءبىز ارتىستەر, دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىنداعى گەرويلاردى كىتاپ بەتىنەن ومىرگە سۇيرەپ شىعارىپ, ونىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, تۇلعاسىن, اڭگىمە ەتىلىپ وتىرعان داۋىردەگى وي-پىكىرىن كورۋشىلەرگە مەيلىنشە جەتكىزۋگە ءاردايىم تىرىسامىز. مەن عابەڭنىڭ قولىنان شىققان بەينەلەردى «تىرىلتۋگە» وسى تۇرعىدان ەڭبەك ەتتىم».
* * *
«مەنىڭ تۆورچەستۆولىق وسۋىمە بەيىمبەت, ءىلياس, مۇحتاردىڭ ىقپالى زور بولسا, سونداي ىقپال جاساعان, ۇلگى بولعان اعالاردىڭ ءبىرى ساكەن بولاتىن».
* * *
«مەن ارقاشان ومىردەگى شىندىقتان الشاقتاماي, رولدەرىمدى ءوزىم بىلەتىن اۋىل تىرلىگىنىڭ نەگىزىندە, تازا حالىقتىق تۇرعىدان بەينەلەۋگە تىرىساتىنمىن».
* * *
«بۇگىنگى دراماتۋرگتەر تەاتردى بولىمسىز ءبىردەڭەلەرمەن الدارقاتادى, ولار ءومىردىڭ, قوعامىمىزدىڭ ۇلكەن-ۇلكەن پروبلەمالارىنا باتىل بارىپ, تولىمدى دۇنيەلەر بەرە الماي ءجۇر».
* * *
«ونەر دەگەنىمىز – سىرساندىق. ونىڭ بارلىق سيقىرى, قانشالىقتى ادەمى بولسا دا, سىرتىندا ەمەس, ىشىندەگى اسىل قازىناسىندا. ەندەشە, سىر-ساندىقتىڭ سىرتىن سيپالاما, ءىشىن اشۋعا ۇمتىل. وبراز جاساۋ جولىندا كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋدىڭ, ءار سوزىنە ءمان بەرۋدىڭ ءرولى ۇلكەن. سىرساندىقتىڭ كىلتىن سودان ىزدەۋ دۇرىس پا دەيمىن».
* * *
«مەنىڭ وتباسىمدا ونەرگە جاقىنداردىڭ كوپ بولۋى دا كوڭىلىمە قۋانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. قىزدارىم بالىم, ءماريام, ساليحا – كونسەرۆاتوريا, مۋزىكالىق ۋچيليششە, مۋزىكالىق مەكتەپ مۇعالىمدەرى. مۇحتار دەگەن نەمەرەم سكريپكادا وينايدى».
* * *
«تالانتتى قاستەرلەۋ – ونەردى, ونەر تاريحىن قادىرلەۋ. حالىق تالانت قادىرىن ۇمىتپايدى».
* * *
«الدىمەن, كەز كەلگەن تۋىندىنى انا تىلىمىزدە سويلەتەتىن اۋدارماشىدان حالىق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋىن قالار ەدىك. مەن بۇل جونىندە بۇگىنگى اۋدارماشىلارعا مۇحتار اۋەزوۆتەن وقىپ, ۇيرەنىڭدەر دەپ كەڭەس بەرەر ەدىم».
* * *
«...اندا قاراساڭ, ساحنادان كورسەتەر بارلىق مىنەز-ق ۇلىق, ءتۇر-ءتۇس, ايلا-ارەكەتتەر اينالاڭدا جۇرگەن ادامداردىڭ بويىندا بار ەمەس پە؟ سونى كورە ءبىلىپ, سودان الا ءبىلۋ كەرەك ەمەس پە؟ ول ءۇشىن كوڭىل زەرەكتىگى كەرەك-اق».
* * *
«...وبراز جاساۋداعى تاعى ءبىر باستى ماقسات ءار ءرولدىڭ وزىنە ءتان ءۇن تابۋ. ءرولدىڭ ءۇنىن تاپساڭ, ءارى قاراي وزىنەن-ءوزى كەلە بەرەدى. تەك سول ءۇندى ءورشىتىپ, ءوسىرىپ, شيرىقتىرىپ شىڭداي ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا ءرول ءوزىنىڭ العان ماقساتىنا قاراي جىلجي تۇسەدى, وتە تۇسەدى».
* * *
«مەن ءوزىمدى دارىپتەگەن كىسىنى ونشا جاقسى كورمەيمىن. مەن ساحنانىڭ ءبىر بۇرىشى, ءومىردىڭ ءبىر بولشەگىمىن عوي. مەنەن گورى, جاڭا قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ونەرلى جاستاردى ولەڭگە قوسىپ, ورگە سۇيرەگەن دۇرىس».
* * *
«تۋعان جەرىم – مەنىڭ تۇڭعىش تەاترىم. وسىندا تالاي شىعارماعا كەيىپكەر بولارلىق نەشە ءتۇرلى ادامدار بولدى... اۋىلداستارىمنىڭ مىنەز-قۇلقىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سويلەۋ مانەرىن, درامالىق نوتاسىن ۇيرەندىم, ساباق الدىم. سولاردى اينىتپاي جاساۋعا, داۋىستارىن ءدال سالۋعا تىرىستىم».
* * *
«ءاربىر ادام – ءبىر ءومىر. مەن سولاردىڭ قيمىلىنان, سوزدەرىنەن, كۇلكىلەرىنەن كوپ كۇن ىزدەپ تابا الماي جۇرگەن ءبىر كىلتتەردى, ساحنادا قاجەتكە اساتىن شتريح-دەتالداردى ىزدەپ تاپقانداي بولامىن».
«ءارتىس ساحناعا شىققانعا دەيىن اق تەر, كوك تەر بولىپ جۇمىس ىستەپ, شارشاپ شالدىعادى. ال ساحنادا سونىڭ راحاتىن كورەدى. سوندىقتان دا, شىراعىم, شارشاپ-شالدىققانىڭا قاراماي, جالىقپاي ەڭبەك ەتسەڭ, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنەسىڭ. ناعىز باقىتىڭدى سوندا تاباسىڭ».
* * *
«ونەر حالىق ءۇشىن. ولاي بولسا, سول ونەردىڭ يەلەرى, مىنا بىزدەر, حالىق قىزمەتشىسىمىز».
* * *
«جۇرەك دۇرسىلدەپ سوقپاي ساحناعا شىققان ءارتىس – ءارتىس ەمەس».
* * *
«بۇل قاراشاڭىراق – ءيسى قازاقتىڭ ۇلكەن ونەرىنىڭ ورداسى. شۇقىلاپ وقيتىنىڭ, زەرتتەيتىنىڭ – ادام, ادامنىڭ جان دۇنيەسى, تابيعاتى. وسىنىڭ ءمانىن ۇعىنبايتىندار, شالالار ۇلى ونەردىڭ كيەسىنە ۇشىراپ, بويىنداعى ونەرپازدىق قاسيەتىن شوشىتىپ الادى. ساق بول! تازا بول!».
* * *
«...ازدى-كوپتى ەڭبەك سىڭىردىك. تابىس تا بار. ابىرويسىز دا ەمەسپىز. الايدا, بار بىتىرگەنىمىز – قولدان كەلگەندى جاسادىق. قولدان كەلمەگەندى مەن دە جاساي العان جوقپىن. ونىڭ ۇستىنە مەن ءالى دە ۇيرەنىپ جۇرگەن اداممىن».
* * *
«مەن تيتتەي دە بولسا تابىسقا جەتسەم, ارتىستىك ونەردە ءوسىپ, ورلەسەم, ول وسى ۇستازدارىمنىڭ ارقاسى. سوندىقتان دا, ونەرگە قۇشتار جاستاردىڭ قۇلاقتارىندا ءجۇرسىن دەپ ءۇش نارسەنى ايرىقشا ءبولىپ ايتامىن. ولار: ءومىر! ءتىل ونەرى! ەڭبەك!».
* * *
«حالقىمىزدىڭ ءتىل ونەرى ۇستاز دەگەنىم – ەپوس, قيسسا, كىتاپتاردىڭ ۇيرەتكەنى كوپ دەگەنىم. ماسەلەن, «قوبىلاندى باتىرداعى» كوبىكتى. بۇل باتىرلىق جىر-قيسسالاردى وقىماساڭ, سول ادامداردىڭ ءسوز ساپتاۋىن, بولمىس-ءبىتىمىن قالاي باعدارلاپ-ۇيرەنەسىڭ؟».
* * *
«بازبىرەۋلەرگە مەن قوڭقايدى وپ-وڭاي وينايتىن بولىپ كورىنەتىن شىعارمىن. ول بەكەر. بۇل – مەنىڭ ەكى جىل بويى «الىسىپ» بارىپ باعىندىرعان بەينەم. قازىر دە ول – ابدەن يگەرگەن ءرولىم بولسا دا جاتتاندى, جەڭىل ويناۋدى كوتەرمەيدى».
* * *
«ناشار وتىلگەن ءبىر ساباق كلاستاعى 20-30 بالانى ءبىر جولعى ءبىلىم نارىنەن قۇر قالدىرسا, ءارتىستىڭ ناشار ويناعان ءبىر ءرولى ودان 30 ەسە كوپ ادامعا تەرىس ءتالىم بەرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە, بۇل ونەر – اسا جاۋاپتى ونەر...».
* * *
«مەن ءۇشىن ايدان انىق ءبىر نارسە بار, ول: حالىققا قىزمەت – ۇلكەن قۇرمەت».
* * *
«تەاتر كورەرمەندى عانا تاربيەلەپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە, ۇلكەن دراماتۋرگيا ارقىلى ءوزى دە تاربيەلەنەدى».
* * *
«قول جەتكەن تابىستىڭ تارازىسى قاشاندا ۋاقىت. ۇلى كوشپەن ۇدەرە جورتقانىڭدا ەسەپتەيتىن نەمەسە سول كوشكە جەتەر-جەتپەس ىلەسكەنىڭدى, ءتىپتى, قاراسىن كورىپ ىلبىگەنىڭدى دە تانىتار سول ۋاقىت».
* * *
«باياعىدا نيكولاي گوگول «ءولى جاندار» اتتى رومانىنىڭ ەكىنشى تومىن ءوز قولىمەن ورتەپ جىبەرىپتى. ال ءبىزدىڭ ن. سەكىلدى دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ جازعان پەسالارىن بەنزينگە مالىپ قويساڭ دا جانبايدى. نەگە؟ سەبەبى, گوگولدىڭ شىعارمالارى تۇپ-تۇتاس – ماي, ال ءبىزدىڭ قايسىبىر سابازداردىڭ جازعاندارى – كىلەڭ سۋ. سۋ جانۋشى ما ەدى».
* * *
«مەنىڭشە ءارتىستىڭ جاسپىن, تاجىريبەسىزبىن دەپ, نەمەسە قارتپىن, قايراتىم قايتقان اداممىن دەپ, ايتپەسە, وسى جولى كوڭىل كۇيىم بولماي تۇر, اۋىرىپ تۇرمىن دەپ, ياكي وتكەن جولى ءتاۋىر وينادىم عوي, وسى جولى كوز الداپ شىقسام دا بولار دەپ, ناشار ويناۋعا حاقىسى جوق. سەبەبى, ونىڭ تۆورچەستۆولىق ونەرىنىڭ ءنارى – تاعىلىمىندا, ۇلكەندەرگە وي سالىپ, جەتكىنشەك ۇرپاقتى جاقسىلىققا, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەر ۇلاعاتتى ۇستازدىعىندا».
