ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرمىز. اكەلىك مىندەتىمىزدى قالاي اتقارىپ جۇرگەنىمىزدى ءبىر اللا بىلەدى. دەگەنمەن, كوزىمىزگە وعاش كورىنەتىن, سانامىزعا سىيدىرا المايتىن قىلىقتارى بار, پەرزەنتتەرىنە مەيىرىمىن وياتا الماي, ءوز ءناپسىسىنىڭ جەتەگىندە كەتكەن كەيبىر ورەسىز زامانداستارىمىزدىڭ قىلىقتارىن بايقاعاندا, ويلانىپ قالاسىڭ...
قازاق بالاسى اكەنى اسقار تاۋعا, الىپ بايتەرەككە تەڭەگەن. بۇل بىزگە اكە قادىرىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. الايدا, كەيىنگى كەزەڭدەردە قوعامىمىزدا اتالعان قاۋىمنىڭ بەدەلى تومەندەپ, ەڭسەلەرى تۇسىڭكىرەگەنىن بايقاتاتىن كورىنىستەر قىلاڭ بەرىپ ءجۇرگەندەي. سوندىقتان دا, كەشەگى اتالارىمىزدىڭ ونەگە-تاعىلىمىن ەسكە الا وتىرىپ, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, بولمىس-ءبىتىمىن, تۇلعالىق قاسيەتتەرىن اڭسايسىڭ, ساعىناسىڭ.
كوركەم مىنەز-قۇلقىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن بالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولۋى ءتيىس جاندار كەيبىر ارەكەتتەرىمەن ءوز قادىرىن ءتۇسىرىپ جاتاتىنى راس. بىردە, دۇرىسى, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن جۇمىستان ۇيگە قايتىپ كەلە جاتىپ مىناداي كەلەڭسىز كورىنىسكە كۋا بولعانىم بار. جاسى قىرىقتان اسقان جىگىت اعاسى ولەسى ماس. كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا سۇيەنىپ ارەڭ تۇر. جانىندا 10-11 جاسار بالا ونىڭ قولىنان تارتقىلاپ, «پاپا, پاپا, ۇيگە كىرىڭىز, مامام شاقىرىپ جاتىر», – دەپ جالىنا ءۇن قاتادى. اناۋ وعان ءمان بەرەر ەمەس. تۇسىنىكسىز ءسوزدەردى بىلدىرلاپ, قولىن سەرمەپ قويادى. شاشى وسىڭكىلەۋ, كيىمى جۇپىنى بالا جان-جاعىنا جالتاقتاپ, اكەسىنىڭ قىلىعى ءۇشىن قىسىلاتىنداي. سول ساتتە مەن ولاردان قاشىعىراق تۇرعان 13-14 جاسار قىز بالانى اڭعارىپ قالدىم. ول اناداي جەردەگى تالدىڭ تاساسىنان شىعار ەمەس. شاماسى, الگىلەر وعان بوتەن ەمەس سەكىلدى. جۇرەگىم شىمىرلاپ كەتتى. قىز تال تاساسىنان موينىن سوزىپ ماعان قارادى دا, كوزىن تايدىرىپ اكەتتى. ونىڭ اكەسى ءۇشىن نامىستانىپ, جەرگە كىرەردەي كۇي كەشىپ تۇرعانىن انىق بايقادىم. ەكى بالاعا دا جانىم اشىپ كەتتى. مەن ولاردىڭ قاسىنان وتە بەردىم دە, كەنەت توقتاي قالدىم. اياعىم ىلگەرى باسار ەمەس. سودان, الگى جىگىتتىڭ قولتىعىنان دەمەپ, ەكىنشى قاباتتاعى ۇيىنە كىرگىزدىم. ايەلى ەسىكتى اشقان ساتتە, «ءوستىپ ىشكىزەسىڭدەر دە ۇيگە ولىكتەي سۇيرەپ اكەلىپ تاستايسىڭدار», – دەپ ماعان دۇرسە قويا بەردى. ىلە بىزبەن بىرگە ەسىك الدىنا ەرىپ كەلگەن قىزى مەن بالاسىنا قاراتا ورىنسىز, «سەندەر دە اكەلەرىڭمەن قوسىلا ىشىڭدەر. قانى بۇزىلعان حايۋاننان جارالعاندار», – دەدى. مەن سىرتقا زىتا جونەلدىم.
وسى كورىنىس, دالىرەگى سول ءبىر بەيكۇنا قىز بەن بالانىڭ بەينەسى, ولاردىڭ اينالاسىنا ۇيالا ءارى جاسقانا قاراعان كوزدەرى جادىمنان ءالى كۇنگە وشەر ەمەس.
تاعى ءبىر مىسال. پويىزبەن الماتىعا كەتىپ بارا جاتىپ, ءار نارسەدەن حابارى بار, ءجون بىلەتىن ءبىر كىسىمەن سۇحباتتاس بولدىم. كوپتەگەن تاقىرىپتار قوزعالدى. ءبىر كەزدە اڭگىمەمىز ۇرپاق تاربيەسىندەگى اكە رولىنە قاتىستى ءوربىدى. وسىعان وراي ول كىسى ءوزى كۋا بولعان ءبىر جاعدايدى ايتىپ بەردى.
«مەنىڭ ءبىر تانىسىم بار ەدى. كەزىندە تابىسى مول, اجەپتاۋىر قىزمەت ىستەپ ءجۇردى. بىردە ول تۇلەن تۇرتكەندەي ايەلى مەن كامەلەتكە تولماعان بەس بالاسىن تاستاپ, الدەبىر بەتى جىلتىر جاس قىزعا ۇيلەنىپ كەتتى. كەيىننەن قىزمەتىنەن بوساپ, داۋلەتى كەمىگەندىكتەن ونى كەيىنگى العانى ۇيىنەن قۋىپ شىقتى. وسىلايشا, اراعا جەتى-سەگىز جىل سالىپ بۇرىنعى وتباسىنىڭ ەسىگىن امالسىزدان قايتا اشتى. ول كەزدە ۇل-قىزدارى ءوسىپ, قولدارى اۋىزدارىنا جەتىپ قالعان. ولار قاڭعىپ كەلگەن اكەلەرىنە رەنىشتى بولعانىمەن, قاتتى كەتپەي, ۇيلەرىنە كىرگىزدى. بىراق, ونىڭ باياعىداي قادىرى بولمادى. سۇتكە تيگەن مىسىقتاي كۇي كەشىپ, تومەنشىكتەۋمەن, ءوزىن وتباسىنىڭ تولىق مۇشەسى سەزىنە الماي ومىردەن وزدى. كەزىندە ءوز وتباسىنا قايىرىن كورسەتپەي, كۇشى قايتقاندا كۇنى ءۇشىن ورالعان اكەدە قايبىر قادىر بولسىن؟» – دەپ تۇيىندەدى ول ءوز اڭگىمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن.
شىنىندا, جەڭىلتەكتىك جاساپ, ءناپسىنىڭ نوقتاسىنان بۇلقىنىپ شىعا الماي, سونىڭ سالدارىنان پەرزەنتتەرىنەن بەزگەن, ولاردىڭ ءوزى دەگەندە الىپ-ۇشاتىن جۇرەگىن جارالاپ, قاراماي كەتكەن اكەدەن نە ءۇمىت, نە قايىر؟
قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا اكە مەن بالانىڭ سوتتاسۋى, شەشە مەن قىزدىڭ ج ۇلىسۋى, ءتىپتى, ءبىرىن-ءبىرى ءولتىرۋى اراگىدىك بولسا دا كەزدەسىپ جاتادى. بۇلاردىڭ بارلىعى يسلام دىنىنە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق تاربيەنى بوساڭسىتىپ العاندىعىمىزدىڭ ناتيجەسى. وسى ارادا ساحيح ءمۇسىلىم ريۋات ەتكەن «بارلىعىڭ ءبىر ءۇيىردىڭ باعۋشىسى سەكىلدىسىڭدەر. باعۋشى ءۇيىرىن قورعاعانى سەكىلدى سەندەر دە ۇيلەرىڭدەگى جانە قول استىلارىڭداعى ادامداردى جاھاننامنان قورعاۋعا ءتيىسسىڭدەر! ولارعا مۇسىلماندىقتى ۇيرەتپەسەڭدەر ولار ءۇشىن جاۋاپتى بولاسىڭدار!» – دەگەن حاديس بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك.
قازىرگى تاڭدا اليمەنت ءتولەۋدەن قاشىپ, زاڭ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن كۇردەلەندىرىپ جۇرگەن تالاي زامانداستارىمىز ورتامىزدا ءجۇر. ارينە, بۇل «قاشقىنداردى» جاپپاي قارالاۋدان اۋلاقپىز. ولاردىڭ ءوز وتباسىلارىنان اجىراۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى دە بار شىعار. كەيبىرەۋلەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا دا بولار. دەگەنمەن, اكەسىز ءوسىپ جاتقان ءتىرى جەتىمدەردىڭ بولاشاققا الىپ بارار جولى كوبىنە بۇرالاڭدى, سوقپاقتى بولاتىنى جان اۋىرتادى.
ال كەيبىر جىگىتتەردىڭ اليمەنت تولەپ كەلە جاتقاندارىن العا تارتىپ, تاستاپ كەتكەن پەرزەنتتەرىنىڭ الدىندا وزدەرىنىڭ اكەلىك پارىزدارىن وتەپ ءجۇرگەندەي سەزىنەتىندەرىن دە بىلەمىز. بىراق ولاردىڭ اكەنىڭ ورنىن اليمەنت تولتىرا المايتىنىن ۇقپايتىنى وكىنىشتى.
اۋىل قاريالارىنىڭ, اكەمىزدىڭ تاربيەسىن كورىپ وستىك. بۇل تۇسىنە بىلگەنگە اللانىڭ بەرگەن ۇلكەن نىعمەتى عوي...
بىزگە اۋىل-ايماققا بەدەلى بار, جاستارعا ايتار اقىل-كەڭەسى مول, ءۇيىنىڭ ءىشى پەرزەنتكە تولى, جاستارى ەلۋدەن اسىپ الپىسقا ورلەگەن, قارتتىقتىڭ العاشقى باسپالداقتارىنا وكشە تيگىزگەن تالاي اعالارىمىزدىڭ ءوزى اكەلەرىنىڭ الدىندا جاس بالاداي يمەنىپ, بارىنشا ادەپ ساقتاپ وتىراتىن كەزەڭنىڭ سوڭعى تۇسىن كورۋ بۇيىردى.
تۇرجان دەگەن اعامىز تۇسكى اس ۇستىندە سەكسەننەن اسقان, تانىنەن ەتى قاشىپ, قولىنان قۋاتى كەتكەن شىناشاقتاي اكەسىنىڭ وزىنە جاقتىرماي قاراعانىن اڭعارىپ قالادى. سودان, ول سول كۇنى اكەسىنىڭ كوزىنە ءتۇسپەي, نە ءۇشىن وزىنە قاباق تىرجيتقانىنىڭ سەبەبىن بىلە الماي ءارى-ءسارى كۇي كەشەدى. قاي جەردەن جازا باسقانىن, نەدەن سۇرىنگەنىن ەسىنە تۇسىرە الماعان ول اقىرىندا اكەسىنەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. سويتسە, الگى اعام اسىعىس كەتىپ بارا جاتىپ, وزىنەن الدەقايدا قاشىقتا تۇرعان ءبىر قارياعا بۇرىلىپ امانداسپاي كەتكەن كورىنەدى. سول كەزدىڭ ولشەمىمەن العانداعى بۇل ورەسكەل ادەپسىزدىك اكە قۇلاعىنا جەتىپ, الگى رەنىشتىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولعان. ال اكە رەنىشىن بالاسى وتە ورىندى دەپ ەسەپتەگەن. وسىلايشا قاريا ارتىق اۋىز ءسوز ايتپاستان, ءوزىنىڭ سوڭىن الىپ كەلە جاتقان, ەگدە تارتقان بالاسىن قاباعىمەن-اق «قاعىپ» تاستاعان. مىنە, اكە قادىرىنىڭ ءرولى, كۇشى.
ءاربىر ادامنىڭ وزىنە ءتان قادىرى بولۋى ءتيىس. ال ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوزىنىڭ قادىرىن قاشىرىپ العان جاننىڭ ءوز ورتاسىنان الار ورنى قاشاندا تومەندە بولماق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قادىرىن كەتىرەر قانداي دا ءبىر ءىس-ارەكەتكە وتە ابايلاپ قاراعان.
وسى تۇستا ەل ىشىنەن ەستىگەن ءبىر مىسالدى كەلتىرە كەتەيىن.
ءبىر ۇلكەن جيىن ۇستىندە اۋىل قاريالارى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرادى. ارعى-بەرگى شەجىرەدەن سىر شەرتىلىپ, كەشەگى كولحوزداستىرۋ كەزەڭىندەگى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ايتىلادى. اڭگىمە بارىسىندا توردە وتىرعان سامەن قاريا بۇرىننان ازىلدەرى جاراسقان, ءوزارا سىيلاستىقتارى بار جانىنداعى قۇرداسى سارتايدىڭ كولحوز تويىندا كورشى اۋىلدان كەلگەن جىگىتپەن كۇرەسىپ, جەڭىلىپ قالعانىن ايتىپ قالادى. سول ساتتە اڭگىمە كەيىپكەرى بولعان قاريا ءلام-ميم دەمەستەن توردەگى ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ەسىككە تامان بارىپ جايعاسادى. سارتاي قاريانىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ توركىنىن ءتۇسىنبەگەن كوپشىلىك اڭتارىلىپ قالادى. سوندا ول قۇرداسىنا قاتۋلانا قاراپ: «ءاي سامەن, سەنىڭ ەسىڭ ءالى كىرمەگەن ەكەن. بۇل ءوز ورتامىزدا ايتىلاتىن اڭگىمە ەدى عوي. مىنا جاعالاي جايعاسقان جاستاردىڭ الدىندا قاي-قايداعىنى قوزعاپ قور ەتتىڭ عوي. قادىرىمدى كەتىردىڭ. ەندى مەنىڭ ورنىم توردە ەمەس, ەسىكتە. اتتەڭ, داستارقاندى سىيلاعاندىقتان شىعىپ كەتە الماي وتىرمىن, ايتپەسە...», – دەپ قىزىنا سويلەيدى. ىلە ءوز كىناسىن تۇسىنگەن سامەن قاريا «مەن ءبۇلدىردىم, ءبۇلدىردىم», – دەپ ورنىنان تۇرىپ, قۇرداسىنان جۇرت الدىندا كەشىرىم سۇراپ, توردەگى ورنىنا ارەڭ اكەلىپ جايعاستىرادى. مىنە, وسىدان-اق كەشەگى بابالارىمىزدىڭ ءوز قادىرىنىڭ تومەندەمەۋىنە بارىنشا مۇقيات بولعانىن ۇعىناسىڭ.
كەزىندە قازاقتىڭ ءاربىر شاڭىراعىنىڭ تورىندە تەك مال ايداۋعا, جاۋىن ساباپ نە جاسقاۋعا عانا ەمەس, ۇرپاق تاربيەسى, وتباسى بەرەكەسى ءۇشىن سەس رەتىندە قولدانىلعان قاسيەتتى قامشى ءىلۋلى تۇراتىن. ونىڭ وسىلايشا ءىلىنىپ تۇرىپ-اق تالاي تەنتەكتى تاۋبەسىنە ءتۇسىرگەنى بەلگىلى. مۇنى اسىل ءدىنىمىز دە قولدايدى. وعان ات-تاباراني ريۋات ەتكەن «ءۇي حالقىن تاربيەلەۋ ءۇشىن تاياقتارىڭدى ولار كورەتىن جەرگە ءىلىپ قويىڭدار!» دەگەن حاديس ءدالەل. ال قازىر تورىمىزدەن قامشى كورىنبەيدى... ونىمەن بىرگە اكەلەر قادىرى دە «ىلەسىپ» كەتكەن جوق پا ەكەن؟
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىرمىز. اكەلىك مىندەتىمىزدى قالاي اتقارىپ جۇرگەنىمىزدى ءبىر اللا بىلەدى. دەگەنمەن, كوزىمىزگە وعاش كورىنەتىن, سانامىزعا سىيدىرا المايتىن قىلىقتارى بار, پەرزەنتتەرىنە مەيىرىمىن وياتا الماي, ءوز ءناپسىسىنىڭ جەتەگىندە كەتكەن كەيبىر ورەسىز زامانداستارىمىزدىڭ قىلىقتارىن بايقاعاندا, ويلانىپ قالاسىڭ...
قازاق بالاسى اكەنى اسقار تاۋعا, الىپ بايتەرەككە تەڭەگەن. بۇل بىزگە اكە قادىرىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. الايدا, كەيىنگى كەزەڭدەردە قوعامىمىزدا اتالعان قاۋىمنىڭ بەدەلى تومەندەپ, ەڭسەلەرى تۇسىڭكىرەگەنىن بايقاتاتىن كورىنىستەر قىلاڭ بەرىپ ءجۇرگەندەي. سوندىقتان دا, كەشەگى اتالارىمىزدىڭ ونەگە-تاعىلىمىن ەسكە الا وتىرىپ, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, بولمىس-ءبىتىمىن, تۇلعالىق قاسيەتتەرىن اڭسايسىڭ, ساعىناسىڭ.
كوركەم مىنەز-قۇلقىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن بالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولۋى ءتيىس جاندار كەيبىر ارەكەتتەرىمەن ءوز قادىرىن ءتۇسىرىپ جاتاتىنى راس. بىردە, دۇرىسى, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن جۇمىستان ۇيگە قايتىپ كەلە جاتىپ مىناداي كەلەڭسىز كورىنىسكە كۋا بولعانىم بار. جاسى قىرىقتان اسقان جىگىت اعاسى ولەسى ماس. كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا سۇيەنىپ ارەڭ تۇر. جانىندا 10-11 جاسار بالا ونىڭ قولىنان تارتقىلاپ, «پاپا, پاپا, ۇيگە كىرىڭىز, مامام شاقىرىپ جاتىر», – دەپ جالىنا ءۇن قاتادى. اناۋ وعان ءمان بەرەر ەمەس. تۇسىنىكسىز ءسوزدەردى بىلدىرلاپ, قولىن سەرمەپ قويادى. شاشى وسىڭكىلەۋ, كيىمى جۇپىنى بالا جان-جاعىنا جالتاقتاپ, اكەسىنىڭ قىلىعى ءۇشىن قىسىلاتىنداي. سول ساتتە مەن ولاردان قاشىعىراق تۇرعان 13-14 جاسار قىز بالانى اڭعارىپ قالدىم. ول اناداي جەردەگى تالدىڭ تاساسىنان شىعار ەمەس. شاماسى, الگىلەر وعان بوتەن ەمەس سەكىلدى. جۇرەگىم شىمىرلاپ كەتتى. قىز تال تاساسىنان موينىن سوزىپ ماعان قارادى دا, كوزىن تايدىرىپ اكەتتى. ونىڭ اكەسى ءۇشىن نامىستانىپ, جەرگە كىرەردەي كۇي كەشىپ تۇرعانىن انىق بايقادىم. ەكى بالاعا دا جانىم اشىپ كەتتى. مەن ولاردىڭ قاسىنان وتە بەردىم دە, كەنەت توقتاي قالدىم. اياعىم ىلگەرى باسار ەمەس. سودان, الگى جىگىتتىڭ قولتىعىنان دەمەپ, ەكىنشى قاباتتاعى ۇيىنە كىرگىزدىم. ايەلى ەسىكتى اشقان ساتتە, «ءوستىپ ىشكىزەسىڭدەر دە ۇيگە ولىكتەي سۇيرەپ اكەلىپ تاستايسىڭدار», – دەپ ماعان دۇرسە قويا بەردى. ىلە بىزبەن بىرگە ەسىك الدىنا ەرىپ كەلگەن قىزى مەن بالاسىنا قاراتا ورىنسىز, «سەندەر دە اكەلەرىڭمەن قوسىلا ىشىڭدەر. قانى بۇزىلعان حايۋاننان جارالعاندار», – دەدى. مەن سىرتقا زىتا جونەلدىم.
وسى كورىنىس, دالىرەگى سول ءبىر بەيكۇنا قىز بەن بالانىڭ بەينەسى, ولاردىڭ اينالاسىنا ۇيالا ءارى جاسقانا قاراعان كوزدەرى جادىمنان ءالى كۇنگە وشەر ەمەس.
تاعى ءبىر مىسال. پويىزبەن الماتىعا كەتىپ بارا جاتىپ, ءار نارسەدەن حابارى بار, ءجون بىلەتىن ءبىر كىسىمەن سۇحباتتاس بولدىم. كوپتەگەن تاقىرىپتار قوزعالدى. ءبىر كەزدە اڭگىمەمىز ۇرپاق تاربيەسىندەگى اكە رولىنە قاتىستى ءوربىدى. وسىعان وراي ول كىسى ءوزى كۋا بولعان ءبىر جاعدايدى ايتىپ بەردى.
«مەنىڭ ءبىر تانىسىم بار ەدى. كەزىندە تابىسى مول, اجەپتاۋىر قىزمەت ىستەپ ءجۇردى. بىردە ول تۇلەن تۇرتكەندەي ايەلى مەن كامەلەتكە تولماعان بەس بالاسىن تاستاپ, الدەبىر بەتى جىلتىر جاس قىزعا ۇيلەنىپ كەتتى. كەيىننەن قىزمەتىنەن بوساپ, داۋلەتى كەمىگەندىكتەن ونى كەيىنگى العانى ۇيىنەن قۋىپ شىقتى. وسىلايشا, اراعا جەتى-سەگىز جىل سالىپ بۇرىنعى وتباسىنىڭ ەسىگىن امالسىزدان قايتا اشتى. ول كەزدە ۇل-قىزدارى ءوسىپ, قولدارى اۋىزدارىنا جەتىپ قالعان. ولار قاڭعىپ كەلگەن اكەلەرىنە رەنىشتى بولعانىمەن, قاتتى كەتپەي, ۇيلەرىنە كىرگىزدى. بىراق, ونىڭ باياعىداي قادىرى بولمادى. سۇتكە تيگەن مىسىقتاي كۇي كەشىپ, تومەنشىكتەۋمەن, ءوزىن وتباسىنىڭ تولىق مۇشەسى سەزىنە الماي ومىردەن وزدى. كەزىندە ءوز وتباسىنا قايىرىن كورسەتپەي, كۇشى قايتقاندا كۇنى ءۇشىن ورالعان اكەدە قايبىر قادىر بولسىن؟» – دەپ تۇيىندەدى ول ءوز اڭگىمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن.
شىنىندا, جەڭىلتەكتىك جاساپ, ءناپسىنىڭ نوقتاسىنان بۇلقىنىپ شىعا الماي, سونىڭ سالدارىنان پەرزەنتتەرىنەن بەزگەن, ولاردىڭ ءوزى دەگەندە الىپ-ۇشاتىن جۇرەگىن جارالاپ, قاراماي كەتكەن اكەدەن نە ءۇمىت, نە قايىر؟
قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا اكە مەن بالانىڭ سوتتاسۋى, شەشە مەن قىزدىڭ ج ۇلىسۋى, ءتىپتى, ءبىرىن-ءبىرى ءولتىرۋى اراگىدىك بولسا دا كەزدەسىپ جاتادى. بۇلاردىڭ بارلىعى يسلام دىنىنە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق تاربيەنى بوساڭسىتىپ العاندىعىمىزدىڭ ناتيجەسى. وسى ارادا ساحيح ءمۇسىلىم ريۋات ەتكەن «بارلىعىڭ ءبىر ءۇيىردىڭ باعۋشىسى سەكىلدىسىڭدەر. باعۋشى ءۇيىرىن قورعاعانى سەكىلدى سەندەر دە ۇيلەرىڭدەگى جانە قول استىلارىڭداعى ادامداردى جاھاننامنان قورعاۋعا ءتيىسسىڭدەر! ولارعا مۇسىلماندىقتى ۇيرەتپەسەڭدەر ولار ءۇشىن جاۋاپتى بولاسىڭدار!» – دەگەن حاديس بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك.
قازىرگى تاڭدا اليمەنت ءتولەۋدەن قاشىپ, زاڭ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن كۇردەلەندىرىپ جۇرگەن تالاي زامانداستارىمىز ورتامىزدا ءجۇر. ارينە, بۇل «قاشقىنداردى» جاپپاي قارالاۋدان اۋلاقپىز. ولاردىڭ ءوز وتباسىلارىنان اجىراۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى دە بار شىعار. كەيبىرەۋلەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا دا بولار. دەگەنمەن, اكەسىز ءوسىپ جاتقان ءتىرى جەتىمدەردىڭ بولاشاققا الىپ بارار جولى كوبىنە بۇرالاڭدى, سوقپاقتى بولاتىنى جان اۋىرتادى.
ال كەيبىر جىگىتتەردىڭ اليمەنت تولەپ كەلە جاتقاندارىن العا تارتىپ, تاستاپ كەتكەن پەرزەنتتەرىنىڭ الدىندا وزدەرىنىڭ اكەلىك پارىزدارىن وتەپ ءجۇرگەندەي سەزىنەتىندەرىن دە بىلەمىز. بىراق ولاردىڭ اكەنىڭ ورنىن اليمەنت تولتىرا المايتىنىن ۇقپايتىنى وكىنىشتى.
اۋىل قاريالارىنىڭ, اكەمىزدىڭ تاربيەسىن كورىپ وستىك. بۇل تۇسىنە بىلگەنگە اللانىڭ بەرگەن ۇلكەن نىعمەتى عوي...
بىزگە اۋىل-ايماققا بەدەلى بار, جاستارعا ايتار اقىل-كەڭەسى مول, ءۇيىنىڭ ءىشى پەرزەنتكە تولى, جاستارى ەلۋدەن اسىپ الپىسقا ورلەگەن, قارتتىقتىڭ العاشقى باسپالداقتارىنا وكشە تيگىزگەن تالاي اعالارىمىزدىڭ ءوزى اكەلەرىنىڭ الدىندا جاس بالاداي يمەنىپ, بارىنشا ادەپ ساقتاپ وتىراتىن كەزەڭنىڭ سوڭعى تۇسىن كورۋ بۇيىردى.
تۇرجان دەگەن اعامىز تۇسكى اس ۇستىندە سەكسەننەن اسقان, تانىنەن ەتى قاشىپ, قولىنان قۋاتى كەتكەن شىناشاقتاي اكەسىنىڭ وزىنە جاقتىرماي قاراعانىن اڭعارىپ قالادى. سودان, ول سول كۇنى اكەسىنىڭ كوزىنە ءتۇسپەي, نە ءۇشىن وزىنە قاباق تىرجيتقانىنىڭ سەبەبىن بىلە الماي ءارى-ءسارى كۇي كەشەدى. قاي جەردەن جازا باسقانىن, نەدەن سۇرىنگەنىن ەسىنە تۇسىرە الماعان ول اقىرىندا اكەسىنەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. سويتسە, الگى اعام اسىعىس كەتىپ بارا جاتىپ, وزىنەن الدەقايدا قاشىقتا تۇرعان ءبىر قارياعا بۇرىلىپ امانداسپاي كەتكەن كورىنەدى. سول كەزدىڭ ولشەمىمەن العانداعى بۇل ورەسكەل ادەپسىزدىك اكە قۇلاعىنا جەتىپ, الگى رەنىشتىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولعان. ال اكە رەنىشىن بالاسى وتە ورىندى دەپ ەسەپتەگەن. وسىلايشا قاريا ارتىق اۋىز ءسوز ايتپاستان, ءوزىنىڭ سوڭىن الىپ كەلە جاتقان, ەگدە تارتقان بالاسىن قاباعىمەن-اق «قاعىپ» تاستاعان. مىنە, اكە قادىرىنىڭ ءرولى, كۇشى.
ءاربىر ادامنىڭ وزىنە ءتان قادىرى بولۋى ءتيىس. ال ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوزىنىڭ قادىرىن قاشىرىپ العان جاننىڭ ءوز ورتاسىنان الار ورنى قاشاندا تومەندە بولماق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قادىرىن كەتىرەر قانداي دا ءبىر ءىس-ارەكەتكە وتە ابايلاپ قاراعان.
وسى تۇستا ەل ىشىنەن ەستىگەن ءبىر مىسالدى كەلتىرە كەتەيىن.
ءبىر ۇلكەن جيىن ۇستىندە اۋىل قاريالارى اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرادى. ارعى-بەرگى شەجىرەدەن سىر شەرتىلىپ, كەشەگى كولحوزداستىرۋ كەزەڭىندەگى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ايتىلادى. اڭگىمە بارىسىندا توردە وتىرعان سامەن قاريا بۇرىننان ازىلدەرى جاراسقان, ءوزارا سىيلاستىقتارى بار جانىنداعى قۇرداسى سارتايدىڭ كولحوز تويىندا كورشى اۋىلدان كەلگەن جىگىتپەن كۇرەسىپ, جەڭىلىپ قالعانىن ايتىپ قالادى. سول ساتتە اڭگىمە كەيىپكەرى بولعان قاريا ءلام-ميم دەمەستەن توردەگى ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ەسىككە تامان بارىپ جايعاسادى. سارتاي قاريانىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ توركىنىن ءتۇسىنبەگەن كوپشىلىك اڭتارىلىپ قالادى. سوندا ول قۇرداسىنا قاتۋلانا قاراپ: «ءاي سامەن, سەنىڭ ەسىڭ ءالى كىرمەگەن ەكەن. بۇل ءوز ورتامىزدا ايتىلاتىن اڭگىمە ەدى عوي. مىنا جاعالاي جايعاسقان جاستاردىڭ الدىندا قاي-قايداعىنى قوزعاپ قور ەتتىڭ عوي. قادىرىمدى كەتىردىڭ. ەندى مەنىڭ ورنىم توردە ەمەس, ەسىكتە. اتتەڭ, داستارقاندى سىيلاعاندىقتان شىعىپ كەتە الماي وتىرمىن, ايتپەسە...», – دەپ قىزىنا سويلەيدى. ىلە ءوز كىناسىن تۇسىنگەن سامەن قاريا «مەن ءبۇلدىردىم, ءبۇلدىردىم», – دەپ ورنىنان تۇرىپ, قۇرداسىنان جۇرت الدىندا كەشىرىم سۇراپ, توردەگى ورنىنا ارەڭ اكەلىپ جايعاستىرادى. مىنە, وسىدان-اق كەشەگى بابالارىمىزدىڭ ءوز قادىرىنىڭ تومەندەمەۋىنە بارىنشا مۇقيات بولعانىن ۇعىناسىڭ.
كەزىندە قازاقتىڭ ءاربىر شاڭىراعىنىڭ تورىندە تەك مال ايداۋعا, جاۋىن ساباپ نە جاسقاۋعا عانا ەمەس, ۇرپاق تاربيەسى, وتباسى بەرەكەسى ءۇشىن سەس رەتىندە قولدانىلعان قاسيەتتى قامشى ءىلۋلى تۇراتىن. ونىڭ وسىلايشا ءىلىنىپ تۇرىپ-اق تالاي تەنتەكتى تاۋبەسىنە ءتۇسىرگەنى بەلگىلى. مۇنى اسىل ءدىنىمىز دە قولدايدى. وعان ات-تاباراني ريۋات ەتكەن «ءۇي حالقىن تاربيەلەۋ ءۇشىن تاياقتارىڭدى ولار كورەتىن جەرگە ءىلىپ قويىڭدار!» دەگەن حاديس ءدالەل. ال قازىر تورىمىزدەن قامشى كورىنبەيدى... ونىمەن بىرگە اكەلەر قادىرى دە «ىلەسىپ» كەتكەن جوق پا ەكەن؟
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
