جاۋىنگەر اماناتى

قۇسنيدەن يبراگيموۆ اتانى اقتوعاي, ەرتىس ءوڭىرى, ءتىپتى, رەسەي­دىڭ ومبى وبلىسى جاعىنداعى بىرنەشە اۋداننىڭ كارى-جاسى تۇگەل بىلەتىن ەدى. جەرلەستەرىن تەك بىلىمگە ۇمتىلۋعا, ءار ىستە تازا, ادال ءارى ادامدارعا قامقورشى بولۋعا ۇندەگەن عازيز جاننىڭ ءومىرى ونەگەگە تولى بولاتىن. ويتكەنى, ونىڭ اكەسى يبراگيم يمام بار عۇمىرىن يماندىلىق جولعا ارناعان ءدىن قايراتكەرى ەدى. اكەدەن بالاعا دارىعان تاعىلىم مول. وتكەن عاسىردىڭ باس كەزىندە يبراگيم يمام اقتوعاي وڭىرىندەگى «ورمان» دەگەن ەلدى مەكەندە مەشىت سالىپ, ەلدىڭ كارى-جاسىن مۇسىلماندىققا ۇندەگەنىن, مەدرە­سە اشىپ ءدىني وقۋعا تارتقانىن كونە­­كوز  قاريالار جارىسا ايتىپ وتى­راتىن. امال نەشىك, وتكەن عا­سىر­دىڭ 20 جىلدارى ول سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان «ءدىن – اپيىن» دەگەن جالامەن كەڭەستىك زامان قىراعىلارىنىڭ قۋدالاۋعا ءتۇسىپ, جەر اۋدارىلىپ كەتە بارادى. قۇسنيدەن اكەسىنەن بەس جاسىندا ءدىني ءتالىم-تاربيە الىپ ۇلگەرىپتى. كەڭەستىك جاڭا قوعام تالابىنا بەيىمدەلىپ, مۇعالىمدىك جولعا بەت بۇرۋ ءۇشىن جاڭاشا وقۋعا بەكىندى. شاما-شارقىنا قاراي ءبىلىمىن جەتىلدىردى. وبلىس ورتالىعىنداعى قىسقا مەرزىمدى كۋرستى ءبىتىرىپ العاننان كەيىن تۋعان اۋىلىنا جول تارتادى. ءسويتىپ, ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس «جورىعىنا» بىلەك سىبانا كىرىسىپ, زامانداستارىنىڭ الدىڭعى لەگىندە جۇرگەنىن ءوزى دە بايقاماي قالدى. الدىنان كوپ كەدەرگىلەر كەزدەسسە دە جاس مۇعالىم بارىنە توزە بىلەدى. ەڭبەگىڭنىڭ جانعانى وسى بولار, شاكىرتتەرىنىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى دا ارتا بەردى. الايدا, يسلام ءدىنىن ناسيحات­تاعان يمامنىڭ بالاسى دەگەن قاڭقۋ ءسوزدى ۇرانداتقان كەيبىر بەلسەندىلەر سوڭىنا شام الىپ ءتۇسۋىن توقتاتپايدى. سول ءۇشىن ەكى رەت تۇرمەگە وتىرادى. بىراق وعان ساعى سىنبايدى. تۇرمەدەن شىققان سوڭ ومبى وبلىسىنىڭ ازوۆ اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. وندا دا قازاقتار قالىڭ قونىستانعان اۋىلدا مۇعالىمدىك جۇمىسىن جالعاستىرادى. – مەن ازوۆ اۋدانىنداعى قازاق اۋىلىندا قۇسنيدەن مۇعالىمنىڭ الدىنان ءوتتىم, – دەيدى «كومينتەرن» اۋىلىنداعى توقسان جاسقا تاقاعان باتىر-انا زەينۋتتەن اجە, – ول كىسىنىڭ ءوڭى جىلى ەدى. سوندىقتان شىعار, شاكىرتتەرىنىڭ اربىرىنە اسقان مەيىرىمدىلىكپەن, جۇزىنەن نۇر توگە قارايتىن. ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنا كون­دىككەن جاس مۇعالىم ءۇيلى-باران­دى بولعانىمەن, اشتىق جىلدارىنىڭ قاھارىنا ىلىكپەي قالمايدى. العاشقى قوساعىنان, ەكى بىردەي بالاسىنان ايىرىلۋ كىمگە وڭاي ءتيسىن. سودان كەيىن ەلگە قايتۋدى ماقۇل كورەدى. ماقساتى – كوكشەتاۋ وڭىرىنە كەلىپ, قايتا شاڭىراق كوتەرۋ. انادان 3 جاستا قالىپ, اعا-اپاسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن باتىشپەن ەكەۋى وتاۋ تىگەدى. الايدا, ەكى جاستىڭ جاڭا ءومىرىن بۇزعان تۇتقيىلدان باستالعان سۇراپىل سوعىس ءورتى ەدى. قۇسنيدەن يبراگيموۆ 1942 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا وتان قورعاۋعا اتتانادى. ستالينگراد ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاسقا قاتىسادى. روكوسوۆسكيدىڭ اتاقتى 50-ارمياسى قۇرامىنداعى 369 ديۆيزيادا 76 مم زەڭبىرەكتىڭ نىسانا كوزدەۋشىسى بولادى. بۇل قالا ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن تالاي بوزداقتىڭ كوزسىز ەرلىك كورسەتكەنى تاريحتا التىن ارىپتەرمەن جازىل­عان. كۇل-تالقانى شىققان اسەم شاھاردىڭ كەيپىن كورۋ ول كەزدە ايانىشتى ەدى. وسىنداي قيان­كەسكى ۇرىستا جارالانىپ, ساراتوۆ قالاسىنداعى گوسپيتالدا ءۇش اي ەمدەلەدى. ودان شىققان سوڭعى جاۋىن­گەرلىك جولى سمولەنسك, بريانسك باعىتىندا جالعاسادى. تاعى دا الدىڭعى شەپ. اتىس-شابىس. جەر مەن كوك قايىسقان كوك ءتۇتىن. قاندى ۇرىستىڭ قايسىبىرى بولسا دا ادام شىعىنىنسىز وتكەن بە؟ سوعان قاراماستا, تەك ىلگەرى جىلجۋ. شەگىنۋ – جەڭىلگەنىڭ. جاۋدى ءوز ۇيا­سىندا تالقاندامايىنشا شىبىن جانعا تىنىم جوق. مۇنى جاۋىن­گەرلەر انت ەتىپ قابىلداعان. قۇسنيدەننىڭ جادىندا قالعان 1944 جىلدىڭ قاڭتار ايى ەدى. ەكى اسكەري قۇراماعا ورتاداعى نەمىس بەكىنىسىن بۇزىپ-جارىپ دنەپردى قاق جارىپ وتۋگە جول اشۋ بۇيرىعى كەلىپ جەتەدى. تاڭەرتەڭگى ساعات توعىز شاماسىندا باستالعان وسى ارپالىس ۇزاققا سوزىلادى. مايدان ۇستىندە قاتتى جارالانىپ, ەس-ءتۇسسىز قالعان ەكەن. كەيىن ول بۇل تۋرالى: «كوزىمدى اشسام, دەنەم دەل-سال. تۇلا بويىم سىرەسىپ قالىپتى, يكەمگە كەلمەيدى, قوزعالتپايدى. سنارياد جارىقشاعى ءتيىپ, ىشەك-قارىنىم اقتارىلا باستاعان ەكەن, ەكى ەتىگىم قانعا تولىپتى. بار كۇشىمدى جيناپ, قان سىڭگەن شۇلعاۋىمدى سىعىپ ءبىر-بىرىنە جالعادىم دا ىشەك-قارىندى ىشكە سالعان كۇيى مىقتاپ وراپ تاستادىم. ىشەكتەرىم ساۋ بولسا كەرەك. ءسويتىپ, زورعا ەڭبەكتەپ وكوپقا ارەڭ جەتىپ, قۇلادىم. ءارى قاراي تۇك بىلمەيمىن. ەسىمنەن تانىپ قالسام كەرەك. تاعى گوسپيتال. وتا جاساعان حيرۋرگتەر دە اڭ-تاڭ قالىپتى. «مۇنداي جاراقاتپەن 100-ءدىڭ ءبىرى عانا ءتىرى قالادى, ءدام-تۇزى تاۋسىلماعان عوي», دەپتى. بۇل سوزدەردى كەيىن قۇلاعىم انىق شالدى. اقىرى كۋيبىشەۆ مەدسانباتىندا 6 اي جاتتىم. سوعىسقا جارامايدى دەگەن گارنيزوندىق كوميسسيانىڭ شەشىمى شىقتى», دەپ ەسىنە ءتۇسىرۋشى ەدى مايدانگەر. ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»  مەدالى, تاعى باسقا ماراپاتتارى سوعىس ارداگەرىنىڭ ەرلىگىنىڭ كۋاسى بولاتىن. – مەنى تۋرا تونگەن تالاي اجالدان امان الىپ قالعان «قۇدىرەتى كۇشتى اللا اكبارىم عوي», – دەپ نامازىن وقۋعا كىرىسۋشى ەدى, – دەيدى قىزى باياۋ اكەسىنىڭ ءار ءسوزىن ساعىنا ەسكە الىپ. – «ءبىلىمنىڭ نەگىزى باستاۋىش سىنىپتا قالانادى», – دەپ وتىراتىن جانە جارىقتىق. سوعىستان قايتقان سوڭ ول قىزىل تۋ (بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى) جانە اقتوعاي (پاۆلودار وبلىسى) اۋداندارىنداعى ءار دەڭگەيدەگى مەكتەپتەردە 20 جىل بويى شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ىسىنە ارالاستى. حاسەن شاياحمەتوۆ, تولەۋ احمەتجانوۆ, ءماناپ ءاندىرجانوۆ سياقتى ارداگەر ۇستازدارمەن بىرگە ەڭبەك ەتتى. مۇعالىمدىك ءومىرىنىڭ 21 جىلىن شۇعا اۋىلدىق مەكتەبىنە ارنادى. ەل تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا قايتا ورالعان ءدىنىمىزدىڭ العاشقى جارشىسى اتاندى. جۇرتتى اللانىڭ اق جولىنا, رۋحاني تازالىققا ۇندەدى. اتا-بابا دىنىمەن قايتا تابىسۋ, ونىڭ اسىل قۇندىلىقتارىن بەتىن قۇبىلاعا بۇرعاندارعا جەتكىزۋ باستى ارمانى ەدى. بالا كەزىنەن وزىمەن بىرگە بولعان سول ارمانىنا ەل بولعاندا جەتتى. 88 جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن وتكەن قۇسنيدەن اتانىڭ ارتىندا قۇدايعا شۇكىر ۇرپاقتارى بار. ۇلكەن ۇلى مارقۇم قۇلاننان ءۇش ۇل, ءبىر قىز قالدى. قيماديدەن جاۋاپتى قىزمەتتە بولسا, قالاۋيدەن بەلگىلى كاسىپكەر. قىزى باياۋ دا نەمەرە ءسۇيىپ وتىرسا, كەيىنگى ۇلدارى قايىربەرگەن مەن عابدۋلقايىر, ت.ب. بالالارى ءوز الدىنا جەكە وتاۋ. ومىردەن وتەر الدىندا بالا­لارىنا اكەسى يبراگيم يمامنىڭ ءوز قولىمەن سالىپ, قىر قازاقتارىن جاقسىلىققا ۇيىتقان مەشىتتىڭ ورنىنا بەلگى قويۋدى امانات ەتىپتى. كەلەر ۇرپاق الدىڭعى اتالارىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەنى شىعار. يبراگيم يمامنىڭ شوبەرەسى, كاسىپكەر قالاۋيدەن سۇراۋ سالىپ ۇلى اتاسى وتكەن عاسىردىڭ باس كەزىندە اشقان العاشقى مەشىتتىڭ ورنىن ىزدەستىرىپ جۇرگەن دە ونى بىلەتىن ادام تابىلدى. شۇعا اۋىلىنىڭ زەيىندى اقساقالى قايكەن مۇزداقباەۆ بالالىق شاعىندا اكەسى قايىركەلدى كورسەتكەن مەشىتتىڭ جەرمەن-جەكسەن بولىپ قالعان ىرگە ورنىن جادىنا ساقتاپتى. ءدال تاۋىپ كورسەتىپ بەرىپتى. ...ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي يبراگيم يمامنىڭ تەكتى تۇياعى قالاۋيدەندەي ىسكەر جىگىت شۇعا اۋىلى­نىڭ سىرت جاعىنداعى «ورمان» دەپ اتالعان سول جەردەگى مەشىت­تىڭ ورنىنا بەلگىتاس قويىپ, سول ماڭداعى ەلدى مەكەن حالقىنىڭ قاتىسۋىمەن باباسىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ قۇران باعىشتاپ, اس بەردى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى. وسىلايشا مايدانگەر اماناتى دا اقتالدى. سوتسيال ايتەنوۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى پاۆلودار وبلىسى