ارحيۆ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, وشاقباي ىلەباي ۇلى اپباسوۆ 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا 19 جاسىندا جامبىل وبلىسىنىڭ جامبىل اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتان سوعىسقا شاقىرىلعان. مايداندا ءتۇرلى اسكەري امالداردى مەڭگەرىپ, قىسىلتاياڭ كەزدە قىراعىلىق تانىتقان سەرجانتتىڭ جاۋدى قاپىدا قالدىرىپ, ابجىلدىك تانىتقان كەزى از ەمەس. الدىمەن, 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جاۋعا قارسى شايقاستا كورسەتكەن جانقيارلىق قايسارلىعى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى (№30674078 جازبا). بۇل مەدالعا ۇسىنىلعان ماراپاتتاۋ قاعازىندا 1-ديۆيزيوننىڭ 2-باتارەياسى ەسەپتوبىنىڭ كومانديرى, گۆارديا سەرجانتى وشاقباي اپباسوۆتىڭ 1944 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا جاساعان العاشقى ەرلىگى جايىندا باياندالادى. ءدال وسى كۇنى ساعات
11-دە بەشەنكوۆيچي اۋدانىنان ىلگەرى جىلجىپ بارا جاتقان كەڭەستىك اسكەرلەرىنىڭ كولونناسىنا ءبىر توپ نەمىس سولداتى ۆەرحوۆە سەلوسىندا شابۋىل جاسايدى.
ال, 1944 جىلدىڭ 23 ماۋسىمىنداعى گۆارديا سەرجانتى و.اپباسوۆ بەرگەن ناقتى دەرەكتەردىڭ ارقاسىندا, شۋميلينو اۋدانىندا جاۋدىڭ ەكى باتارەياسى تاباندا جويىلعان. مىنە, وسىلايشا قازاق ساربازىنىڭ ۇرىس دالاسىندا كورسەتكەن تاباندىلىعى مەن قىراعىلىعىن, جاۋدان سەسكەنبەس قايسارلىعىن, اقىلدىلىعى مەن بىلگىرلىگىن جوعارى باعالاعان 1-ديۆيزيونعا قاراستى 2-باتارەيا كومانديرى, گۆارديا كاپيتانى ۋگريۋموۆ مەملەكەتتىك ناگراداعا لايىق دەپ تاپقان. بۇل اسكەري قۇرىلىمنىڭ بەلورۋسسيا جەرىن ازات ەتۋ مايدانىنا بەلسەنە قاتىسقانىن ارحيۆتىك دەرەكتەر ايعاقتايدى.
قازاق جەرىنەن اتتانعان مايدانگەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلدەن جىراق, قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ, سول كەزدەگى ورتاق وتانىن باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ جولىندا بار قابىلەتىن, ءبىلىمىن جۇمساپ, جاۋ قولىندا قالعان قالالار مەن اۋىلداردى بوساتىپ الۋدا كەسكىلەسكەن ۇرىستى باستان كەشىپ, ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنى اقيقات. ولاردىڭ الدىڭعى ساپىندا گۆارديا سەرجانتى وشاقباي اپباسوۆتىڭ بولعانىنا تاريحي دەرەكتەر كۋا.
تاعى ءبىر ارحيۆتىك ماعلۇماتقا كوز جىبەرەلىك. بولىمشەنىڭ 1944 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندەگى №68 بۇيرىعىندا (ارحيۆ تسامو, قور 33, حاتتاما 690155, ساقتاۋ بىرلىگى 6243, جازبا №35454998) گۆارديا سەرجانتى وشاقباي ىلەباي ۇلى اپباسوۆتىڭ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلعانى جونىندە تولىق مالىمەت كەلتىرىلگەن. ماراپاتتاۋ قاعازىندا باياندالعانداي, ۆيتەبسك بريگاداسى 1/37 گۆارديالىق ارمياسى زەڭبىرەك ارتيللەريا باسقارماسى باقىلاۋشىلار ۆزۆودىنىڭ اعا بارلاۋشىسى و.اپباسوۆ 1944 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە جاۋ اسكەرىنىڭ كۇشتى قارسىلىعىنا قاراماستان, ءوز ءومىرىنە قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇرسا دا, قاھارماندىقپەن جاۋ شەبىنە باقىلاۋ ءجۇرگىزگەن. قازاق بارلاۋشىسىنىڭ سەبەلەگەن وقتىڭ استىندا قالىپ, باتىل ءارى جەدەل ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋدىڭ 2/105 مم باتارەياسى مەن 3/75 مم باتارەياسىنىڭ ورنى انىقتالىپ, بالدون اۋدانىندا دۇشپاننىڭ جاياۋ اسكەرىنىڭ تانككە شوعىرلانىپ جاتقانى تۋرالى ءمالىمەتى دەر كەزىندە قولباسشىلىققا جەتكىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس ارتيللەريستەرى جاۋدىڭ 2 باتارەياسىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى. سونداي-اق, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ جاياۋ اسكەر باتالونى جاۋىنداي سەبەلەگەن زەڭبىرەك وعىنان توز-توزى شىعىپ, جان-جاققا بىتىراي قاشادى. ءسويتىپ, فاشيستەردىڭ ءبىر ماشيناسى تاباندا ىستەن شىعادى. اعا بارلاۋشى وشاقباي ىلەباي ۇلى وسى ەرلىگى ءۇشىن 1-بارلاۋشىلار ديۆيزيونىنىڭ باستىعى, گۆارديا اعا لەيتەنانتى تيۋحوۆ پەن بريگادا كومانديرى, گۆارديا مايورى كۋليشتىڭ ۇسىنۋىمەن جوعارى ماراپاتقا – «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. بۇل مايدانگەردىڭ ۇرىس دالاسىندا ەلىن قورعاۋ جولىندا كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگىنە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت ەكەنى ءسوزسىز.
ارينە, وق پەن وتتىڭ استىندا, تولارساقتان ساز كەشىپ, ەل مەن جەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇشى باسىم, ايلالى جاۋمەن الىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ ءبارى دە قولىنان كەلگەنشە ايانىپ قالماعانى بەلگىلى. قاي مايدانگەر دە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن كەسكىلەسكەن مايدان شەبىندە ءبىرىنشى بولىپ باسقىنشىلارعا تاپ بەرىپ, جۋساتىپ سالۋعا ۇمتىلاتىنىن ءار ارداگەردىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ, ۇعىپ جۇرگەن جوقپىز با؟! سول سەبەپتى كەيىپكەرىمىز وشاقباي ىلەباي ۇلىنىڭ ءبىز ءسوز ەتكەن ىستەرى دە باسقا مايدانگەر سەرىكتەستەرىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلعان ءساتتى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە ەش كۇمانىمىز جوق.
1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە نەمىس باسقىنشىلارى جەڭىلىسكە ۇشىراپ, كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىنان ءوز جەرلەرىنە قاراي تىقسىرىلىپ, كەڭەستىك ارمياسىنىڭ جەڭىسكە قول جەتكىزە باستاعان كەزى ەدى. بۇل ۋاقىتتا كىشى لەيتەنانت اسكەري شەنىن العان وشاقباي اپباسوۆتىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى ءۇشىن 1945 جىلدىڭ 9 ءساۋىرىندە ديۆيزيون كومانديرى, گۆارديا مايورى مالىشەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن, وعان II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى بەرىلەدى. گۆارديا كىشى لەيتەنانتى و.اپباسوۆ بۇل جولى قانداي ەرلىك جاسادى دەيسىز عوي؟! ەندى سوعان توقتالايىق. بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرلەرىنەن كۇن-ءتۇن ساناپ, ساعات ساناپ, ءسات ساناپ ۇلكەن شىعىنمەن, زور كۇشپەن ىعىسقان نەمىس باسقىنشىلارى ءاربىر سۇيەم, ءاربىر ورام ءۇشىن جانتالاسا تويتارىس بەرۋگە تىرىسقانى تاريحتان ايان. اسىرەسە, كەنگيسبەرگ قالاسى ءۇشىن قاندى شايقاس ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. وشاقباي اپباسوۆتىڭ وسىناۋ شايقاستا كورسەتكەن ەرجۇرەك ءىس-قيمىلى جونىندە ماراپاتتاۋ قاعازىندا گۆارديا مايورى مالىشەۆ بىلاي دەپ ناقتى ءارى سۇيسىنە جازادى: «كەنيگسبەرگ قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا ءوزىن ەرجۇرەك وفيتسەر رەتىندە كورسەتتى. جاياۋ اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ, جاۋدىڭ باتارەيالارىن, دوت, دزوت ورنىن انىقتاۋدى ۇيىمداستىردى, وسىلايشا 4 ارتيللەريا باتارەياسىن, دوت, 6 دزوت-تىن بايقاعان. ءبىر ءوزى 2 ارتيللەريا باتارەياسىن, 3 مينومەت باتارەياسىن جانە 4 دزوت-تى تاپتى. باتارەيانىڭ وق اتۋ نىساناسىنا تۇزەتۋلەر جاساۋ ارقىلى جاۋدىڭ ارتيللەريالىق باتارەياسىنىڭ كوزى جويىلدى, 2 دزوت-ى مەن جاياۋ اسكەر ۆزۆودىنا دەيىن تالقاندالدى». مىنە, ناعىز ەرلىك دەگەن وسى بولار, ءسىرا!..
وسىلايشا, وشاقباي ىلەباي ۇلىنىڭ جاۋدىڭ بەرىك بەكىنىسىن ءدوپ باسىپ, انىق تانىپ, ارتيللەريالىق, مينومەتتىك باتارەيالارىنىڭ ورنالاسۋى جونىندە اسا قۇندى دەرەكتەردى الۋى ارقاسىندا, ولاردىڭ كوزى جويىلىپ, اسكەرلەرىمىزگە جەڭىسپەن العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك تۋعان. ارحيۆتەردە قاتتالىپ, وسى كۇنگە دەيىن قۇندى قۇجات رەتىندە ساقتالىپ كەلگەن فاكتىلەر بىزگە باتىل بارلاۋشى, قايسار مايدانگەر, قاھارمان قازاق وفيتسەرى جايىندا وسىلايشا سىر شەرتەدى.
وشاقباي ىلەباي ۇلى ەلگە ورالىسىمەن, ەڭبەككە بەل شەشە ارالاسىپ, پارتيا ۇيىمدارىندا بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پارتيا بولىمىندە نۇسقاۋشى, كاسىپوداقتار جانە كومسومول ورگاندارىندا جاۋاپتى جۇمىستار اتقارادى. ءوز ىسىنە مىعىم, ورتاسىنا سىيلى ەڭبەك ارداگەرى پارتيا قىزمەتىندە دە ۇلكەن ابىرويعا بولەنگەنى انىق.
جامبىل وبلىسى جامبىل اۋدانىنداعى سول كەزدەگى ستالين اتىنداعى كەڭشاردا پارتيا بيۋروسىنىڭ حاتشىسى, جامبىل اتىنداعى كەڭشاردىڭ, جۋالى اۋدانىنىڭ لەنين اتىنداعى كەڭشاردىڭ توراعاسى بولىپ ابىرويلى قىزمەتتەر اتقارعان. بەيبىت كۇندە دە ءبىر تىنىم تاپپاعان ەڭبەك ارداگەرى, پارتيا قىزمەتكەرى وشاقباي اپباسوۆتىڭ بار قاجىر-قايراتى, قابىلەت-قارىمى, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تۋعان ەلىن كوركەيتۋگە, ەكونوميكاسىن ەسەلەۋگە, ءوزىنە جۇكتەلگەن قىرۋار تاپسىرمالاردى بەلسەندىلىكپەن اتقارۋعا جۇمسالعانى ءشۇباسىز.
نۇرلان قالقا,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
جامبىل وبلىسى
