ەسكەرىلمەگەن ەرلىك

نەمەسە گەلاش گاينۋتدينوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن نەگە الماي قالدى؟ جاراتىلىسى باتىر, ەرجۇرەك ەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسى تەمىر قالاسىنان شىققان جاۋىنگەر بارلاۋشى, ارتيللەريست گاينۋتدينوۆ گەلاش حيسامۋت­دين­ ۇلى ەدى. سوعىسقا دەيىن شەكاراشى قىزمەتىن اتقارعان. 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تەمىر اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى قىزىل ارميا قاتارىنا الى­نىپ, سوعىسقا اتتانادى. ماي­دان­عا كەتكەندە ايەلى زاكيا مەن 4 جانە 1 جا­ستاعى ەكى ۇلى يلدوس پەن فيداي قالادى. ورتا­لىق مايدان­دا شايقاسقان اعا سەرجانت گەلاش العاشقىدا 4-ءشى باتارەيا 86-شى اۋىر ارتيللەريالىق بريگاداسىنىڭ ءبولىم كومانديرى, كەيىن 1 بەلارۋس مايدانى 65-ءشى ارميا 108-ءشى بوبرۋيسك ديۆيزياسىنىڭ 444-ءشى اتقىشتار پولكى زەڭبىرەك قارۋىنىڭ كومان­ديرى بولادى. ەرەكشە قابىلەتى مەن ەرلىگى, وتانشىلدىق قاسيەتى باعا­­لانىپ پارتيا قاتارىنا قابىل­­دانادى. ەرلىك ىستەرىنە ماي­­دان­داس­تارى دا كۋا بولادى. گ.گاينۋت­دينوۆ­تىڭ بەلارۋس جەرىن­دەگى گومەل وبلىسى دنەپر وزەنى­نەن ءوتۋ بارىسىنداعى ەرلىگى تۋرالى تاريحي قۇجاتتار مەن جازبا دەرەكتەر دە سونى ايعاقتايدى. ...1944 جىلى اقپان ايىندا روگاچەۆ اۋدانىندا دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ ۇزاققا سوزىلدى. وزەن ساعاسى درۋت بويىنداعى مايدان ءبىراز ۋا­قىتقا تىنىشتالىپ قالدى. كەلەسى سوعىس ارەكەتىنە دايىندىق ءجۇرىپ جاتتى. 1944 جىلدىڭ 23 ماۋ­سىم كۇنى تاڭدا ارتيللەريالىق دا­يىن­دىق بولىپ جاتقان, ونىڭ ءىشىن­دە اعا سەرجانت گەلاش تا بار ەدى. درۋت وزەنى بويىندا جاۋدىڭ جاۋدىرعان وعىنا قارسى تۇرۋ ءۇل­كەن شەبەرلىك پەن تاباندىلىق­تى تالاپ ەتتى. قارسى شابۋىل تا­بىس­تى باستالدى. ارتيللەريستەر­دىڭ ءدوپ كوزدەۋى اتقىشتار روتاسى­­نىڭ دوبىسنا, ولا, بەرەزين وزەن­دەرى­نەن تابىستى وتۋىنە ءۇل­كەن كومەگىن تيگىزدى. ...1944 جىل, 5 قىركۇيەك. كەنەتتەن: – الدىمىزدا نارەۆ! وزەننەن وتۋگە دايىندالىڭدار!, – دەگەن بۇيرىق كەلدى. سول مەزەتتە ديۆيزيا نارەۆ وزەنى جاعالاۋىنا جاقىن­داپ ورنالاستى, ارتيللەريستەر ولارعا كومەككە ءازىر تۇردى. تۇندە كەڭەستىك اسكەرلەر قارۋلارىن دايىنداپ, ورىستىڭ روجان قامالىنا جاقىنداپ ورنىقتى. ال تاڭدا قارسىلاستار پلاتسدارمدى جويۋعا ارەكەت ەتكەن ۋاقىتتا, كەنەت كەڭەس اسكەرلەرى وق جاۋدىردى. نەمىستەر بىرنەشە ونداعان جاۋىنگەرلەرىنەن ايىرىلدى. ءدال وسىنداي اتقىلاۋ 7 رەت قايتالاندى. ودان سوڭ گەلاش­تىڭ قارۋى جاساندى كوپىرگە قاراي باعىتتالدى. 1944 جىلدىڭ 5 قازانىندا جاۋ وزەندى باسىپ الۋ ءۇشىن قار­سى شابۋىلعا شىقتى. گاينۋت­دينوۆ­تىڭ زەڭبىرەگىنە قاراي بىرنەشە تانك جىلجىپ كەلە جاتتى, ال ونىڭ ارتىندا بىرنەشە برونەترانسپور ىلەسىپ كەلەدى. گەلاشتىڭ ءبىرىنشى اتقان وعى الدىڭعى تانككە ءتيىپ ك ۇلى كوككە ۇشتى. سول مەزەتتە برو­نەترانسپورتەر گەلاشتىڭ پۋش­كا­سىنا قاراي بەت بۇرىپ, ونىڭ كوزىن جويماقشى بولدى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا گەلاش ەكىنشى تانكتى تالقانداپ ۇلگەردى. ەندىگى كەزەك – برونەترانسپورتەر. ءدال كوزدەگەن گەلاشتىڭ وعى بۇل برونەترانسپورتەردى دە جارىپ جىبەردى. ز ۇلىم جاۋدىڭ اپتىعىن باسقانىمەن, سناريادتىڭ ءبىر جارىقشاعى گەلاشقا ءتيىپ, دەنەسىن قان جۋادى. وسىلايشا ەرجۇرەك جەرلەسىمىز بەلارۋس جەرىندە كوز جۇمادى. وردا بۇزار وتىز جاسىندا قىرشىن كەتكەن ونى وسى ەرلىگى ءۇشىن 444-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, پودپولكوۆنيك ابيلوۆتىڭ قول قويۋىمەن 1944 جىلدىڭ 10 قازانىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ قاعازى تولتىرىلادى. بۇعان دەيىن دە گەلاش ەكى رەت «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» ور­دەنى­مەن ماراپاتتالعان بولاتىن. گەلاشتىڭ ەرلىگى تۋرالى دەرەك وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى بەلارۋس جەرىندە پ.فرولوۆ باسقارعان قىزىل ىزشىلەردىڭ ىزدەۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ناقتىلانىپ, ءباسپاسوز بەتىندە «ارتيللەريست يز تەميرا» دەگەن ماقالا جارىق كورەدى. ودان قالدى, قازىرگى تاڭدا سول تەمىر قالاسىندا تابىلىپ وتىرعان ارحيۆ دەرەكتەرى دالەل بەرەدى. ەرلىك ۇستىندە قازا تاپقان جاۋىنگەرگە باتىر اتاعىن بەرۋ تۋرالى ناگرادالىق قاعاز تولىرىلادى دا, 1945 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا, ياعني 5 ايدان سوڭ كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى م.كالينين مەن ونىڭ سەكرەتارى ا.گوركيننىڭ قول قويۋىمەن اعا سەرجانت گ.ح.گاينۋتدينوۆكە تەك لەنين وردەنى بەرىلگەندىگى تۋرالى قاۋلى شىعادى. بۇل نەنى باي­قات­ادى؟ سول ۋاقىتتاعى كرەمل قوجا­يىن­دارى مەن ءوزىمشىل گەنەرالدار وك­تەم مىنەزدەرىنەن ارىلا الماي, «كىشى» ۇلتتاردى, سونىڭ ىشىندە قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ ەرلىگىن دۇرىس باعا­لاماعانىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى بۇل. «ەرلىك – بيىكتەگى كەمەرىنەن اسىپ, لاق ەتىپ قۇزدان قۇلاعان تاسقىن», سول تاسقىن يەسى جەرلەسىمىز گەلاش اتانىڭ ءومىر مەن ءولىم بەتپە-بەت كەلگەن سۇراپىل سوعىستاعى ەلەن­بەي قالعان ەرلىگىن بۇگىنگى تاڭ­دا پاش ەتۋ – قازاق دالاسىنىڭ قارا­پايىم قىزىنىڭ پەرزەنتتىك بورىشى دەپ بىلەم. سوندىقتان, ينتەرناتسيوناليست, وتانشىلدىق پەن ادامدىق قاسيەتكە تولى وجەت تە قايسار گەلاشتىڭ ءمايىتى سوناۋ بەلارۋس جەرىندە قالسا دا, سول قان مايداندا ەرلىگىن ءوز كوزىمەن كورگەن تۇلعالاردىڭ بەرگەن باعاسى ۇمىتىلماي, اتا-بابا رۋحى ءۇشىن ارتىندا قالعان بالاسىن, اڭساپ كۇتكەن جۇبايىن ەمەس, ورشەلەنە تۇسكەن ءار جاۋدىڭ كوزىن جويىپ, جانىن پيدا ەتكەن جەرلەسىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭدا, جەڭىسكە 71 جىل تولىپ وتىرعان كەزەڭدە ەرلىگى باعالانىپ, بەرىلمەي قالعان اتاق ءوز يەسىن تاپسا ەكەن دەيمىز. 1945 جىلدىڭ 9 مامىرى الىس­تاپ بارادى, قار جاستانىپ مۇز توسەنگەن ارداگەرلەر ابدەن ازاي­دى. سولاردىڭ الدە دە بولسا باعا­لان­باعا­ن ەرلىگى بولسا, سونى جارىق­قا شىعارۋ – بۇگىنگى ۇرپاق پارىزى. جۇمازيا قۋانوۆا, شۇبارقۇدىق گيمنازياسىنىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى اقتوبە وبلىسى, تەمىر اۋدانى