مەن ءۇشىن ەلىمدى دامىعان ەلدەردىڭ ساپىنا تۇرعىزىپ, ساناتىنا قوسۋدان ۇلكەن ماقسات جوق.
«جەر – اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. قازاقستاننىڭ 14 مىڭ شاقىرىمنان استام مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسىمدەۋ ءۇشىن مەن كورشى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن 8 جىل بويى كەلىسسوز جۇرگىزدىم. وسىنىڭ ءبارى جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالدى», دەگەن ءسوزدى ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ 26 ءساۋىر كۇنى بولىپ وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXIV سەسسياسىندا اعىنان جارىلا ايتقان-دى. ەلباسىنىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى تاۋەلسىز ەل بولۋدىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحي جولى تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىم رەتىندە ايتىلعان پىكىر دەپ ويلايمىن.
سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ جەرى شەتەلدىكتەرگە ساتىلادى ەكەن دەگەن جالعان قاۋەسەتتىڭ تاراتىلۋى سالدارىنان جەر ءماسەلەسىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق كوبەيگەن ەدى. سوعان سايكەس ەلباسى جەر كودەكسىنىڭ بىلتىرعى جىلى ەنگىزىلگەن بىرقاتار نورمالارىنا بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن موراتوري جاريالاپ, تاعى دا ءوز حالقىمەن ساناسىپ, بىلايشا ايتقاندا, ءوز حالقىنىڭ ءسوزى مەن پىكىرىن ەلەپ, ەسكەرە ءبىلدى.
قابىلدانعان زاڭنىڭ تەتىكتەرى مەن نورمالارى جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن قاتىستىرۋ ارقىلى تالقىلانبادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ الاڭداۋى دۇرىس. ەگەر قازاقستاندىقتار قابىلدانعان شەشىمگە سەنبەيتىن بولسا, دەمەك بۇل دۇرىس ەمەس دەگەن ءسوز. ويتكەنى, بۇل وزگەرىستەر حالىق ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. قوعامدا جەردى جالعا الۋ جونىندەگى بىرقاتار زاڭنامالىق نورمالارعا قاتىستى كۇمان تۋعانىن ەسكەرۋ ماڭىزدى, دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ زاڭداعى جاڭا نورمالاردىڭ ءمانى ءتيىستى توپتارعا جەتكىزىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, ەلباسى بۇل جولعى زاڭنىڭ نە سەبەپتى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تاراپىنان قولداۋعا يە بولماعاندىعىنىڭ باستى سەبەپتەرىن ءدوپ باسا ءبىلدى.
بۇعان ايماقتاردا بولعانىمىزدا انىق كوزىمىز دە جەتتى. ويتكەنى, اۋىلدى جەردىڭ حالقى تەلەديداردىڭ الدىندا ەرتەلى كەش تەلمىرىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى, كەي اۋىلدارعا قازاقستاندىق تەلەديدار مەن راديوحابارلارى جەتپەي جاتقاندىعى تاعى دا بار.
ولار كۇن ۇزاققا القاپتا, فەرمادا, جايلاۋدا ەڭبەك ەتەدى, سىزدەردىڭ جاڭالىقتارىڭىزدى كۇتىپ, تەلەديدار الدىندا وتىرمايدى. بىراق سىزدەر ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىكتەن شىقپاي وتىرىپ, ءبارىن ءوز ارالارىڭىزدا شەشەسىزدەر. كىمنەن جاسىرىناسىزدار؟ سوندا ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز كىم ءۇشىن جازىلعان؟ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دە, اكىمدىكتەردىڭ دە ءبىر دە ءبىرىنىڭ رەسمي سايتىندا جەر رەفورماسى جونىندە قولجەتىمدى جانە كورنەكى اقپارات بولعان جوق. ال بۇل دەگەنىڭ حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ەكونوميكانى دامىتىپ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتىر عوي, دەدى ەلباسى.
جانە دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەلدى مەكەندەرگە تارالۋى جىل سايىن كەمىپ تە, قيىنداپ تا كەلەدى. سوعان سايكەس قازاقستانداعى اقپاراتتىق ساياسات كەڭىستىگىندە قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى جەرگە قاتىستى جالاڭ ءارى نەگىزسىز «اتتان» سالعان اقپاراتتى ينتەرنەت جانە قولدارىنداعى ۇيالى تەلەفوندارىنداعى «ۆاتتساپ» جەلىلەرىنەن عانا الىپ كەلگەندىگى بار.
ءوز باسىم كاسىبي جۋرناليست ءارى جازۋشى رەتىندە ەلباسىنىڭ اقپاراتتىق ساياسات ماسەلەسىن قوزعاعاندىعىنا جانە دە ۇكىمەتكە اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىن قۇرۋدى تاپسىرعاندىعىنا ەرەكشە قۋاندىم. ويتكەنى, سوڭعى كەزدەرى اقپاراتتىق ساياسات ماسەلەسى يەسىز قالىپ بارا جاتقاندىعىن ايقىن سەزىنىپ جۇردىك.
ۇكىمەتتە بۇل سالانى ەشكىم ۇيلەستىرمەيدى, مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتقا بولەتىن قاراجاتىن ەشكىم باقىلامايدى, دەگەندى ايتا وتىرىپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى ۋاقىتتا قۇرىلۋعا ءتيىستى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە ماڭىزدى مىندەتتەر دە جۇكتەدى.
ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءوز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتامىز, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتايمىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماعىن كۇشەيتەمىز, بىزدەگى بەرەكەلى ءومىرىمىزدىڭ شىرقىن بۇزعىسى كەلەتىن جات پيعىلدىلارعا قارسى سوققى بەرەمىز جانە دە ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرامىز دەسەك قازاقستانداعى اقپاراتتىق ساياساتتى نىعايتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى ەلباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قالىڭ بۇقاراعا ادال جەتكىزىپ جۇرگەن قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كەز كەلگەن ەلدى مەكەندەرگە تارالۋى مەن ولاردىڭ ۋاقىتىندا جەتكىزىلىپ وتىرىلۋىنا جانە دە ولاردى قارجىلاندىرۋ مەن جۋرناليستەردىڭ تۇرمىستىق جاعدايلارىنا دا كوڭىل بولگەن ءجون بولار ەدى.
قانداي جاعداي بولماسىن اۋىل حالقى ەلباسىنىڭ وزدەرىنە جاساپ كەلە جاتقان شىنايى قامقورلىقتارى ءۇشىن ءاردايىم ريزا ەكەندىگىن ايتار ەدى. ال ەندىگى ارادا, جەرگە قاتىستى ماسەلەنى سول جەرگە ەگىن ەگىپ, سول جەرگە مالىن جايىپ, جانىن باعىپ وتىرعان حالىقتىڭ وزىنەن سۇراپ بىلۋگە ءتيىستىمىز. ول ءۇشىن ءبىر مەزگىل جايلى كابينەتتەرىمىزدەن شىعىپ, اۋىلعا بارىپ, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن سونداعى ديقان مەن مالشىلاردان سۇراۋىمىز كەرەك.
بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى: «اقپاراتتىق جۇمىس تەك جۋرناليستەر الدىنا بريفينگكە شىعىپ, قاعازدا جازىلعاندى وقىپ بەرۋدەن عانا تۇرمايدى. ءبىزدىڭ مينيسترلەر ءتىپتى, بريفينگتەردە دە جۋرناليستەردەن قاشقاقتاپ, قاراپايىم ساۋالدارعا جاۋاپ بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە ءبىز مينيسترلىكتەردى قانداي دا ءبىر سالاداعى ساياساتتى ايقىندايتىن ورگاندارعا اينالدىردىق. ساياساتكەر جۇرتپەن تىلدەسۋگە, ءوز ۇستانىمىن تۇسىندىرۋگە, قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋعا ءتيىس. حالىقپەن, ەڭ الدىمەن, جاڭا زاڭداردى قولداناتىن جۇرتپەن كەزدەسۋ كەرەك, دەدى. ەلباسىنىڭ بۇل ايتقانى جەر كودەكسىنە قاتىستى الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىس كەزىندە باستى ۇستانىم بولۋعا ءتيىستى عوي دەپ ويلايمىن.
ال ازىرگە بوسقا داۋرىقپايىق, جەل سوزگە جەلىكپەيىك! جەر ەشقاشان شەتەلدىكتەرگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلىپ تا جاتقان جوق, الداعى ۋاقىتتا دا ەشقاشان ساتىلمايدى! «جەردى شەتەل ازاماتتارىنا ساتۋ ماسەلەسى بولعان ەمەس, قازىر دە جوق», – دەدى ەلباسى تاعى دا كەشەگى مالىمدەمەسىندە.
مىنا الماعايىپ زاماندا, بىرىنە ءبىرى ەرەگىسىپ, ءبىرىن ءبىرى «سانكتسيالاپ» جاتقان دۇنيە كەزەڭىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحي جولىندا قالىپتاستىرا بىلگەن تۇراقتىلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزگە سىزات تۇسىرمەۋدىڭ جانە دە قوعامداعى تىنىشتىقتى نىعايتۋ مەن ساقتاۋدىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنىڭ ارتا تۇسەرى بار. ەل بىرلىگىن بارىنەن دە جوعارى قويا بىلەيىك.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
«جەر – اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. قازاقستاننىڭ 14 مىڭ شاقىرىمنان استام مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسىمدەۋ ءۇشىن مەن كورشى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن 8 جىل بويى كەلىسسوز جۇرگىزدىم. وسىنىڭ ءبارى جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالدى», دەگەن ءسوزدى ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جىلدىڭ 26 ءساۋىر كۇنى بولىپ وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXIV سەسسياسىندا اعىنان جارىلا ايتقان-دى. ەلباسىنىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى تاۋەلسىز ەل بولۋدىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحي جولى تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىم رەتىندە ايتىلعان پىكىر دەپ ويلايمىن.
سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ جەرى شەتەلدىكتەرگە ساتىلادى ەكەن دەگەن جالعان قاۋەسەتتىڭ تاراتىلۋى سالدارىنان جەر ءماسەلەسىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق كوبەيگەن ەدى. سوعان سايكەس ەلباسى جەر كودەكسىنىڭ بىلتىرعى جىلى ەنگىزىلگەن بىرقاتار نورمالارىنا بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن موراتوري جاريالاپ, تاعى دا ءوز حالقىمەن ساناسىپ, بىلايشا ايتقاندا, ءوز حالقىنىڭ ءسوزى مەن پىكىرىن ەلەپ, ەسكەرە ءبىلدى.
قابىلدانعان زاڭنىڭ تەتىكتەرى مەن نورمالارى جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن قاتىستىرۋ ارقىلى تالقىلانبادى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ الاڭداۋى دۇرىس. ەگەر قازاقستاندىقتار قابىلدانعان شەشىمگە سەنبەيتىن بولسا, دەمەك بۇل دۇرىس ەمەس دەگەن ءسوز. ويتكەنى, بۇل وزگەرىستەر حالىق ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. قوعامدا جەردى جالعا الۋ جونىندەگى بىرقاتار زاڭنامالىق نورمالارعا قاتىستى كۇمان تۋعانىن ەسكەرۋ ماڭىزدى, دەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ زاڭداعى جاڭا نورمالاردىڭ ءمانى ءتيىستى توپتارعا جەتكىزىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, ەلباسى بۇل جولعى زاڭنىڭ نە سەبەپتى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تاراپىنان قولداۋعا يە بولماعاندىعىنىڭ باستى سەبەپتەرىن ءدوپ باسا ءبىلدى.
بۇعان ايماقتاردا بولعانىمىزدا انىق كوزىمىز دە جەتتى. ويتكەنى, اۋىلدى جەردىڭ حالقى تەلەديداردىڭ الدىندا ەرتەلى كەش تەلمىرىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى, كەي اۋىلدارعا قازاقستاندىق تەلەديدار مەن راديوحابارلارى جەتپەي جاتقاندىعى تاعى دا بار.
ولار كۇن ۇزاققا القاپتا, فەرمادا, جايلاۋدا ەڭبەك ەتەدى, سىزدەردىڭ جاڭالىقتارىڭىزدى كۇتىپ, تەلەديدار الدىندا وتىرمايدى. بىراق سىزدەر ءوز ۇسىنىستارىڭىزدى ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىكتەن شىقپاي وتىرىپ, ءبارىن ءوز ارالارىڭىزدا شەشەسىزدەر. كىمنەن جاسىرىناسىزدار؟ سوندا ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز كىم ءۇشىن جازىلعان؟ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دە, اكىمدىكتەردىڭ دە ءبىر دە ءبىرىنىڭ رەسمي سايتىندا جەر رەفورماسى جونىندە قولجەتىمدى جانە كورنەكى اقپارات بولعان جوق. ال بۇل دەگەنىڭ حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ەكونوميكانى دامىتىپ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتىر عوي, دەدى ەلباسى.
جانە دە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ەلدى مەكەندەرگە تارالۋى جىل سايىن كەمىپ تە, قيىنداپ تا كەلەدى. سوعان سايكەس قازاقستانداعى اقپاراتتىق ساياسات كەڭىستىگىندە قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا ەلدى مەكەندەردىڭ حالقى جەرگە قاتىستى جالاڭ ءارى نەگىزسىز «اتتان» سالعان اقپاراتتى ينتەرنەت جانە قولدارىنداعى ۇيالى تەلەفوندارىنداعى «ۆاتتساپ» جەلىلەرىنەن عانا الىپ كەلگەندىگى بار.
ءوز باسىم كاسىبي جۋرناليست ءارى جازۋشى رەتىندە ەلباسىنىڭ اقپاراتتىق ساياسات ماسەلەسىن قوزعاعاندىعىنا جانە دە ۇكىمەتكە اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىن قۇرۋدى تاپسىرعاندىعىنا ەرەكشە قۋاندىم. ويتكەنى, سوڭعى كەزدەرى اقپاراتتىق ساياسات ماسەلەسى يەسىز قالىپ بارا جاتقاندىعىن ايقىن سەزىنىپ جۇردىك.
ۇكىمەتتە بۇل سالانى ەشكىم ۇيلەستىرمەيدى, مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ساياساتقا بولەتىن قاراجاتىن ەشكىم باقىلامايدى, دەگەندى ايتا وتىرىپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى ۋاقىتتا قۇرىلۋعا ءتيىستى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنە ماڭىزدى مىندەتتەر دە جۇكتەدى.
ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءوز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتامىز, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتايمىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماعىن كۇشەيتەمىز, بىزدەگى بەرەكەلى ءومىرىمىزدىڭ شىرقىن بۇزعىسى كەلەتىن جات پيعىلدىلارعا قارسى سوققى بەرەمىز جانە دە ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرامىز دەسەك قازاقستانداعى اقپاراتتىق ساياساتتى نىعايتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى ەلباسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن قالىڭ بۇقاراعا ادال جەتكىزىپ جۇرگەن قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كەز كەلگەن ەلدى مەكەندەرگە تارالۋى مەن ولاردىڭ ۋاقىتىندا جەتكىزىلىپ وتىرىلۋىنا جانە دە ولاردى قارجىلاندىرۋ مەن جۋرناليستەردىڭ تۇرمىستىق جاعدايلارىنا دا كوڭىل بولگەن ءجون بولار ەدى.
قانداي جاعداي بولماسىن اۋىل حالقى ەلباسىنىڭ وزدەرىنە جاساپ كەلە جاتقان شىنايى قامقورلىقتارى ءۇشىن ءاردايىم ريزا ەكەندىگىن ايتار ەدى. ال ەندىگى ارادا, جەرگە قاتىستى ماسەلەنى سول جەرگە ەگىن ەگىپ, سول جەرگە مالىن جايىپ, جانىن باعىپ وتىرعان حالىقتىڭ وزىنەن سۇراپ بىلۋگە ءتيىستىمىز. ول ءۇشىن ءبىر مەزگىل جايلى كابينەتتەرىمىزدەن شىعىپ, اۋىلعا بارىپ, نە ىستەۋ كەرەكتىگىن سونداعى ديقان مەن مالشىلاردان سۇراۋىمىز كەرەك.
بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى: «اقپاراتتىق جۇمىس تەك جۋرناليستەر الدىنا بريفينگكە شىعىپ, قاعازدا جازىلعاندى وقىپ بەرۋدەن عانا تۇرمايدى. ءبىزدىڭ مينيسترلەر ءتىپتى, بريفينگتەردە دە جۋرناليستەردەن قاشقاقتاپ, قاراپايىم ساۋالدارعا جاۋاپ بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە ءبىز مينيسترلىكتەردى قانداي دا ءبىر سالاداعى ساياساتتى ايقىندايتىن ورگاندارعا اينالدىردىق. ساياساتكەر جۇرتپەن تىلدەسۋگە, ءوز ۇستانىمىن تۇسىندىرۋگە, قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋعا ءتيىس. حالىقپەن, ەڭ الدىمەن, جاڭا زاڭداردى قولداناتىن جۇرتپەن كەزدەسۋ كەرەك, دەدى. ەلباسىنىڭ بۇل ايتقانى جەر كودەكسىنە قاتىستى الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىس كەزىندە باستى ۇستانىم بولۋعا ءتيىستى عوي دەپ ويلايمىن.
ال ازىرگە بوسقا داۋرىقپايىق, جەل سوزگە جەلىكپەيىك! جەر ەشقاشان شەتەلدىكتەرگە ساتىلعان ەمەس, ساتىلىپ تا جاتقان جوق, الداعى ۋاقىتتا دا ەشقاشان ساتىلمايدى! «جەردى شەتەل ازاماتتارىنا ساتۋ ماسەلەسى بولعان ەمەس, قازىر دە جوق», – دەدى ەلباسى تاعى دا كەشەگى مالىمدەمەسىندە.
مىنا الماعايىپ زاماندا, بىرىنە ءبىرى ەرەگىسىپ, ءبىرىن ءبىرى «سانكتسيالاپ» جاتقان دۇنيە كەزەڭىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحي جولىندا قالىپتاستىرا بىلگەن تۇراقتىلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزگە سىزات تۇسىرمەۋدىڭ جانە دە قوعامداعى تىنىشتىقتى نىعايتۋ مەن ساقتاۋدىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنىڭ ارتا تۇسەرى بار. ەل بىرلىگىن بارىنەن دە جوعارى قويا بىلەيىك.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
