ارۋاقتى جەردەن شىققاندار

جەڭىس كۇنىنە وراي, ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەتتەرىندە كوپتەگەن ماتەريالدار جارىق كورىپ جاتادى. ولاردى, سوعىسقا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ پەرزەنتتەرى بولعاندىقتان با, ءجىتى قاراپ, قىزىعا وقيمىز. وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق با­سىلىمداردىڭ ءبىرىن قاراپ وتىرىپ, «جامبىل وبلىسى مويىنقۇم اۋدانىندا بىردە-ءبىر سوعىس ارداگەرى قالمادى», – دەگەن جولداردى كوزىم شالىپ قالدى. «اپىر-اي, ءوز كوزىمەن كورگەندەي قالايشا بۇلاي كەسىپ ايتتى ەكەن. وسى اۋداننىڭ قىلىشباي اقىن اۋىلىندا جاسى جۇزگە كەلىپ قالعان ءالماحان تاتەم بار ەمەس پە؟» – دەپ تىكسىنىپ قالدىم. جۇمىسىما بايلانىستى ەلدەن جى­راقتا جۇرەتىندىكتەن, ءالماحان تاتەمە (شۋ قازاقتارى اكەنىڭ ءىنىسىن تاتە دەيدى) جازعى دەمالىستا بارىپ, اڭگىمەلەسىپ ءبىر ماقالا جاريالاۋدى جوسپارلاپ جۇرگەنىمدە, 2015 جىلدىڭ 11 مامىرىندا ول كىسىنىڭ 97 جاسىندا باقيعا وزعاندىعى جونىندە قايعىلى حابار الدىم. ءالماحان سمايلوۆ 1918 جىلى شۋ وزەنى بويىندا ورنالاسقان وسى اۋداننىڭ تالدىوزەك جەرىندە دۇنيەگە كەل­گەن. 7 جاسىنان اكە-شەشەدەن ايىرى­لىپ, اجەسى مومىنايدىڭ قولىندا وسەدى. كامپەسكە, كوللەكتيۆيزاتسيا جانە ونىڭ سوڭىن الا كەلگەن اشتىق جىلدارى حالىق اش-جالاڭاش, توز-توزى شىعىپ جاتقاندا اجەسى «اش ادام جەپ كەتەدى» دەپ نەمەرەسىن قولىنان جەتەكتەپ ءجۇرىپ امان الىپ قالادى. ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, قىزىل ارميا قاتارىنا 1938 جىلى شاقىرىلادى. امان-ەسەن ەلىنە 1940 جىلدىڭ سوڭىندا قايتىپ ورالادى. بىراق 7 ايدان سوڭ سوعىس باستالادى دا 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قايتا اسكەرگە اتتانادى. «كىم قاتىسپادى ۇلى سوعىسقا, بۇكىل ەركەك كىندىگىن سىپىرىپ الىپ كەتكەن جوق پا؟» – دەۋى مۇمكىن كەيبىر وقىرمان. بىرىنشىدەن ايتايىن دەگەنىم, كەيبىر ستاتيستيكالىق ەسەپتەرگە ءساي­كەس سوعىستىڭ باسىنان مايدانعا كەتكەن­دەردىڭ 1 پايىزى عانا ءتىرى قايتقان ەكەن. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» – دەگەن, ءبىر اۋلەتتەن ءتورت جىگىت سۇراپىل جورىققا اتتانىپ, بارلىعى, ءبىر جاراتقاننىڭ جارىلقاۋىمەن, امان-ەسەن قايتقان. نەمەرە اعايىندار ۇزاق ساكيەۆ, سالدەبەك ساكيەۆ جانە وسى اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ولاردان جاستارى كىشى ءالماحان سمايلوۆ جانە شەرماحان سمايلوۆ بارلىعى الدىڭعى شەپتىڭ ادام ايتقىسىز اۋىرتپالىعىن كورگەن. ەكىنشىدەن, اسكەري تەرمينولوگيادا «ماراپات ساپاسى» دەگەن تۇسىنىك بار. ارداگەرلەرىمىزدىڭ كەۋدەسىن جاۋىپ تۇرعان نىشاندار سوعىس كەزىندە بەرىلگەن جانە بەيبىت كەزەڭدە بەرىلگەن وردەن-مەدالدار بولىپ بولىنەدى. نىشاننىڭ تورەسى «باتىر» اتاعى مەن جۇلدىزى. سوعىس كەزىندە بۇل اتاققا 10 مىڭنان استام ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى, ونىڭ ىشىندە 100-دەن اسا قازاق باتىرلارى ماراپاتتالعان. «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرى كەڭەس باتىرلارىمەن قۇقىقتارى بىردەي. تولىق يەگەرلەردىڭ سانى 2672 ادام عانا, ونىڭ ىشىندە 40-تان اسا قازاق جىگىتتەرى دە بار. قاتارداعى جاۋىنگەر ءۇشىن وردەن­نىڭ ەڭ قۇرمەتتىسى «داڭق» وردەنى, مەدال­دار­دىڭ ىشىندە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بولعان. ءالماحان سمايلوۆ ءىى جانە ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەندەرىمەن, ۇزاق ساكيەۆ, شەرماحان سمايلوۆ «ەرلىگى ءۇشىن» نىشاندارىمەن ماراپاتتالعان. سالدەبەك ساكيەۆ الدىڭعى شەپتە جارالانىپ نەمىس تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, قايتىپ كەلىپ تە ونىڭ ازابىن شەككەن. اكەلەرىمىز نەبىر قىسىلتاياڭ شاقتاردا ەر جىگىتكە ءتان مىنەز كورسەتە بىلگەن جانە ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتارىن جوعالتپاعان. قازىرگى كەزدە ۇرپاقتارى ءوسىپ-ءونىپ, مويىنقۇم, شۋ, مەركى اۋداندارىندا, تاراز, الماتى جانە استانا قالالارىندا تۇرادى. ول كىسىلەردىڭ اڭگىمەلەرى «سوعىستا ءتىرى نەمىستى كورگەنىمىز جوق, «ات» دەيدى اتامىز» ەمەس, باسقاشا ەدى. «قويان-قول­تىق شايقاسقا تالاي رەت كىردىك. جەڭىس كۇنى ءبىر جاۋىنگەردىڭ «قويان-قولتىق شايقاسقا 9 رەت كىردىم, تاعى بىرەۋى بول­عاندا باتىر اتاعىن الار ەدىم», دەپ جىلاعانىن كوردىم» – بولىپ كەلەتىن. بۇگىنگى تاڭدا سۇراپىل سوعىسقا قا­تىستى ءتۇرلى كوزقاراستار بار ەكەندىگى قۇپيا ەمەس. ءتىپتى, قازاقتىلدى كەيبىر سايتتاردا مايدانعا بارۋدان قاشقانداردى اقتايتىن, سولاردى ەر ەتىپ كورسەتۋگە باعىتتالعان ماتەريالدار دا كەزدەسەدى. مىسال رەتىندە ايتا كەتەيىن: ءبىر پەندە اسكەردەن قاشىپ, سوعىستىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر شۇڭقىردا تىعىلىپ جاتادى. دوسى – ايسىز ءتۇن, جاۋى – جارقىراعان كۇن بولادى. سوعان ءبىر قىز كۇندە تاماق اپارىپ بەرىپ اسىرايدى. سوعىس اياقتالعان سوڭ ەكەۋى قوسىلادى, سودان سول ماقالانىڭ يەسى دۇنيەگە كەلەدى. بالشىق وكوپتا جاتۋ, بوراپ تۇرعان وققا قارسى ءجۇرۋ, بەتپە-بەت قويان-قولتىق ۇرىسقا كىرۋ, جان بەرىسىپ, جان الىسۋ مەن جىلى شۇڭقىردا مەيىرىمدى قىزدىڭ الىپ كەلگەن تاماعىن جەپ جاتۋ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىنە وقىرماندار كەلىسەدى دەپ ويلايمىن. قايرات ساكي