وبامانىڭ مالىمدەمەسىنە نارازىلىق ءبىلدىردى
وتكەن دۇيسەنبى كۇنى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما «ۆاشينگتون پوست» گازەتىندە ترانستىنىقمۇحيتى ارىپتەستىگىنە ارنالعان باعدارلامالىق ماقالاسىن جاريالادى. وندا مەملەكەت باسشىسى اقش كونگرەسىن كەلىسىمشارتتى راتيفيكاتسيالاۋعا كوندىرۋگە تىرىسا وتىرىپ, حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەسىن قىتاي ەمەس, ءبىزدىڭ ەل جازۋى كەرەك دەگەندى ايتتى.
«رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, وبامانىڭ بۇل مالىمدەمەسى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. رەسمي پەكين امەريكالىق ليدەردىڭ سوزدەرىن سىن تەزىنە الىپ تا ۇلگەرگەن. قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى حۋن لەي جاھاندىق ساۋدا ەرەجەسىن ءبىر ەل ەمەس, بارلىق ەلدەر بەلگىلەۋى ءتيىس دەپ مالىمدەگەن.
ءوزىنىڭ ماقالاسىندا وباما حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋدە قىتايعا كوشباسشىلىق بەرمەۋگە شاقىرىپ, ترانستىنىقمۇحيتى ارىپتەستىكتىگى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋدى تەزدەتۋدى ايتادى. بۇل اۋدانداعى ساۋدانىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ اتالعان كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا امەريكالىق بيزنەس پەن امەريكالىق جۇمىسشىلار ءۇشىن يگىلىكتەر اكەلىپ, باستى باسەكەلەسى – قىتايدىڭ الدىندا باسىمدىققا جەتكىزەر ەدى, دەپ اتاپ كورسەتكەن اقش پرەزيدەنتى.
الەم وزگەردى. سونىمەن بىرگە, ەرەجەلەر دە وزگەرۋدە. سوندىقتان, ولاردى قىتاي سياقتى ەلدەر ەمەس, قۇراما شتاتتار جازۋى ءتيىس. قانەكي, وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ترانستىنىقمۇحيتى ارىپتەستىگى تۋرالى كەلىسىمدى بەكىتەيىك, دەپ ۇندەۋ تاستاعان وباما امەريكالىق كونگرەسسمەندەرگە.
سونىمەن بىرگە, امەريكالىق ليدەر وتكەن اپتادا قىتاي مەن وزگە دە 15 ەل وكىلدەرىنىڭ جان-جاقتى وڭىرلىك ەكونوميكالىق ءارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمدى ازىرلەۋ ءۇشىن اۆستراليادا كەزدەسۋ وتكىزگەنىن ەسكە سالعان. وبامانىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل كەلىسىم ۇكىمەت سۋبسيديالايتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قاتىسۋىمەن ورىن الاتىن ادال ەمەس باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرە المايدى.
ول امەريكالىق جاڭاشىلدار مەن كاسىپكەرلەر ءوز ونىمدەرىنە لايىق باعا الۋى ءۇشىن ەركىن جانە اشىق ينتەرنەتتى دە, ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك ستاندارتتارىن دا قورعاي المايدى, دەپ تولىقتىرعان ءوز ويىن اقش پرەزيدەنتى. سونىمەن بىرگە, ول جان-جاقتى وڭىرلىك ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ امەريكالىق جۇمىسشىلار ءۇشىن جوعارعى ستاندارتتاردى ساقتاۋدى, قورشاعان ورتانى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتە المايتىنىنا دا ءوزىنىڭ سەنىمدى ەكەنىن ايتقان.
ايتا كەتەيىك, ۇستىمىزدەگى جىلعى 4 اقپاندا ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ 12 ەلى جاڭا زەلانديا استاناسى وكلەندە ترانستىنىقمۇحيتى ارىپتەستىگىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن. الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 40 پايىزىنا دەيىنى تيەسىلى اتالمىش كەلىسىم شەڭبەرىندە ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلماقشى. سونىمەن بىرگە, ول بويىنشا باج سالىقتارىن جانە تاۋار, قىزمەتتەر مەن كاپيتال قوزعالىسى جولىنداعى باسقا دا كەدەرگىلەردى ءبىرتىندەپ تومەندەتۋ نەمەسە تولىقتاي جويۋ قاراستىرىلعان.
اقش, جاپونيا, كانادا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, مەكسيكا, پەرۋ, چيلي, مالايزيا, برۋنەي, سينگاپۋر جانە ۆەتنام كەلىسىمنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلادى. قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرى كەلىسىمدى ەكى جىلدىڭ ىشىندە راتيفيكاتسيالاۋى ءتيىس. ول كەم دەگەندە التى ەلدىڭ پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن عانا كۇشىنە ەنەدى. دەگەنمەن, بۇل كەلىسىمگە الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرى قاۋىپتى باستاما رەتىندە قاراپ وتىر.
بوسقىنداردى قابىلداماعان ەلدەرگە سانكتسيا سالىنباق
ەۋروپالىق شەنەۋنىكتەر بوسقىنداردى قابىلداۋدان باس تارتىپ وتىرعان ەۋرووداق ەلدەرى ءۇشىن جازالاۋ شارالارىن ەنگىزبەك. ءتورت بىردەي مالىمەتتەر كوزىنە سىلتەمە جاساعان جانە ەۋروكوميسسيانىڭ دايىنداپ جاتقان قاۋلىسى جوباسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيىمەن تانىس The Financial Times جۋرناليستەرى اڭگىمەنىڭ قابىلدانباعان ءاربىر ميگرانت ءۇشىن 250 مىڭ ەۋرو ايىپپۇل تۋرالى بولىپ وتىرعانىن راستاۋدا.
باسىلىمنىڭ اقپاراتى بويىنشا, تالقىلانۋ بارىسىندا قورىتىندى سوماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى دە مۇمكىن. «سانداردىڭ وزگەرۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ماسەلە ول تولەمدەردىڭ سانكتسيالىق سيپاتقا يە بولۋىندا». باسىلىم قاۋلىنىڭ جوباسىنان حاباردار بولۋ مۇمكىندىگى بار رەسمي ادامداردىڭ ءبىرىنىڭ ءسوزىن وسىلايشا كەلتىرىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا, اڭگىمە جۇزدەگەن مىڭ ەۋرو تۋرالى بولماق دەپ اتاپ كورسەتكەن ديپلوماتيالىق توپتىڭ تاعى ءبىر وكىلى.
4 مامىر كۇنى جاريالانۋى ءتيىس قۇجات ەۋروپا وداعى ەلدەرىنە باسپانا بەرۋ ماسەلەسىن رەتتەيتىن دۋبلين كەلىسىمىن قايتا قاراۋ بويىنشا بريۋسسەلدىڭ كۇش-جىگەرى ارقىلى قابىلدانباق. ەۋرووداق بىرقاتار مەملەكەتتەردى اسا اۋىر جۇكتەمەدەن بوساتۋ ءۇشىن بوسقىندارعا كۆوتالار جۇيەسىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتۋدە. ميگرانتتاردىڭ ءار ەلگە شاققانداعى ەڭ ۇلكەن سانى سول ەلدىڭ حالقىنىڭ سانى مەن ۇلتتىق تابىسىنا قاراي قالىپتاسۋى ءتيىس.
ەگەر ول مەملەكەت ءوزىنىڭ جىل ىشىندەگى كۆوتاسىنىڭ 150 پايىزدىق تابالدىرىعىنا جەتسە, قالعان بوسقىندار ەۋرووداقتىڭ بىلايعى ەلدەرىنە تاراتىلۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا شىعىس ەۋروپاداعى پولشا مەن ۆەنگريا مەملەكەتتەرى بريۋسسەل تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋدا. وسىعان بايلانىستى ۆارشاۆا مەن بۋداپەشت قازىرگى جۇيەنى الماستىراتىن كەز كەلگەن بالاما جاعدايعا دايىن, بىراق ءدال وسىنداي جوعارى ايىپپۇلدار تولەۋگە تىپتەن دە دايىن ەمەس. ەگەر قۇجات قازىرگى كۇيىندە قابىلدانار بولسا, وندا پولشانىڭ تولەيتىن سانكتسيالىق تولەمدەرى 1,5 ميلليارد ەۋروعا جەتپەك دەپ ەسەپتەيدى جوعارىدا اتالعان باسىلىم جۋرناليستەرى.
ميگراتسيالىق داعدارىستىڭ شيەلەنىسۋى اياسىندا, جۋرناليستەر مەن ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, ەۋروكوميسسيا تۇركيا ءۇشىن شەنگەن ايماعىندا ۆيزاسىز رەجىم ۇسىنۋ بويىنشا ۇسىنىمدار بەرمەك. دەگەنمەن, ەۋروپالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, انكارا ۆيزاسىز رەجىم الۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلاردىڭ تەك جارتىسىنا جۋىعىن عانا ورىنداعان. سونىمەن بىرگە, ەۋروكوميسسيا مەن ەو-نىڭ بىرقاتار ەلدەرى ۇكىمەتتەرىنىڭ ميگراتسيالىق داعدارىستى تالاپ ەتكەن جۇرتشىلىقتىڭ قىسىمىندا قالىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتۋ ءلازىم. ونىڭ ءوزى كارى قۇرلىقتى قالىپتان تىس قادامدارعا بارۋعا ماجبۇرلەۋدە.
امەريكالىق اسكەريلەر مولدوۆادا وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزبەكشى
رۋمىنيا شەكاراسىنان كيشينەۆ قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردەگى نەگرەشتى پوليگونىنا جوسپارلانعان Dragon Pioner 2016 وقۋ-جاتتىعۋلارىنا بارۋ ءۇشىن اقش-تىڭ اسكەري تەحنيكالار كولونناسىنا مولدوۆالىق پوليتسيانىڭ كومەگى قاجەت بولعان. امەريكالىق اسكەريلەردىڭ جولىن وپپوزيتسيالىق سوتسياليستىك پارتيا وكىلدەرى بوگەپ تاستاعان.
مولدوۆا پوليتسياسىنىڭ باس ينسپەكتوراتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ تاسس-تىڭ حابارلاۋىنشا, پوليتسيانىڭ ارالاسۋىنىڭ سوڭى قاقتىعىستارعا سوقتىرعان. ەرەۋىلشىلەر «توقتا ناتو!», «ناتو جويىلسىن!», «مولدوۆا – بەيتاراپ ەل!», «ناتو-عا جول جوق!» دەپ ۇرانداتىپ, ناتو اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ وسىناۋ بەيتاراپ ەلدە بولۋىنا قۇقىق بەرەتىن قۇجاتتار كورسەتۋىن تالاپ ەتكەن.
سونىمەن بىرگە, «ينتەرفاكس» اگەنتتىگىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, سكۋلەن شەكارا پۋنكتى ماڭايىندا قولدارىندا گۇل شوقتارى مەن مولداۆيانىڭ, اقش-تىڭ جانە ناتو-نىڭ تۋى بار اليانستى جاقتاۋشىلار دا ساپقا تۇرعان. ولار قولدارىنا «قوش كەلدىڭدەر!», «ناتو كەرەك!», «ناتو – قاۋىپسىزدىك كەپىلى!», «مولدوۆا – ناتو-عا!» دەگەن جازۋلارى بار پلاكاتتار ۇستاعان. وسىلايشا سولتۇستىكاتلانتيكالىق اليانستى قولداۋشىلار مەن وعان قارسىلار اراسىندا سوزبەن سالعىلاسۋلار ورىن العان.
سوتسياليستىك پارتيادان سايلانعان دەپۋتات ۆلاديمير ودنوستالكوعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ «بلوكنوت مولدوۆانىڭ» حابارلاۋىنشا, ناتو سولداتتارىندا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتار بولماعان. باسىلىمنىڭ اتاپ كورسەتۋىنشە, ناتو-عا قارسى اكتسيا ۇيىمداستىرۋشىلار كەۋدەلەرىنە گەورگي لەنتالارىن تاققان كورىنەدى.
«ومەگا» باسىلىمنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, قالاي بولعاندا دا برونەتەحنيكالار كولونناسىنا وقۋ-جاتتىعۋ بولاتىن ورىنعا ءوتۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. سونىمەن بىرگە, مولدوۆا قورعانىس مينيسترلىگى الدىن الا حابارلاعانعا قاراعاندا شەكارانى ەكى ەسە كوپ تانكتەردىڭ كەسىپ وتكەنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. اۋەلدە وقۋ-جاتتىعۋلارعا 58 تەحنيكا قاتىسادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن, ءىس جۇزىندە رۋمىنيادان 100-دەن استام تەحنيكا كەلگەن كورىنەدى.
ءبىز اقش اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مولدوۆو اۋماعىندا ءاسكەري وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزۋدى ەلدىڭ بەيتاراپتىعى جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتى ورەسكەل بۇزۋ دەپ ەسەپتەيمىز. وسىعان بايلانىستى سوتسياليستەر پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى بىرقاتار پروتسەدۋرالارعا باستاماشى بولدى, ونىڭ ءوزى مامىر ايىندا ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى جونىندەگى باستامانى ەنگىزۋگە ەلەۋلى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلماق, دەپ اتاپ كورسەتكەن سوتسياليستەر ليدەرى يگور دودون جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. ونىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە, كيشينەۆتە «بەسسمەرتنىي پولك» اتتى اكتسيا وتەتىن 9 مامىر قارساڭىندا امەريكالىق اسكەريلەردىڭ ەلدە بولۋىنا جول بەرۋ ۇلكەن ورەسكەلدىك.
توپتامانى دايىنداعان سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»
