وزىڭدىكى بولماي وزگەرمەيدى

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى­نىڭ قاي سالاسى دا جەرمەن بايلانىستى, جەر-انانىڭ ادامزاتقا بەرەر قۇنارىن, ازىعىن زەرتتەپ كەلە­مىز. دۇرە تيمەگەن جابايى تابي­عات بولسا, جەردىڭ قۇنارى ارتا بەرمەسە كەمىمەس ەدى. جەر ادام­زاتتىڭ اناسى عوي, باۋىرىنا جابىسىپ ەمىپ كەلەمىز. بىراق اناسىنا مەيىرىمدى بولىپ وسكەن بالاداي, ونى كۇتۋ كەرەك, كۇتپەسەك, قۇنارى قايدان بولسىن. وسىدان 60 جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەر يگەرىلدى. جەر ايقىش-ۇيقىش جىرتىلدى, دالانىڭ اڭ-قۇسىنىڭ ۇياسى بۇزىلدى. سول ۋاقىتتى كورگەن كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, تىڭ يگەرىلگەن جىلدارى ءىنى جىرتىلىپ كەتكەن سۋىرلار تراكتوردىڭ ۇستىنە شىعىپ ءورىپ جۇرەدى ەكەن. دالانى ەن جايلاعان دۋاداق دەگەن قۇستىڭ بۇگىندە قاراسى كورىنبەي كەتتى. ەڭ باستىسى, 60 جىل ۋاقىتتىڭ ىشىندە توپىراق قۇرامىنداعى قارا شىرىكتىڭ ۇلەسى 30 پايىزدان استام ازايىپ كەتتى, ياعني جەر ازدى, قۇنارسىزداندى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ سەبەبى – اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ تۇبىرىنەن بۇزىلۋى بولاتىن. كەڭەس وداعى جىلدارىندا ءبىر القاپقا ءبىر داقىلدى عانا ەگە بەردىك, ول ءۇردىس كەيىن دە جالعاستى. ونىڭ ۇستىنە جەردى ايى­را جىرتتىق. بىراق ول جىلدارى ەپتەپ اگروتەحنيكالىق شارالار قاداعالاناتىن. مىسالى, كەڭەس وداعى كەزىندە شارۋاشىلىقتار ەگىستىك القاپتارعا كوڭ اپارىپ توگە­تىن, ال كەيىنگى جىلدارى جەكە­مەن­شىك شارۋاشىلىقتار ءۇشىن ون­داي شارا قىمباتقا تۇسەتىن بول­دى. جاسىراتىنى جوق, باسىم شارۋاشىلىقتار ءوزىنىڭ جالعا العان القاپتارىن كۇتپەيدى. ويتكەنى, وعان قۋاتتى تەحنيكالار مەن قارجى كەرەك. شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشى­لىگىندە ونداي مۇمكىندىك بولمادى. راس, مەملەكەت كومەكتى بەرمەي جات­قان جوق, بەرىپ-اق جاتىر. مى­سا­لى, وسىعان دەيىن سۋبسيديا­نى بي­دايدىڭ گەكتارىنا تولەدى. وندا ديقاندار الدەنىپ السىن, تەحني­كا­لارىن دۇرىستاسىن دەگەن بولۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, كوپ­تەگەن ديقاندار بۇلاي ەتپە­دى, سۋب­سيديانىڭ جەڭىلدىگى ارقا­سىن­­دا تاپقان تابىسىن قىمبات ما­شي­نا, بالالارىنا قالالاردان پاتەر الۋعا, كوتتەدج­دەر تۇرعىزۋعا جۇم­­سا­دى. ال القاپتا بۇرىنعى جەكەشەلەندىرىپ العان ەسكى تەحنيكالارى جۇمىس ىستەدى. ويتكەنى, جەر ولاردىڭ جەكەمەنشىگىندە ەمەس ەدى, القاپتىڭ قۇنارى كەتسە, مەملەكەتكە قايتىپ بەرە سالاتىنى تاعى بار. ديقانداردىڭ اگروتەحنيكالىق شارالاردى قان­شالىقتى ورىندايتىنى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاتاڭ باقىلانبادى. مىنە, ەندى جەر ساتىلىپ, وعان جەكە­مەنشىك ۇستەمدىك قۇرسا, ادامدار تارا­پىنان وعان كوزقاراس تا وزگە­رەدى دەپ ويلايمىن. سوندا دا جەرگە اگ­رو­تەحنيكالىق شارا­لاردىڭ ورىن­­دالىپ وتىراتىنىن قاتاڭ باقى­لاي­تىن بەلگىلى ءبىر وكىلەتتى ۇيىم كەرەك. ايتپاقشى, كەڭەس وداعى كەزىندە «اگروحيميا» دەگەن مەكەمە بولاتىن, ولار توپىراقتىڭ قۇرامىن, قۇنارىن انىقتاۋشى ەدى. قازىر ول جوق. ەگەر يەسى جەرگە دۇرىس قاراماسا, وعان جازالاۋ شا­راسىن قولدانۋ كەرەك. مۇن­داي تاجىريبە وزىق ەلدەردە بار. شەتەل­دەردە جەردى ساتقاندا, جالعا بەرگەندە الدىمەن قۇنارلىلىعىن انىق­­تايدى. سوسىن ءار بەس جىلدا قاي­ت­ا­دان ولشەپ وتىرادى, ەگەر وسى ۋاقىت ىشىندە جەردى ءارامشوپ باسىپ, قۇنارى تۇسسە, توپىراق قۇرا­مىن­دا ازوت, فوسفور, كالي سەكىلدى ەلەمەنتتەر ازايىپ كەتسە, وندا جەردىڭ يەسىنە ايىپپۇل سالىنادى. وسى دۇرىس شارا دەپ ويلايمىن. تۋعان بالاعا قاراماعان اتا-انانى دا قۇقىنان ايىرىپ جاتادى عوي. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز وسى جەر ەمەس پە؟ ەندى جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, راسىندا, جەرگە سالعان قارجى ون جىلدا قايتارىم بەرە بەرمەيدى. توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى قارا شىرىكتىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋگە ۋاقىت كەرەك. جۇزدەگەن گەكتار جەرگە تى­ڭايت­قىش سەبىلەدى, سۋارمالى جەر بولسا وعان دا جاسالاتىن شارالار بولادى. مۇنىڭ بارلىعى دا قار­جى مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. سون­دىقتان, جالعا بەرۋ مەرزىمىن 25 جىلعا سوزۋ وسىنداي ناقتى سەبەپ­تەرگە بايلانىستى بولۋى كەرەك. سوندىقتان, شەتەلدىكتەرگە جال­عا بەرىلگەن جەرلەردىڭ قۇنارىن بەلگىلى مەرزىمدەردە قاتال باقى­لا­ۋ­عا الىپ وتىرعان دۇرىس سەكىل­دى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ مەحا­نيزم­دەرى جاسالۋى ءتيىس. ەگەر شەتەلدىك اگروتەحنيكالىق شارالاردى ورىن­­داماسا, باسقالاي ۋلى, ادام اعزا­سىنا ازىقپەن باراتىن قاۋىپتى زات­تار­دى پايدالاناتىن بولسا, جەر­دى لاستاسا ودان جەردى قايتارىپ ال­عان ءجون بولار. جالپى, ەلىمىزگە جەر­­دىڭ قۇنارىن تەكسەرىپ وتىراتىن بەدەلدى, بىلىكتى مەكەمە قاجەت. شەت­ەلدىكتەن جەردىڭ ب ۇلىنبەۋىن, قۇ­نار­ىنىڭ كەمىمەۋىن قاتاڭ تالاپ ەت­كەن ءجون. سوندا عانا جەرگە قاۋىپ ءتون­بەيدى ءارى ول دۇرىس پايدالانىلادى. امانجول احمەت, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,  ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى  قوستاناي