گەوساياسي شيەلەنىستەر كۇشەيىپ, ءداستۇرلى ينستيتۋتتارعا, سونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قۇرىلىمدارىنا سەنىم السىرەگەن كەزەڭدە الەمدىك ديپلوماتيادا جاڭا فورماتتارعا سۇرانىس ارتا ءتۇستى. بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى دا وسى تەندەنتسيانىڭ كورىنىسى. اسىرەسە گازا سەكتورىنداعى گۋمانيتارلىق احۋالدىڭ ۋشىعۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ شۇعىل ءارى ۇيلەسىمدى ارەكەتتەرىن تالاپ ەتەدى. قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك كونتينگەنت جىبەرۋگە دايىن بولۋى جانە گۋمانيتارلىق قولداۋ كورسەتۋگە بەيىلدىلىگى – ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىندايتىن ماڭىزدى بەلگى.
سونىمەن قاتار, ساپار اياسىنداعى اقش-تىڭ ءىرى كورپوراتسيالارى باسشىلارىمەن جوسپارلانعان كەزدەسۋلەر ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ ماڭىزىن كۇشەيتىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە الەۋەتتى ينۆەستيتسيالار تۋرالى ديالوگ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق گۋمانيتارلىق باستامالارداعى ورنىن دا كەڭەيتۋى مۇمكىن.
بۇل ماتەريالدا ساياساتتانۋشى راسۋل قوسپانوۆ قازاقستاننىڭ جاڭا ديپلوماتيالىق ءرولىن, ۆاشينگتون ساپارىنىڭ ناقتى ءمانىن جانە ونىڭ وڭىرلىك ءارى جاھاندىق پروتسەستەرگە ىقپالىن تالدايدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ يناۋگۋراتسيالىق وتىرىسىنا قاتىسۋى «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» جاھاندىق بىتىمگەرشىلىك ۇدەرىسىندەگى ءرولىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان قانداي ماڭىزعا يە؟
– ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ءۇشىن دە, جالپى قازاقستاندىقتار ءۇشىن دە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 18–19 اقپان كۇندەرى ۆاشينگتونعا بارىپ, بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ يناۋگۋراتسيالىق وتىرىسىنا قاتىساتىنى تۋرالى حابار بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە توسىن جاڭالىق بولدى دەۋگە نەگىز بار. سەبەبى سوڭعى جارتى جىل ىشىندە بۇل – دونالد ترامپ پەن قاسىم-جومارت توقاەۆ اراسىنداعى ەكىنشى رەسمي كەزدەسۋ, ال جالپى العاندا ءۇشىنشى جۇزدەسۋ. بۇعان دەيىن ولار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الاڭىندا بەيرەسمي فورماتتا قىسقاشا پىكىر الماسقان ەدى. ارينە, مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى بايلانىستاردىڭ جاندانا ءتۇسۋى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى جانە قوعام تاراپىنان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىنى زاڭدى.
– اقش پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىن ۆاشينگتوننىڭ گازا سەكتورىنداعى قاقتىعىستى رەتتەۋ ىسىنە سەرىكتەستەر اياسىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلىسىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق بەدەلى مەن سىرتقى ساياسي تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ۇدەرىستە قازاقستان قانداي ورىندى يەلەنە الادى؟
– دەگەنمەن, بۇل كەزدەسۋلەر جاڭا حالىقارالىق قۇرىلىم اياسىندا ءوتىپ جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون. اتالعان باستامانىڭ اۆتورى – دونالد ترامپ. قازىرگى كەزەڭدە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى بەلگىلى ءبىر سىن-پىكىرلەر مەن كۇمان-كۇماندار بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا فورمات – جاھاندىق سيپاتتاعى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ پارمەندى تەتىكتەرىن ىزدەستىرۋگە باعىتتالعان تالپىنىستاردىڭ ءبىرى. سول ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا, ءسوزسىز, گازا سەكتورىنداعى احۋال دا بار.
– قازاقستاننىڭ دەلدالدىق تاجىريبەسى مەن بەيتاراپ سىرتقى ساياسي ۇستانىمىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرگە تۇراقتى گۋمانيتارلىق قولداۋ كورسەتۋ ىسىندەگى الەۋەتتى ۇلەسىن قالاي باعالايسىز؟
– پالەستينا جەرىندە ونداعان جىلدار بويى قاندى وقيعالار جالعاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. بۇل – ءۇش بىردەي اۆراامدىق ءدىن وكىلدەرى ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن مەكەن. سوندىقتان اتالعان ءوڭىردىڭ الەم نازارىن ۇنەمى وزىنە اۋدارىپ وتىرۋى زاڭدى قۇبىلىس. سوعان قاراماستان, وتكەن جىلى گازا سەكتورىنداعى گۋمانيتارلىق احۋال اسا كۇردەلى دەڭگەيگە جەتتى. كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار وڭىردەگى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ونى گۋمانيتارلىق اپات رەتىندە باعالادى, ءتىپتى كەيبىرى گەنوتسيد بەلگىلەرى بار ەكەنىن مالىمدەدى.
ارينە, مۇنداي تۇيتكىلدى ماسەلە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەدى. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك كونتينگەنت جىبەرۋ تۋرالى شەشىمى كوپشىلىك ءۇشىن توسىن بولعانى راس. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي باستاماعا بار-جوعى بەس مەملەكەت نيەت ءبىلدىردى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستانمەن بىرگە يندونەزيا, البانيا, كوسوۆو جانە ماروككو بار. بۇل – ەلىمىزدىڭ قاقتىعىستى رەتتەۋ جولىنداعى جاۋاپتى ءارى سالماقتى قادامى. ارينە, بۇل شەشىمگە يزرايل تاراپى مەن پالەستينا وكىلدەرىنىڭ قالاي قارايتىنى ماڭىزدى. پالەستينا اۋماعىندا قازىرگى تاڭدا ەكى ساياسي قۇرىلىم بار ەكەنى بەلگىلى: گازا سەكتورىندا – حاماس, ال باتىس جاعالاۋدا – ماحمۇد ابباس باسقاراتىن پالەستينا اۆتونومياسىنىڭ اكىمشىلىگى. وسىنداي كۇردەلى ساياسي جاعدايدا قازاقستان ءوزىن كوپۆەكتورلى ءارى بەيتاراپ ۇستانىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىتىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ بىتىمگەرلەردىڭ وڭىردە بولۋى جاعدايدى ۋشىقتىرماي, كەرىسىنشە, تۇراقتاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ىقتيمال. قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەر تەك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مينالاردى زالالسىزداندىرۋعا جانە جەرگىلىكتى حالىققا كومەك كورسەتۋگە اتسالىسا الادى. بۇدان بولەك, وڭىرگە مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ جىبەرىلۋى – ەلىمىزدىڭ شىنايى گۋمانيتارلىق ميسسياعا بەيىلدى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل – بەيبىت تۇرعىندارعا تىكەلەي قولداۋ بىلدىرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. جالپى العاندا, گازا سەكتورىنداعى احۋال قازاقستان قوعامىنىڭ دا بەيجاي قارامايتىن ماسەلەسىنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىتىمگەرلىك كۇشتەرمەن شەكتەلمەي, قاجەت بولعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ گازا ءوڭىرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن جانە سىندارلى سىرتقى ساياسات ۇستاناتىن مەملەكەت ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ايقىندايدى.
– اقش-قا ساپار اياسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءىرى امەريكالىق كومپانيالار باسشىلارىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەرى جوسپارلانعان. سىزدىڭشە, ەكونوميكالىق ديپلوماتيا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي سەنىمدى نىعايتۋعا قالاي اسەر ەتەدى؟
– قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەۋەتى وتە جوعارى. ەلىمىز بيدايدى مول كولەمدە وندىرەدى, ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسى دا حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى. سوندىقتان باتىستىق ينۆەستيتسيالاردىڭ جانە جاھاندىق ارىپتەستەردىڭ قولداۋىمەن قازاقستان اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن ودان ءارى دامىتىپ, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرا الادى.
بۇل ءوز كەزەگىندە تەك ەكونوميكالىق وسىمگە عانا ەمەس, گۋمانيتارلىق باستامالارعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قازاقستان بەلگىلى ءبىر وڭىرلەرگە, سونىڭ ىشىندە گازا سەكتورىنا دا قولداۋ كورسەتە الار ەدى. ارينە, مۇنداي كومەكتىڭ ناقتى تەتىكتەرى حالىقارالىق كەلىسىمدەر مەن قارجىلاندىرۋ مەحانيزمدەرىنە بايلانىستى بولماق. مۇمكىن, ءتيىستى حالىقارالىق قۇرىلىمدار نەمەسە ارنايى قۇرىلعان كەڭەس قازاقستاننان ءونىم ساتىپ الىپ, ونى مۇقتاج ايماقتارعا جەتكىزۋدى ۇيىمداستىراتىن شىعار. بۇل – كەلىسسوزدەر مەن ورتاق شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى ۇدەرىس. قالاي بولعاندا دا, قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتى جوعارى ەكەنى ءسوزسىز. ال ەكونوميكالىق ديپلوماتيا – ءدال وسى مۇمكىندىكتەردى حالىقارالىق سەرىكتەستىك ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن ۇزاقمەرزىمدى ساياسي ارىپتەستىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى.
پرەزيدەنت بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا ءسوز سويلەدى
