قاسيەتتى جەرىمىزگە وزگەلەر قازىق قاعا المايدى

قازىرگى تاڭدا بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەنگەلى وتىرعان «جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ توڭىرەگىندە قوعامىمىزدا قىزۋ تالقىلاۋلار بولىپ جاتىر. وسى ورايدا ءبىز پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆقا بىرقاتار سۇراقتار قويعان ەدىك. – قۋانىش ايتاحان ۇلى, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا حالىق تارا­پىنان اۋىلشارۋاشى­لىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ جانە ساتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءتۇرلى پىكىر­لەر ايتىلۋدا. اسىرەسە, «قاسيەتتى جەرىمىز «تىستەگەن­نىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىن­دا» كەتپەي مە؟» دەگەندەي ماز­مۇن­داعى ساۋالدى العا تارتقان اع­ا­يىن­نىڭ ءۇنى ءجيى ەستىلۋدە. ءسىز وسى ماسەلەگە قاتىستى نە ايتاسىز؟ – ءوزىڭىز بىلەسىز, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححIV سەسسياسىندا «مەن ازاماتتا­رى­مىزدىڭ وسى ماسەلەنى كوتەرگەنى­نە قۋانىشتىمىن. ەگەر جەرگە ءدال وسىلاي كوڭىل بولىنەتىن بول­سا, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قور­عايت­ىنىن كورسەتەدى», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سوندىقتان دا, حالىقتىڭ جەر ماسەلەسىنە سەرگەك قاراۋىن, بۇل تۇرعىداعى جاعداياتتارعا قاتىستى وزىندىك وي-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىرۋىن ورىنسىز دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى, جەر حالىقتىڭ مۇراسى, باستى بايلىعى بولعاندىقتان, وعان الاڭداۋى – زاڭدىلىق. دەگەنمەن, جەرىمىزدى ەل يگىلى­گىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە ءتيىم­دى پاي­دالانۋ باعىتىندا جاسال­عان ءتيىستى شارالارعا حالىق ءتۇسىنىس­تىكپەن قاراۋى قاجەت. جالپى, ءبىزدىڭ اتا زاڭى­مىز­دىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرi, وسiمدiكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسi, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشiگiندە بو­لادى. جەر, سونداي-اق, زاڭدا بەل­گi­لەنگەن نەگiزدەردە, شارتتار مەن شەكتەردە جەكەمەنشiكتە دە بولۋى مۇمكiن», دەپ جازىلعان. ال اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىك قۇقىعىمەن بەرۋ مۇمكىندىكتەرى 2003 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا قابىلدانعان جەر كودەكسىندە قاراستىرىلعان. بۇل كودەكس بويىنشا, اۋىلشا­رۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىك قۇقىعىمەن بەرۋ تەك ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى مەن زاڭدى تۇلعا­لارعا عانا تيەسىلى دەپ, اتاپ كورسەتىلگەن. ال ەل ىشىندەگى «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلماقشى» دەگەن سىڭايداعى پىكىر مۇلدە قيسىنسىز. شەتەلدىكتەرگە جەر ەشۋاقىتتا ساتىلمايدى. ول جەر كودەكسىندە انىق جازىلعان. تەك, شەتەلدىكتەر, قازاقستاننىڭ ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەل­دىك زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق, شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوقتاردىڭ, شەتەلدىك زاڭدى تۇل­عالاردىڭ جارعىلىق كاپي­تالىن­داعى ۇلەسى ەلۋ پايىزدان اساتىن زاڭدى تۇلعالار 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەردى پايدالانۋ قۇقى­عىنا يە بولا الادى. – جالپى, جەردىڭ شەتەلدىك­تەرگە ساتىلمايتىنى باسى اشىق جايت. ال سىرتتىڭ ازا­مات­تارىنا جەردى جالعا بەرۋ ءىسى قالاي جۇرگىزىلەدى. – بۇل ماسەلە زاڭمەن رەتتەل­گەن. ناقتىلاي ايتقاندا, شەتەل­دىكتەرگە جەردى جالعا بەرۋ ءىسى اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنىڭ قۇزى­رەتىنە جاتپايدى, بۇل ماسەلەنى تەك وبلىستىق اتقارۋشى بيلىك جەر سالاسى بويىنشا ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ كەلىسىمى نە­گى­­زىندە عانا جۇزەگە اسىرادى. ياعني, بۇل شەتەلدىكتەرگە بەلگىلى كولەمدەگى جەردى جالعا بەرۋ بارى­سىندا دا, ودان كەيىن دە قاتاڭ قاداعالاۋ بولادى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كودەكس­كە بايلانىستى شەتەلدىك ازا­مات­تارعا اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن جالعا بەرۋدىڭ ءوزى شەكارا ماڭى­نان مۇلدە رۇقسات ەتىلمەيدى. – تءۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەل تۇرعىندارىنىڭ ساتىلعان نەمەسە جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ ودان ءارى كۇتىپ- ۇستالۋىنا كۇمان كەلتىرگەن پىكىرلەرى جاريالانۋدا... – نەگىزىندە جۇرتشىلىق­تىڭ مۇنداي كۇماندى ويعا بەرىلۋى­نىڭ سەبەبى بار. بۇعان دەيىن جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ ءبىرشاما بولىگى يگەرىلمەي, قاراۋسىز, كۇتىم­سىز جاتقانىن كوپشىلىك بىلە­دى. ارينە, بۇل حالىقتى ءتۇرلى ويلار­عا جەتەلەمەي قويمايدى. سون­دىق­تان, مەملەكەت اۋىل­شارۋا­­شىلىعى سالاسىنداعى جەرلەر­­گە جاناشىرلىقپەن قاراي وتى­رىپ, جەردى كۇتىپ, باپتاپ, قۇنار­لى­لىعىن ارتتىرىپ, ونى ءتيىمدى پاي­دالانا الاتىن ازاماتتاردىڭ يەلەنگەنىن قالايدى. وسىدان كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لەرىن ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ءىسى جولعا قويىلىپ وتىر. ەگەر ءبىر ادام جەر ساتىپ ال­سا, وعان كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قا­راپ, ءتيىستى باپتاۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزەتىنى انىق. ويتكەنى, ول – ءوزىنىڭ جەكەمەنشىگى. ونى ەرىك­كەن­نەن ساتىپ العان جوق. – ال جالعا الۋشىلار جەر­دىڭ بارلىق ءنارىن «سورىپ» الىپ, مەرزىمى بىتكەندە قۇنارسىز توپى­راقتى شاڭعىتىپ تايىپ تۇرماي ما؟ – جەردى جالعا الۋشىلارعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك, تالاپ ەتىلەر مىندەتتەر بار. ولار مەم­لە­كەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاداعالانىپ وتىرادى. جالپى, جەردى جالعا العان ادام مول ءونىم الۋ ءۇشىن, ونىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرىپ, ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرۋى شارت. ولاي بولماسا, مەملەكەت ول جەردى سوت ارقىلى ءماج­بۇرلەپ قايتارىپ الادى. – اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن  ساتىپ العان ادام ونى ءوز مەن­شىگى بولعاندىقتان شەتەل ازاماتتارىنا پۇلداي الا ما؟ – جوق. بۇعان زاڭ جۇزىندە مۇلدە رۇقسات ەتىلمەيدى. قايتا­لاپ ايتامىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­ساتىنداعى جەرلەردىڭ مەنشىك يەلەرى شەتەلدىكتەرگە ساتا ال­مايدى. ولار مەنشىكتى جەرىن تەك قازاقستان ازاماتتارىنا عانا ساتا الادى. – قۋانىش ايتاحان ۇلى, 1 شءىل­­­دە­دەن باستاپ «جەر كودەكسىنە ءوز­­گە­­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزۋ تۋ­را­لى» زاڭ كۇشىنە ەنگەن­نەن كەيىن بۇعان دەيىن اۋىل­شا­رۋا­شىلىق جەرلەرىن ۇزاق مەر­زىمگە, ياعني 49 جىلعا جالعا ال­­عان ازاماتتار وزدەرىنىڭ يە­لىك­­­­­تە­رى­­نەن ايىرىلىپ قالماي ما؟ – جەردى جالعا العان ازامات­تارعا قويىلار تالاپ بىرەۋ-اق. ول جەر-انانىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, ونىمدىلىگىن كوتەرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى­نىڭ مولشىلىعىن جاساۋ. وسى ارادا ساتىلاتىن جانە جالعا بەرىلەتىن جەرلەردىڭ كولەمى شەكتەۋلى ەكەنىن ايتىپ وتەيىن. ول ۇكىمەتتىڭ 2003 جىلعى 23 قازان­داعى №1071 قاۋلىسىمەن ءار­بىر وبلىس, اۋدان بويىنشا جانە جەردىڭ كاتەگوريالارى بو­يىنشا ء(تالىمى, سۋارمالى جەر­لەر, شابىندىق, جايىلىم) ناق­تى بەلگىلەنگەن. مۇنىڭ بۇعان دەيىن ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىل­گەن جەرلەرگە قاتىسى جوق. اۋىل­شارۋاشىلىق وندىرىسىندەگى سۋبەك­تىلەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ۋاقىتشا جالداۋ قۇقىعى 2050 جىلى اياقتالادى. سوندىقتان, قازىرگى ۋاقىتشا پايدالانۋشىلار جەرلەرىنەن ايىرىلىپ قالادى دەگەن ۋايىم, قاۋىپ-پايىمداۋلار نەگىزسىز. وسى جالعا بەرگەن مەرزىم ىشىندە شارۋالار ءوز جەرلەرىن ساتىپ الامىن دەسە, ول جەردىڭ كاداسترلىق باعاسىن 50 پايىزعا ارزانداتىپ, 10 جىل كولەمىندە قارجىسىن ءبولىپ-ءبولىپ تولەپ ساتىپ الا الادى. – قوزعالىپ وتىرعان تاقى­رىپقا قاتىستى ءوزىڭىزدى نەندەي ماسەلەلەر الاڭداتادى؟ – جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن نورمالاردىڭ باستى ماقساتى – مەنشىك قۇقىعى ارقىلى جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە وركە­نيەت­تى جەر نارىعىن قالىپتاستىرۋ. مۇنى حالىق تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن... جالپى, زاڭنىڭ ورىندالۋى بارىسىندا, دالىرەگى, جەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ۇدەرىسىندە ساۋات­سىزدىققا, سىبايلاستىق, جەم­قورلىق ارەكەتتەرگە جول بەرىل­مەۋى قاجەت. زاڭنىڭ ءبىرىنشى كەزە­كتە قاراپايىم حالىقتىڭ ءمۇد­دەسىنە جۇمىس ىستەۋى قامتاما­سىز ەتىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, بۇل تۇر­­عى­­داعى اقپاراتتار حالىققا قول­جەتىمدى بولعانى ابزال. ەل اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن­­داعى جەرلەردىڭ ىسكەر, وزىنە دە, حالىققا دا پايدالى قىز­مەت كورسەتە الاتىن جاناشىر ازامات­تاردىڭ پايدالانۋىن قالايدى. حالىقتىڭ ارمان-تىلەگى دە وسى.  اڭگىمەلەسكەن جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»