ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ بەرىك بۋىنى

الەمدى شارلاعان ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان, قازاقستان قوعامى ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلسەندىلىكپەن باستادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بىلتىرعى جىل سوڭىنداعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ءبىزدىڭ ەڭسە تىكتەپ, العا باسۋىمىزدىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. مۇندا تىرشىلىك وزەگى سانالاتىن جول قاتىناسىنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا, استانالىق وڭىردە قانداي شارۋالار اتقارىلىپ جاتقانى جونىندە اقمولا وبلىسى بويىنشا كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ەربولات ەرىمبەتكە بىرەر سۇراق قويعان ەدىك. – ەربولات مىلتىقباي ۇلى, الدىمەن جول قۇرىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق سەرپىلىستەگى ماڭىزىنا توقتالساڭىز. – تىرشىلىك اتاۋلى جولدان باس­تالاتىنى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ بۇعان قاتىستى قاناتتى سوزدەرى دە كوپ قوي. ەلباسىمىزدىڭ سترا­تە­گيالىق جوسپارلارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋىن سەنىمدى كولىك لوگيس­تيكاسىمەن بايلانىستىرۋىنىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى كۇنى جول قۇرى­لىسى ارقىلى مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلىپ وتىر. مۇنىڭ ەكو­نوميكانىڭ وزگە سالالارىن جەتەك­كە الىپ, جانداندىراتىن ءتيىم­دىلىگى بار. ماسەلەن, تسە­مەنت, مەتالل, بيتۋم, ماشينا, جاب­دىق­تار ءوندىرىسى, جول بويى بيزنەسى, باسقا دا قىزمەتتەر قانات جايدى. زاماناۋي اۆتوماگيسترالدار جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىن جەدەلدەتۋمەن قاتار, حالىقارالىق ترانزيتتىك الەۋەتتى كۇشەيتتى. جولدار ەكونوميكالىق قانا ەمەس, حالىقارالىق ينتەگراتسيا, ءوزارا دوستىق پەن مادەنيەتتىڭ جار­شىسى ەكەندىگى اقيقات. زامانا­لىق ماگيسترالدارىمىز «جىبەك جولىن» قايتا تۇلەتىپ, ەلىمىزدىڭ جۇرەگى – استانادان تارماقتالا تارا­تىلاتىنى ەل رۋحىن كوتەرىپ, جاسام­پازدىق سەزىمدەردى كۇ­شەيتۋدە. رەسپۋبليكامىز سوڭعى جىلدارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ساپالىق دەڭگەيدەگى زاماناۋي كۇرە جولدار, تەمىرجولدار قۇرىلىسى الا­ڭىنا اينالدى. ينۆەس­تيتسيا­لىق تار­تىمدىلىق, يندۋس­تريا­لىق-يننو­ۆاتسيالىق قادام­دار­دىڭ قۋاتتانۋىن وسى ەكپىندى ىستەر­مەن بايلانىستىرامىز. قارجىلىق نەگىزى مىعىم وڭىرلىك جوبالار اۋقىمى دا كەڭەيە تۇسۋدە. ناقتىلاپ ايتساق, 2016 جىلى ورتالىق-وڭتۇستىك جانە ورتا­لىق-شىعىس تارماقتارىنداعى «اس­تا­نا – تەمىرتاۋ» (25,6 ملرد.ت.), «استا­نا – ەرەيمەنتاۋ – شىدەرتى» (11,8 ملرد.ت.) باعىتىنداعى اۆتومو­بيل جول­دارىنىڭ قۇرىلىسىن قاي­تا ءجۇر­گىزۋگە مەملەكەت 37,4 ميل­­ليارد تەڭگە ءبولىپ وتىر. باسقا اي­ماق­تاردا دا قىزۋ جۇمىستار ءجۇ­رىپ جات­قانىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ەكونو­­ميكالىق سەرپىلىس, باسقا دا يگىلىك­­تەردىڭ بوي كوتەرۋى قاتىناس ءما­سە­­لەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى. – ماقسات – ەل تۇرمىسىن جاق­سارتۋ. ايتكەنمەن, كەز كەل­گەن قار­جى قايتارىمدى قالاي­دى, سۇراۋى بار. بۇل رەتتە, سىزدەر­دىڭ ينس­پەكتسياعا جۇكتەلەر جاۋاپ­كەر­شىلىك سالماقتى دەپ بىلەمىز. – ءيا, ەكونوميكا قايتارىم­عا قۇ­رىلادى. بۇل زاڭدىلىق. سوندىقتان, ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ كەرەك. ءبىزدىڭ مەكەمەگە كولىكتەگى قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تالاپقا ساي ۇستالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا اقمولا وبلىسى اۋ­ما­­عىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىز­داعى جولدار 2260 شاقى­رىم­دى قۇرايدى. مۇنىڭ 97 شاقى­رىمى تسەمەنتتى-بە­توندى, 1434,5 شاقىرىمى اس­فالت­تى-بەتوندى, 633 شاقىرىمى قۇم-شاعالدى, 59 شاقىرىمى قيىر­شىق تاستى جانە 37 شاقىرىمى توپىراق جامىلعىلى جولدار. 2015 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوكولىك جول­دارىن جوندەۋگە 6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, سونىڭ ءناتي­جەسىندە 84 شاقىرىم جول جوندەلدى. – جول مەن كوپىر سالۋ سياقتى ساۋاپتى ىسكە جاناشىرلىق كەرەك. قىرۋار قارجىنى بىلاي قوي­عاندا, وندا كوپتىڭ ماڭداي تەرى بار. جۇمىستارىڭىزداعى جاۋاپكەرشىلىك, بەرىلەتىن باعا وسىدان كورىنەدى ەمەس پە؟ – بىلىكتى كادر قالىپتاستىرۋ – تۇتقالى ماسەلە. وسى قىزمەتكە كەلگەن ءبىر جىل ىشىندە سەگىز اشىق كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپ, 17 ادام قىزمەتكە الىندى. سونداي-اق, بەس كىسىمىز قايتا دايارلىقتان ءوتىپ, ون ءبىرى بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتتى. قازىرگى كۇنى شتاتتىق كەستە بويىنشا بىزدە 27 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر جانە ەڭبەك كەلىسىمشارتىمەن 10 ادام جۇمىس ىستەيدى. جۇكتەمەنىڭ اۋىرلىعىنا قارا­ماستان, ولار ءوز مىندەتىن ابرويمەن اتقارۋدا دەي الامىن. اتاپ ايت­ساق, وتكەن جىلى بيۋدجەت كىرىسىنە بارلىعى 150 ميلليون تەڭگە قارجى تۇسسە, ونىڭ 87 ميلليون تەڭگەسى 556 اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا وندىرىلگەن ايىپپۇلدار بولىپ وتىر. سونداي-اق, ەل اۋماعىنداعى جولداردى پاي­دالانعانى ءۇشىن 63 ميلليون تەڭگە قارجىلاي الىم ەسەپكە ءتىر­كەلدى. – قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى. بۇل جونىندە ينسپەكتسيا تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ – ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعان بۇل قا­دامدى قازاقستاندى الەمدىك قاتى­ناستاردىڭ ابىرويلى ساناتىنا قوسۋ دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. ياعني, ەلىمىزدەگى بارشا قۇرىلىمدار سياقتى, ءبىز­دىڭ ۇجىم دا دامۋ ءۇردىسىنىڭ ۇيلەسىم­دىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. سونىمەن ءبىر مەزەتتە ءوز ۇلەسىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇددەلىمىز. قازىرگى تاڭدا مەم­­لەكەتتىك كىرىس, پروكۋراتۋرا ورگان­دارىمەن جانە «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپ­كەرلىك پالاتاسىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ تۋرالى مەمو­راندۋم قابىلداندى. بۇل ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە جەكەلەگەن تا­ۋار ءتۇر­لەرىنىڭ قوزعالىسىندا زاڭ­دىق نورماتيۆتەردىڭ ساقتالۋىنا باعىتتالعان. وسى رەتتە, ءبىزدىڭ تا­را­پىمىزدان رۇقساتناما جۇيەسى سالاسىندا مىڭنان استام مەملە­كەتتىك قىزمەت كورسەتىلگەنىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. جۇمىستى ءتيىم­دى ۇيىمداستىرۋ شارالارى قاراس­تىرىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتىر. كەڭ تارماقتى ىزدەنىس جال­عاسىن تابا بەرمەك. – ىزدەنىس دەمەكشى, «اقمولا مە­ديا ورتالىعىنداعى» بري­­فينگ­­­تە كو­لىكتىك باقىلاۋ ينس­پەك­تسيا­­سىنىڭ كوشپەلى بەكەت­­تە­رىنىڭ جۇمىسىنان تىكەلەي ونلاين-ترانسلياتسيا جۇرگىزىپ ەدىڭىز. بۇ­رىن بولماعان دۇنيە ەدى. ماقسات بەلگىلى. سوندا دا... – الدىمەن ينسپەكتورلارعا قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاسادىق. كوشپەلى بەكەتتەر كومپيۋتەر, كوشىرمە جانە كوبەيتكىش قۇرال­دارىمەن جابدىقتالدى. قۇجاتتار قولما-قول دايىندالادى. ىشكى جانە سىرتقا بەينەباقىلاۋ قوندىر­عىلارى ورناتىلدى. ونلاين رەجىمىندە بارلىق جاز­بالار كورىنىس تاۋىپ, ينسپەك­تور­لار­دىڭ كۇندەلىكتى كەشكى ەسەپ­تەرىمەن سايكەستىگى تەكسەرىلەدى. سونداي-اق, توقتاتىلعان كولىك­تەر­دىڭ ۋاقىتى مەن سانى, زاڭ بۇزۋشى­لىقتىڭ بەلگىلەرى دالمە-ءدال ايقىن­دالادى. ياعني, ءبىزدىڭ جۇمى­سىمىزدىڭ اشىق­تىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. الداعى ۋاقىتتا ينسپەكتور مەن جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ سوزدەرى جازىلاتىن اۋديو-دىبىس جابدىقتارى ورناتىلادى. مۇنى شەكتەن تىس سەنىمسىزدىك دەپ تۇسىنبەۋ قا­جەت. اۋديو-بەينەماتەريالدار بۇل­ تارتپاس دالەل رەتىندە سوت پرو­تسەس­تەرىندە پايدالانۋ ءۇشىن دە قاجەت. – جوعارىداعى اڭگىمەڭىزدەن كولىكتىك باقىلاۋ سالاسىندا ءتار­تىپ بۇزۋشىلىق ازايماي وتىر­­عانى اڭعارىلادى. سوعان كىشكەنە توقتالىپ, قولدانىلعان شارالاردى اتاي كەتسەڭىز. – كولىكتىك زاڭدىلىق جۇك تاسى­مالداۋشى-قوسالقى مەردىگەرلەر تاراپىنان كوبىرەك بۇزىلادى. اسىرەسە, جۇك تاسىمالداۋدا ارنايى رۇقسات قۇجاتتارىن رەسىمدەمەۋ, بيۋدجەت الىمدارىن تولەمەۋ, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋ سياقتى فاكتىلەر ءجيى ورىن الادى. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز قازبا بايلىق­تارىنا وتە باي. ەلوردا مەن وبلىس­­تىڭ اۋماعىندا قۇرىلىس تا قار­­قىندى جۇرگىزىلۋدە. بىراق, تىركەۋگە الىنعان 179 كارەردەن (179) قيىر­شىق تاس پەن قۇم تاسىعان كولىكتەر جۇك تاسىمالى ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزاتىندىقتان, جولدىڭ دا ساپاسى كەتىپ, جارامسىز بولىپ قالادى. ينسپەكتسيا جەرگىلىكتى ات­قارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىمەن بىرلەسىپ پايدالى قازبا ورىندارىنداعى ءتارتىپ بۇزۋشىلىق پەن ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن قولدانۋدا. جالپى, قولدانىلعان شارالاردىڭ ءناتي­جەسىندە پويىزداردىڭ قوز­عالىس قاۋىپ­سىزدىگىن بۇزۋ فاكتىلەرى ءبىر­شاما ازايعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. اڭگىمەلەسكەن باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان» اقمولا وبلىسى