جەر كودەكسى: تيىمدىلىككە باعىتتالعان جۇمىس

 «جەردىڭ ۇلتتىق يۋريسديكتسياسى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس» سەناتتاعى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى تالقىلاندى كەشە پارلامەنت سەناتىندا ەاەو جانە دسۇ جاعدايىندا وتاندىق اگرارلىق سەكتوردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ – زاڭنامالىق رەتتەۋ جانە ونى تاجىريبەلىك تۇرعىدان ىسكە اسىرۋ تاقىرىبىندا پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءوتتى. وعان پالاتا توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.  پارلامەنتتىك تىڭداۋدى سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرگەي پلوتنيكوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. اگرارلىق سەكتور ماسەلەلەرىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى توتەنشە ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلىپ, ول قاتىسىپ وتىرعانداردى تانىستىردى. ونىڭ سوزىنەن وتىرىسقا سەنات دەپۋتاتتارىنان باسقا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇلتتىق ەكونوميكا, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مي­نيسترلىكتەرىنىڭ, «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگىنىڭ, سەك­توردىڭ عىلىم مەن تاجىريبە سالا­سى وكىلدەرىنىڭ, ءماجىلىس دەپۋتات­تارىنىڭ, وبلىس­تار اكىمدەرى  ورىن­با­سارلارىنىڭ قاتىسىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى بولدى. جينالىس مودەراتورى العاشقى ءسوزدى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەردى. بۇگىنگى پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ تاقىرىبى وتە وزەكتى, ويتكەنى, اگرارلىق سەكتوردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرماي, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىن جانە ونىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. ولار ءوز نارىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ءدال وسى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى سالاسىندا مەيلىنشە قاتاڭ پروتەكتسيونيستىك شارالاردى قولدانىپ وتىر, دەدى ق.توقاەۆ. ودان ءارى توراعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالقىمىزدىڭ 42 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ جۇمىس ورىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتۋ جانە ولاردى وڭدەۋ سالاسىنا تيەسىلى ەكەنىن ءسوز ەتتى. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى كوشباسشىلار قاتارىنا شىعۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتۋ مىندەتىن العا قويدى. قازاقستاننىڭ زور الەۋەتىنىڭ ارقاسىندا وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ءبىز 200 ملن. گەكتاردان استام اۋماقتى قامتىعان الەمدەگى ەڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى يەسىنىڭ ءبىرىمىز, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋدىراتىن زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعان, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى قولدايتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇمىس ىستەۋدە. قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋى مەن ەاەو-عا قاتىسۋى  اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى شەبىمىزدى كۇشەيتۋگە ناقتى مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى, دەدى توراعا. ودان ءارى ول العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىنا, ونىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارىنا, مەملەكەتتىڭ اگرارلىق ساياساتتاعى كوزقاراسىنا كۇردەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مول الەۋەتىنە قاراماستان, وندىرىستىك دامۋ قارقىنىندا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كورسەتكىشىنەن ارتتا قالىپ وتىرمىز, اگرارلىق سەكتور ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ 4,7 پايىزىن عانا وندىرەدى. 2015 جىلعى الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, سالانىڭ ونىمدىلىگى جۇمىسپەن قامتىلعان ءبىر ادامعا شاققاندا 5600 دوللاردان ءسال عانا اسادى, بۇل جالپى رەسپۋبليكا بو­يىنشا ورتاشا كورسەتكىشتەن 3,5 ەسە از (20 026 دوللار) جانە دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن, دەي كەلىپ, توراعا سىن كوتەرمەيتىن ماسەلەلەرگە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە وتاندىق اگرارلىق سەكتورداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋى ءتيىمدى تەحنولوگيالار مەن قازىرگى زامانعى جابدىقتاردى كەڭىنەن قولدانۋ جانە عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانۋ ەسەبىنەن ەمەس, كوپ جاعدايدا ەكستەنسيۆتىك فاكتورلار ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىرعانىن, توپىراق وڭدەيتىن وزىق تەحنولوگيالاردىڭ جوقتىعىن, ساپالى ەگىس ەگۋ ماتەريالدارىنىڭ, ءونىم جينايتىن زاماناۋي تەحنيكانىڭ  جەتىسپەۋشىلىگىن ايتتى. قازاقستانداعى استىقتىڭ ءتۇسىمى جالپى ەاەو مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاننىڭ وزىندە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الىنعانىمەن, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى ايتارلىقتاي ارتا قويعان جوق. وتاندىق ءونىم كوپ جاعدايدا سىرتقى باسەكەگە, سونىڭ ىشىندە رەسەي تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن اراداعى باسەكەگە توتەپ بەرە الماۋدا. وتاندىق نارىقتا قازاقستاندىق تاۋارلارعا قاراعاندا يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتىك تاۋارلارى باسىمدىققا يە بولۋدا. وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 4,5 پايىزدى عانا قۇراسا, يمپورتتىڭ ۇلەسى 11,3 پايىزعا عانا جەتتى, دەپ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اگرارلىق سەكتوردىڭ جۇمىسىنا ورىندى سىندار ايتتى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا توراعا بىرقاتار ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە اۋىلدىق ايماقتاردا بىلىكتى كادر­لاردى ساقتاۋ جولدارىن تابۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ بارلىق تسيكلدارى − اگروشيكىزاتتى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە قايتا وڭدەۋ بو­يىنشا شىعىنداردى ازايتۋ, تيىمدىلىگى جوعارى بولسا, باعانى بەلگىلەۋ كەزىندە دوتاتسيالاردى قولدانۋ ماسەلەلەرىن كولدەنەڭ تارتتى. دسۇ شەڭبەرىندە قازاقستانعا ارنالعان اگرارلىق قولداۋ شارالارىنىڭ كولەمى اۋىل شارۋاشىلىعى ءىجو-ءسىنىڭ 8,5 پايىزىن قۇرايدى, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ بۇگىنگى دەڭگەيىن (5-6 پا­يىز) ساقتاپ قالۋعا, سونداي-اق, باسقا دا سۋبسيديالاۋ مەن قولداۋ شارالارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى ول. ودان ءارى توراعا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا كادەگە اسۋى مۇمكىن جايىلىمداردىڭ ەلەۋلى قورىن ساقتاپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ءوندىرىس اينالىمىنا قوسىمشا ونداعان ملن. گەكتاردان استام جەر قوسىلۋى ىقتيمال ەكەن.  وسىعان بايلانىستى, ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الدىندا جەر كودەكسىنە جاقىندا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ءمانىسىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ بويىنشا اۋقىمدى دا ماڭىزدى جۇمىس اتقارۋ مىندەتى تۇرعانى ەرەكشە اتالدى. بۇل ورايدا, جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىندىعى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, اتالعان تالاپتى ءتۇرلى قيتۇرقى جولدارمەن «اينالىپ وتكىسى كەلەتىندەرگە» توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن زاڭنىڭ وسى ەرەجەسىن قۇقىقتىق تاسىلدەرمەن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, دەپ قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزعان ماسەلەلەر تۋرالى  ءوزىنىڭ كەسىمدى پىكىرىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن دامىتۋ تۋرالى پرەزيدەنت ستراتەگياسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدە سەنات ماجىلىسپەن تىعىز بايلانىس جاساي وتىرىپ, بۇل ماڭىزدى جۇمىستى جالعاستىراتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسىدان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ ءسوزى تىڭدالدى. ول سەناتورلاردى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى حاباردار ەتتى. اتاپ ايتقاندا, 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان اوك-ءتى دامىتۋ جونىندەگى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى  قابىلداندى, وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى, تۇقىمعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ارتا ءتۇستى, جاڭا سۇرىپتاۋ تەحنولوگياسىنا قول جەتكىزۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا سۇرىپتاۋ جەتىستىكتەرىنىڭ نارىعى ەركىنە جىبەرىلدى, ايماقتاردا اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعدارلار قالىپتاستىرىلدى, ءمۇيىزدى ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جونىندەگى جوبا باستاۋ الدى, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزى جاڭعىرتىلدى, دەدى ول. سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جەڭىس نۇرعاليەۆ تا سالانىڭ بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەردى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ساقتاندىرۋ جانە سۋبسيديالاۋ, شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارىن ىرىلەندىرۋ, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەرى, لوگيستيكانى دامىتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايدى. وسىدان كەيىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تىلەكتەس ەسپولوۆ, «مايلى داقىلدار ءوندىرۋ» جشس ديرەكتورى فاريد ابيتاەۆ, ت.ب. ماماندار سويلەپ, اگرارلىق سەكتوردى دامىتۋ بويىنشا ءوز سالالارىنداعى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە ا.مىرزاحمەتوۆ «اگروبيزنەس-2020» سالالىق باعدارلاماسىنىڭ دەڭگەيىن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا كوتەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز 100 ملرد. دوللاردىڭ ونىمدەرىن سىرتقا شىعارا الامىز, سونىڭ 70 ملرد.-ىن – قىتاي, 17 ملرد.-ىن – رەسەي, 11 ملرد.-ىن – يران الۋعا دايىن, دەدى ول. ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ت.ەسپولوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى كادر­لارىن دايىنداۋ باعىتىندا عانا ەمەس, سالانىڭ ءوزى بىلەتىن وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى دا ايتتى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلاتىن بارلىق 215 ملن. گەكتار جەردىڭ تەك جارتىسى عانا قولدانىلادى, سوڭعى 20 جىلدا ەگىستىك جەردىڭ قۇنارلىلىعى 30 پايىزعا تومەندەگەن, 2,5 ملن. گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 1,2 ملن. گەكتارى عانا ىسكە جاراتىلۋدا, دەدى عالىم. ودان ءارى جايىلىمداردىڭ 50 پايىزى توزعاندىعى دا ايتىلدى. وسىنىڭ ءبارىن توقتاتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولدانىلاتىن جەرلەردى ءتيىمدى تۇردە قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالىپ, زاڭنامامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, اۋىلدا تۇراتىن حالىقتىڭ 41 پايىزى, ياعني 1,6 ملن. ادام ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن ونىمدىلىگى تومەن ەڭبەكپەن اينالىساتىنىنا نازار اۋدارىلدى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭنىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىن قاداعالاپ, حالىقتى ءونىمدى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتكەن دۇرىس. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ رەنتابەلدىلىگىنە باعانى كوتەرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە تىرىسۋ ۇلكەن قاتەلىك, تەك وزىندىك قۇندى تومەندەتۋ مەن ءوندىرىستى ارتتىرۋ ارقىلى عانا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, عالىم اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى ەمەستىگىن دە اتاپ ءوتتى. كومەك تەك ماقساتتى سيپات العاندا عانا ونىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋگە بولادى, دەي كەلىپ, ول وسى ارادا دامىعان بىرنەشە ەلدىڭ مىسالىن كەلتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا عالىم ەلباسى بىلتىر ايتقان اگرارلىق عىلىمدار بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس قۇرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. وسىدان كەيىن وتىرىس سۇراق-جاۋاپ رەجىمىنە اۋىستى. ارينە, سۇراقتاردىڭ ءبارى دەرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆكە قويىلدى. سونىڭ ىشىندە سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتىڭ بالىق شارۋاشىلىعى ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەيدى دەگەنىنە مينيستر ونداي پروبلەمانىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, جاقىن بولاشاقتا اينالىساتىندارىن جەتكىزدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەندى. شاراعا قاتىسۋشىلار ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ كەشەندى قادامدارىن كورسەتەتىن جۇيەلى باعدارلامالىق قۇجات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. بۇل باعىتتار ەلىمىزدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق باسىمدىققا نەگىزدەلۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى مەن نارىقتارىن تەڭگەرىمدى دامىتۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەردى قۇراۋى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگيالىق تازا, باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردى ءوندىرۋى, جاھاندانۋ جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»