* قازاق قازىناسى
– قايرات بايبوسىنوۆتىڭ قازاق رۋحانياتىنا سالعان قازىنالى ولجاسى
ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندە, ءان ونەرىندە تاعى ءبىر ءسۇيىنىشتى, ەلەۋلى وقيعا بولعانىن وقىرمان قاۋىمعا سۇيىنشىلەپ ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. قازاقتىڭ ۇلكەن ءبىر قازىناسى حالقىمىزدىڭ سالقار دارياداي اندەرى دەسەك, جاقىندا عانا جارىققا شىققان «سىر ساندىق» اتتى قازاق اندەرىنىڭ اۆتورلىق انتولوگياسى ۇلت رۋحانياتىن ەسەلەپ بايىتتى, انشىلىك داستۇرىمىزگە مىرزا بەيىلمەن داسەرلەتىپ مول ولجا سالدى. انتولوگيادا قازاقتىڭ حالىق اندەرى, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ جانە قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى نوتاسىمەن, ماتىنىمەن توپتاستىرىلىپ كوپشىلىككە تۇڭعىش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. بازارلىققا بارلىعى 510 ءان. ءوز رەپەرتۋارىنداعى وسىنشاما جاۋھار دۇنيەنى ۇيرەنىپ ايتىپ, تىرنەكتەپ جيناپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تۋعان حالقىنا سياپاتتى سىي, كەيىنگى ۇرپاققا اسىل ميراس رەتىندە جيناقتاپ ۇسىنۋشى – جارتى عاسىر بويى قازاقتىڭ ءان ونەرىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان دارابوز ءانشىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قايرات بايبوسىنوۆ. الدىڭعى كۇنى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وسىناۋ جاڭا دا جاقۇت ءان انتولوگياسىنىڭ تۇساۋكەسەر كەشى ءوتىپ, قازاقتىڭ ءان كلاسسيكاسى, سال-سەرىلەر مۇرالارى, سيرەك ورىندالاتىن اندەر مەن مۇراعاتتان تابىلعان تۋىندىلار شىرقالدى. كەش قوناقتارى بەلگىلى قايراتكەر اعامىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, مادەنيەتتانۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى بىرەگەي جيناقتى جوعارى باعالادى. ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا وسىنداي تولاعاي ەڭبەكتى تارتۋ ەتىپ قوسقان ءان ونەرىمىزدىڭ ايبوزىمىن ءبىز اڭگىمەگە شاقىرعان ەدىك.
– قۇرمەتتى قايرات اۋكەن ۇلى, اكادەميك شاپىق شوكيننىڭ الدىندا 12 جاسىڭىزدا ءان سالعانىڭىزدان باستاپ الاشتىڭ انىنە ادالدىعىڭىزدان جازباي كەلەسىز. سول ادالدىق پەن الابوتەن اق پەيىلىڭىزدى تاعى ءبىر پاش ەتكەن مىنا 600 بەتتىك, 77 باسپا تاباق, 5000 دانا تارالىمدى, ايدىندى انتولوگياعا قالاي كەلدىڭىز؟
– دالا مەكتەبىنەن ءورىس العان حالقىمىزدىڭ ءان-كۇيى اۋىزشا تارالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا, ۇستازدان شاكىرتكە بەرىلىپ, ءبىزدىڭ عاسىرىمىزعا جەتىپ وتىرعانى بارىمىزگە ءمالىم. XX عاسىردا قازاقتىڭ تاماشا اندەرىن امىرە, ماناربەك, جۇسىپبەك, عاريفوللا, كەنەن, قوسىمجان اتالارىمىز نەبىر زۇلمات زامانداردان امان ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا قاۋىشتىردى. 1967 جىلى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى بولىپ, سودان بەرى ونەر سالاسىندا جۇرگەنىمە ماعان دا ءبىراز بولدى. قالي بايجانوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ءلاززات سۇيىندىكوۆا, دانەش راقىشەۆ سياقتى دارىنداردىڭ الدارىندا ءان سالىپ, باتاسىن الىپ ەدىم. ەندى XXI عاسىردا سول جاقسىلاردىڭ وسى كۇنگى كوزى, ءوزىم دە اقساقال بولىپ قالعان كەزدە ەستىگەن-بىلگەنىمدى بويدا جاسىرىپ ۇندەمەي قالۋ كۇنا بولار ەدى. اركىمنىڭ ءوز ويى, ءوز ىزدەگەنى, ءوز ايتارى بار. مەنىڭ دە ازدى-كوپتى ەستىگەن, ۇستازدان ۇيرەنگەن, جيعان-تەرگەن دۇنيەلەرىم بار, كەيىنگىگە ۇسىنارىم وسى دەپ, سولاردى سۇرىپتاپ ورتاعا سالىپ وتىرمىن.
– ەندى سول اندەردىڭ ءمان-جايىنان, تاريحىنان شىجىمداپ سىر سۋىرتپاقتاساڭىز قايتەدى؟
– بۇل انتولوگياعا مەنىڭ رەپەرتۋارىممەن قاتار, قورجىنىمدا جۇرگەن جانە تۇكپىر-تۇكپىردەگى ورىنداۋشىلاردان جيناعان اندەرىم ەنىپ وتىر. اسىرەسە, سال ءبىرجاننىڭ ءوزى قادىر تۇتقان قۇلتۋمانىڭ «اققوشقار-سايدالى», «ون ەكى زبوت-ءسىرەسپە», «سوقپاي-سوقپا», «ءۇش كوتەرمە» سىندى شارىقتاعان 17 بىردەي ءانىنىڭ تابىلىپ, قولدانىسقا قوسىلۋى ىزدەنىسىمنىڭ جەمىسى, ءداستۇردىڭ جوعالماي, ەل زەردەسىندە ساقتالاتىنىنىڭ ايعاعى دەسەم, ارتىق بولماس. ا.جۇبانوۆتىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, «اباي» وپەراسىنداعى اريالاردىڭ كوبى وسى قۇلتۋما ونەرپاز اتامىزدىڭ اندەرى ەكەن-اۋ. سونىمەن قاتار, حالىق جاۋى اتانىپ, رەپرەسسيا قۇربانى بولعان تايجان قالماعامبەتوۆتىڭ اتاقتى «ساق-ساق» ءانى باستاعان 20 شاقتى ءانى, اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن, ايگىلى «دۋداراي» ءانىن شىعارعان ۇلەبايدىڭ اندەرى, عابباس ايتپاەۆتىڭ اكەسى ايتپايدىڭ, نارمانبەتتىڭ, قىزدارباي, قايىپ اينابەكوۆتىڭ ولەڭدەرىنە قانشاما ءان شىعارعان جەزتاڭداي ءانشى – تۇڭعىش ۇستازىم يگىلىك وماروۆتىڭ اندەرى توپىراعى سۋىماي جاتىپ اركىمگە تەلىنىپ كەلدى. وسىنىڭ ءبارىن ورىن-ورنىنا جۇيەلەپ قويۋ وڭاي بولمادى. 1980 جىلداردان ونەر زەرتتەۋشىسى, كومپوزيتور يليا جاقانوۆتىڭ جانىنا ەرىپ, قانشاما ەلگە بەلگىسىز, ۇمىتىلعان اندەردى ۇيرەنىپ, ورىنداپ, قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا ەنگىزىلگەن ەدى. انگە دەگەن جاناشىرلىق پەن ىزدەنىستىڭ نە ەكەنىن ۇقتىرعان ىلەكەڭنەن ومىرلىك ءنار الدىم.
– 1981 جىلى كوكشەتاۋداعى ءجوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا ءشايمۇحان وماروۆ دەگەن قاريادان ءىليا اعامىز ءبىرجاننىڭ «ايبوزىم» ءانىن جازىپ العاندا مەن قاسىندا بىرگە بولىپ ەدىم. سول «ايبوزىمدى» دا العاش اڭىراتقان ءوزىڭىز بولدىڭىز ەمەس پە؟
– سول ءۇشىن دە ىلەكەڭە راحمەت قوي. ال 1994 جىلى ونەرتانۋشى ب.ەرزاكوۆيچتىڭ ۇيىندە بولىپ, ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىندەگى قالاۋلى پاپكىلەردىڭ بىرەۋىن الىپ ايتقان سوزدەرى ءالى ەسىمدە. «مىسالى, مىناۋ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ورىنداۋىنان جازىپ الىنعان ون ءۇش ءان. تەك بىرەۋىنىڭ ءسوزى جوق بولىپ, ءسوزىن ءوزى شىعارعان. وسى پاپكىلەردىڭ ىشىندە ا.بايتۇرسىنوۆ, ق.ساتباەۆ, س.سەيفۋللين جانە ت.ب. ورىنداۋشىلاردىڭ ءوز اۋىزدارىنان جازىپ الىنعان اندەر بار. ءان نوتاسى جازىلعاندا پاراقتىڭ جوعارعى وڭ جاق بۇرىشىندا ءاندى بەرگەن ادامنىڭ اتى-ءجونى جازىلادى. كەيبىر مۋزىكا زەرتتەۋشىلەر سول جازىلعان جازۋدى كورىپ, اۆتورى سول ادام ەكەن دەگەن قاتە پىكىردە بولىپ, كوپ اندەر جەتكىزۋشىگە تەلىنىپ كەتىپ ءجۇر. مۇنداي بۇرىشتاما جازۋ ادەتى تەك ا.زاتاەۆيچتە جانە مەندە عانا بولدى. ال ەندى تۇسىنبەستىك جاعداي بولعان شاقتا مەنى شاقىرتساڭ, مىندەتتى تۇردە كەلىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە بولادى», – دەپ اعىنان جارىلدى. سول كەزدە قازاقتىڭ زيالىلارى ءبىر ادامداي جۇمىلىپ, ءانىمىز قۇرىپ كەتپەسىن دەپ, بىلگەندەرىن ورىنداپ, قاعاز جۇزىندە قالدىرىپ ەدى. «ۋاقىتىڭ بولسا كەز كەلگەن ساتتە ۇيگە كەلىپ, اندەردى ۇيرەنە بەرۋىڭە بولادى. ويتكەنى, مەن ساعان سەنەمىن. انشىلىگىڭدى جاقسى كورەمىن» – دەپ شىعارىپ سالدى. انە, مىنە, دەپ جۇرگەنىمدە ءبىلىمپاز قاريا دۇنيەدەن وزدى. وكىنىشتىسى, سول ب.ەرزاكوۆيچ جالعىزىلىكتى ادام بولاتىن. قايتىس بولعاننان كەيىن ۇيىندەگى بارلىق مۇراعاتتاردى بەلگىسىز بىرەۋلەر دالاعا شىعارىپ تاستاپتى.
– حالقىمىزدىڭ وزىمەن قوسا ءانى دە تالاي كوكپارعا تۇسكەن دەسەڭىزشى؟!
– البەتتە. سولاي بىتىراپ-شاشىراعان ءان مۇرامىزدى جيناقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ا.زاتاەۆيچ, ب.ەرزاكوۆيچ, م.تولەباەۆ, ا.جۇبانوۆ, ي.جاقانوۆ, ن.كەتەگەنوۆا, ت.بەكقوجينا سىندى مۋزىكا ماماندارىن ايتۋ ابدەن ورىندى. ءانىمىز قۇرىپ كەتپەسىن, كەلەسى ۇرپاققا جەتسىن دەپ ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى, عالىم, اقىن-جازۋشى, ءانشى, كۇيشىلەرمەن قاتار قاراپايىم حالىققا دەيىن ءبىراۋىزدان ءۇن قوستى. ىزدەگەن ادام عىلىم اكادەمياسىنداعى جينالعان قوردى اكتارىپ, تالاي دۇنيە تاباتىنىنا سەنىم مول. قانشاما اندەر ۇنتاسپاعا تۇسكەن. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى. گرامپلاستينكا, اۋديو تاسپالارىنىڭ ءوزى قانشاما دەسەڭشى! سولاي بولا تۇرا ءان قورى ءالى دە تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. جيناقتالعان دۇنيە قوردالانىپ جاتا بەرمەي, حالقىنا ورالۋى كەرەك. ساحنالاردا شىرقالىپ, جيىنداردا ايتىلىپ ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. جىل سايىن شىعىپ جاتقان «قازاق اندەرى» جيناقتارىنا كوڭىل تولمايدى. سەبەبى, بۇرىنعى قاتەنى تاعى قايتالاپ كوشىرەدى, ءان ماتىندەرىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا ءمان بەرىلمەيدى. قازاق اندەرىنىڭ تۇپنۇسقالىق سوزدەرى وزگەرىسكە تۇسكەن. ءار جيناقتىڭ شىعارۋشى, قۇراستىرۋشىلارى ءوز جانىنان ءسوز تىركەستەرىن قوسىپ وتىرعان. بۇلاي جالعاسا بەرسە, اسىل اندەرىمىزدىڭ نەگىزىنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. مىنا شىعارىلىپ وتىرعان «سىر ساندىق» اتتى انتولوگيالىق جيناعىمىزدا وسى جايتتاردىڭ بارلىعىن ەسكەرىپ, شاما كەلگەنشە ءسوز ماتىندەرى مەن اۋەندەرىنىڭ ءتول نۇسقاسى ساقتالىپ بەرىلدى. ارينە, بۇل دا ءالى تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى, ونى كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.
– كىتاپ اتىنىڭ «سىر ساندىق» دەپ قويىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– «سىر ساندىق» دەپ قويۋ سەبەبىم, 1923 جىلدىڭ 22 تامىزىنداعى سوۆناركوم وتىرىسىندا ونەر زەرتتەۋشى, ەتنوگراف ا.ۆ.زاتاەۆيچكە قازاق حالقىنىڭ اندەرىن جيناقتاپ, كىتاپ قىلىپ باستىرىپ شىعارۋعا 2480 رۋبل التىنداي قاراجات ءبولىپ, ارداگەر ساكەن سەيفۋللين قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىن ساقتاپ قالۋعا وراسان زور ەڭبەگىن ءسىڭىردى. سول ەڭبەككە باس ءيۋىم بولسىن دەدىم ءارى سول باستامانىڭ بۇگىنگى جالعاستىرۋشىسى بولىپ وتىرعانىمىزدى پاش ەتۋ عوي.
2010 جىلدان باستاپ قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «حالىق ءانى» كافەدراسىندا ارنايى «ارحيۆتەگى اندەردى جارىققا شىعارۋ» ءپانىن ەنگىزدىك. وسى ءپاننىڭ اياسىندا ا.ۆ.زاتاەۆيچ, ب.گ.ەرزاكوۆيچ, م.تولەباەۆ, ت.بەكقوجينا, ن.كەتەگەنوۆانىڭ جيناپ قۇراستىرعان جيناقتارىنداعى ايتىلماي جۇرگەن اندەردى تالداپ, زەرتتەپ, بولاشاق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلارعا ۇيرەتىپ, بىرتىندەپ قولدانىسقا ەنگىزىپ كەلەمىز.
– ءان سۇيەگىن, ءداستۇر وزەگىن ۇزبەي ارىدەن كەلە جاتقان ساباقتاستىق جايىندا نە ايتاسىز؟
– كوپتەگەن اندەردىڭ ولەڭىن مۇقيات قاراپ, اۋىسىپ, وزگەرتىلىپ كەتكەن سوزدەردىڭ تۇپنۇسقاسىن قولدان كەلگەنشە قالپىنا كەلتىردىك. ءسويتىپ, ءاننىڭ جاڭا ورىندالعان نۇسقاسىندا دۇرىس جازىلۋىن نازاردا ۇستادىق. مارقۇم جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ساباق بارىسىندا ءاندى ۇيرەتىپ قانا قويماي, اشتىق زۇلماتى, رەپرەسسيا كەزەڭدەرىن, سول كەزدەردە قانداي انشىلەر بولعانىن سۋىرتپاقتاپ ايتىپ, ءمادي, ءيمانجۇسىپ, م.جۇماباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ ومىرلەرىنەن اقىرىن سىر شەرتىپ وتىراتىن ەدى. نەگىزى, ءانشى ادامدا وتىرىك قوسپا بولمايدى. حالىقتىڭ مۇراسىن ايالاپ, قىلاۋ تۇسىرمەيتىن. قاي ءاندى قاي جەردە, قانداي جاعدايدا, كىمنەن ۇيرەنگەنىن, سوعان قوسا ءاننىڭ تاريحىن ايتىپ, قۇلاعىمىزعا قۇيىپ كەتتى. مەنىڭ وسى ءسوزىمدى عارەكەڭ مەن جۇسەكەڭنىڭ وسى كۇنگى شاكىرتتەرى تەگىس قولدايدى. ءبىر ءان, ءبىر شەجىرە بولىپ تارالا بەرەدى. مىسالى: جارىلعاپبەردىدەن قالي بايجانوۆ ءۇيرەنسە, قالي بايجانوۆتان – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن – جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆتان – بەكبولات تىلەۋحان, ايتبەك نىعىزباەۆ, تاعى باسقالار بولىپ جالعاسا بەرەدى.
كەي كەزدە انگە قاتىسى جوق كەيبىر ادامداردىڭ ءبىر ءاندى شىر-پىرىن شىعارىپ كوكپاردىڭ لاعىنداي جان-جاقتان تارتقىلاپ جاتقانىنا امالسىز رەنجيسىڭ. سولار كەشە عانا ومىردەن وتكەن ارداقتىلارىمىزدىڭ كوزى تىرىسىندە ايتسا قايدا قالعان؟ ناعىز ءانشى-كۇيشىلەر حالىق مۇراسىنا ادال بولادى. مەنىڭ دە اكە-شەشەم ونەرلى ادامدار بولعان. اعىل-تەگىل رەپەرتۋارىمنىڭ ىشىنەن ءبىر-ەكەۋىن اكەمنىڭ ءانى دەپ ايتىپ جۇرسەم, سىزدەر سەنەر ەدىڭىزدەر. بىراق ونەردىڭ الدىنداعى ادالدىق-ارىم وعان جىبەرمەيدى. ياعني, وسى اندەردى ۇستازداردان قالاي ۇيرەنسەم, سولاي جەتكىزىپ وتىرمىن. ويتكەنى, عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, جالعاسىپ كەلە جاتقان التىن قازىنامىزدىڭ بەرەكەسىن قاشىرماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن «قاناتتالدى» ءانى سەيتجان سالدىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ ءجۇر. سەيتجان سال باباقوۆتاردىڭ اۋلەتىنەن. سەيتجان, قوسىمجان, ەسىمجان اعايىندى انشىلەر, ءوزىنىڭ زامانىندا, ءوز وڭىرىندە «قاناتتالدىنى» سەيتجاننان ارتىق شىرقاعان ادام بولماعان. كوزى كورىپ, قۇلاعى ەستىگەن ادامداردى كەزدەستىرگەنىمدە: «كەشكە قاراي قاس قارايا سەيتجان ءان سالاتىن ەدى, اراسى ءتورت شاقىرىم, بەس-التى شاقىرىم وتىرعان اۋىلدارعا داۋىسى ەستىلىپ, تاپ جانىندا ءان سالعانداي تاڭعا شەيىن تىڭداۋشى ەدىك» دەسەتىن. شىن مانىندە, «قاناتتالدى ءانى» ساتماعانبەت احمەت ۇلىنىكى. سەيتجان, قوسىمجان باباقوۆتار بۇل ءاندى ساتماعانبەتتىڭ ءوز اۋزىنان ۇيرەنگەن. ماقسۇتبەك مايشەكين «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1964 جىلعى 20 ناۋرىز) «قاناتتالدى» ءانى ساتماعانبەتتىكى ەكەنى تۋرالى ماقالا جاريالادى. «قايتا-قايتا قىلقىلداپ «قاناتتالدىنى» نەگە ايتاسىڭ؟ مەڭزەگەنىڭ نە؟ سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاناتى تالادى دەپ وتىرسىڭ با؟» دەپ كگب جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى دە ءبىراز يتتەي قىلىپ اۋرەگە سالىپتى. سودان ول ءاننىڭ ءسوزىن زامانعا يكەمدەپ ورىنبەك بەكوۆ, ماقسۇتبەك مايشەكين جازىپتى. ال ءبىز اۋەلگى باستاۋ-بۇلاقتى قالپىنا كەلتىردىك.
قايراتكەر اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ تا ۇكىلى ىبىرايدىڭ شاكىرتى مولداحمەت تىربيەۆتان ۇكىلى ىبىرايدىڭ, بالۋان شولاقتىڭ كوپتەگەن اندەرىن ۇيرەنىپ, ماعان جەتكىزدى.
– ءبارى دۇرىس قوي, ال ەندى, قايرەكە, قازىرگى ءداستۇرلى انشىلەرىمىزدىڭ ءوزىن ەسىكتەن سىعالاتىپ, شەتقاقپاي بولعانداي جايى دا جاسىرىن ەمەس. وسىعان نە ايتاسىز؟
– ونىڭ راس, ەسترادانىڭ كەيبىر ءانشىلەرىنىڭ بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ جۇلدىزعا اينالدىرعاندى كورىپ جۇرسىڭدەر. ەكى ءان ايتىپ, بەينە-كليپ ءتۇسىرسە, سول جۇلدىز سانالاتىن بولىپتى. ال ءبىزدىڭ كەز كەلگەن شاكىرتىمىز 200 ءان بىلەدى جانە سونىڭ ءبارىن كەلىستىرىپ ايتادى. ولار ءوزىن قاراپايىم ۇستايدى.
– سوندا ءداستۇرلى, دومبىرامەن ايتىلاتىن ءاننىڭ قازىرگى تۇيتكىلى نەدە؟
– حالىق اندەرىنىڭ قادىرىن قاشىرىپ جاتىر. وزگە ەمەس, ءوزىمىز قاشىرىپ جاتىرمىز. باتىسقا, مىنا تۇرعان رەسەيگە ەرەپەيسىز ەلىكتەيمىز. ولاردىڭ ءوزى كەز كەلگەن تەلەحاباردا, زىكينالارى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنمەن, ودان بەرگى ءتىرى ساڭلاقتارىنىڭ ءبارىن قۇرمەتتەپ ساحناعا شىعارادى. ءويتكەنى, كەيىنگى جاستار كورسىن, ءبىلسىن, ۇلگى السىن دەيدى. پۋگاچەۆا قانشاما دۇرىلدەدى, ەندى ءوز زامانىن ءبىتىردى. قازىر قوناق بولىپ وتىرادى, ونەگەسىن بەرەدى. بىزدىكىلەر, تىم بولماسا سولاردىڭ سوندايىنان ۇلگى الماي ما؟
بىزدە دە ءبىر كەزدەردە باياعى 60-70-80-ءشى جىلدارى ءانىمىز دۇركىرەپ شىققان. ەسترادادا «ايگۇل», «دوس-مۇقاسان», روزا رىمباەۆا. وسى كۇنگى ۇرپاق وسىلاردان نەگە ۇلگى الماسقا؟ ءبىز بولساق, قازىر, ءتىپتى, كوزى ءتىرى كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ ءوزىنىڭ ءانىن ءبۇلدىرىپ ورىندايمىز. ال كوزى جوققا نە ىستەمەيمىز؟! قيسىق ايتامىز. ولاي بولمايدى. ءشامشى قالداياقوۆتى جاقسى كورەمىز. سويتە تۇرا, تىڭداساڭىز, ءبىر ءانىن ءتورت ءانشى ءتورت ءتۇرلى ايتادى.
سونداي كلاسسيكتەرىمىز وسىلاي بولعاندا حالىق اندەرى ارحيۆتە قالعانداي كۇي كەشۋدە. ءبىر كونتسەرت بولاتىن بولسا, ساحناعا ءداستۇرلى ءان ايتاتىن ءبىر ءانشىنى دە شىعارماي قويدى. باياعىشا جەكەلەپ كۇي دە تارتقىزبايدى. بىردە, قىزىق بولعاندا, قۇرمانعازىنىڭ بۇكىل وركەسترى جيىلىپ كەلىپ, جارتى كۇي عانا ورىندادى. سوعان ك ۇلىپ ەدىك. قازىر ونداي دۇنيە دە جوق. اندا-ساندا ءبىر ءان ايتقىزعانعا دا زار بولدىق. 15-20 ءانشىنى جيناپ: «ءبارىڭ قوسىلىپ ءبىر ءان ايتىڭدار, شوۋ جاساڭدار», دەيدى. مۇنداي كۇلدى-كومەشكە نە دەيسىڭ؟ بۇگىن بىرەۋى, كەلەسىدە كەزەكتەسىپ باسقاسى ايتسا, ءداستۇرلى انشىلەر رەنجىمەس ەدى. ەشقايسىسى ەتەگىنەن تارتىپ, ءبىر-ءبىرىن كۇندەپ وتىرعان جوق. سويتسە, حالىق ونەرىنە جول اشىلار ەدى.
– حالىق ءانىنىڭ كيەسىن قۇرمەتتەپ, قۇدىرەتىنە باس يمەۋگە بولا ما ەكەن؟
– كەڭەس ۋاقىتىندا وزبەكالى جانىبەكوۆ مينيستر كەزىندە اۆسترياداعى ۇلى كارناۆالدا 40 مىڭ ادامنىڭ الدىندا ءان ايتقىزعانىن ۇمىتپايمىن. بيبىگۇل تولەگەنوۆا مەن ەرمەك سەركەباەۆتان جانە قازاقتىڭ بي-كۇيىنەن كەيىن. جارىلعاپبەردىنىڭ «ارداعىن» شىرقادىم. سوندا 40 مىڭ ادام قىبىرسىز تىڭدادى. حالىقتىڭ دا انسۇيەرلىك مادەنيەتتىلىگى عوي, ءبىر جاعىنان. ءبىزدىڭ قازاقتا دا ءان تىڭداۋدىڭ سونداي بيىك مادەنيەتى بولاتىن. ءبىز سول رۋحاني مادەنيەتتەن قازىر ايىرىلىپ بارا جاتىرمىز. قازىر كوپ ونەرپازدىڭ كۇنكورىس كوزى – توي. تويعا شاقىرعان اعايىننىڭ ءوزى: «قاراعىم, الگى ەستراداڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. دومبىرانى, حالىق ءانىن كەرەك قىلمايدى. قاپتاپ كەتكەن ءبىر شالاعاي, شالاپوت بالالار. شەتىنەن ايەل ءرولىن كەيىپتەۋگە قۇمار. وسىعان قالاي قارنىڭ اشپاس؟
ال قازىر ءداستۇرلى جاقسى انشىلەر كوپ. سىڭسىپ تۇر. كەرەك دەسەڭىز, ءجۇزىنىڭ اتىن اتايمىن. كەيىنگى ۋاقىتتا, ءتىپتى, قاۋلاپ شىقتى. كوبى ءبىزدىڭ شاكىرتتەرىمىز. ولاردى اپارىپ ءانىن تىڭداپ, كونتسەرت قويعىزىپ, حالىقتى سۋسىنداتىپ ءداستۇرلى ءان ونەرىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەن اتپال ازاماتتارىمىزدى كورە الماي, قىنجىلاتىنىمىز دا سودان عوي. ءوزىم بالا جاسىمنان انگە سۋساپ كەلگەنمىن, سول ءشولىم ءالى كۇنگە دەيىن باسىلماپتى. قانشاما ءاندى ۇيرەندىم, قورجىنىما سالىپ كەلەمىن, ءالى كۇنگە دەيىن جيناپ ءجۇرمىن. تالاي ءانىم قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا جاتىر. سونىڭ ءبىرازى جانى اشىماستىقتان, باسقا دا سەبەپتەردەن ءوشىپ قالعان. ەندى كەلىپ بار اندەر جوعالماسىن دەپ, كەلەشەكتە ءاننىڭ دۇرىس ايتىلۋى, اۋەنىنىڭ ساقتالۋى, ءسوزىنىڭ بۇرمالانباۋى ءۇشىن, كەلەر ۇرپاق تالان-تاراجعا تۇسىرمەسىن دەپ, سازى وسى, ءسوزى مىناۋ دەپ شىعارعان كىتابىمىز, بۇل.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, وسى كىتاپتى دايىنداپ قۇراستىرۋدا ولشەۋسىز سەپتىگىن تيگىزىپ, رەداكتورلىق مىندەتىن قاپىسىز بىلگىرلىكپەن اتقارعان ءوزىمنىڭ شاكىرتىم, دوتسەنت ايتبەك نىعىزباەۆقا, مەنىڭ ايتۋىمداعى وسىناۋ اندەردى ارنايى نوتاعا تۇسىرگەن قايرات پەن نۇرعانىم ايتباەۆتارعا, پىكىر جازىپ, كوپ اقىل-كەڭەس قوسقان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ پەن پروفەسسور سەرىك نەگيموۆكە, رەداكتسيا القاسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنە, جيناقتىڭ شىعۋىنا قاتىسى بار تىلەكتەس جانداردىڭ بارىنە ۇلكەن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇل انتولوگيالىق ەڭبەگىم ءوزىم قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونداي-اق, ماگيستراتۋرا, باكالاۆر دارەجەسىندەگى ارنايى ءبىلىم بەرەتىن ونەر وشاقتارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە, جالپى ءانشى قاۋىمعا تۇپنۇسقا دەرەككوز, وقۋ قۇرالى رەتىندە دە كومەك بولادى, پايداسىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل, ارينە, العاشقى قارلىعاش. ءالى دە قانشاما ىزدەنىستى ەڭبەكتەر جارىق كورىپ, زەرتتەلىپ, ءان مۇرامىز ساف تازا قالپىندا تارالا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن.
– ولاي بولسا, ءسىزدىڭ دە «سىر ساندىعىڭىزدىڭ» حالىققا, انسۇيەر قاۋىمعا شەرتەر سىرى مول بولسىن. «ەگەمەن» گازەتىمىزدىڭ اتىنان اق جول تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
– قايرات بايبوسىنوۆتىڭ قازاق رۋحانياتىنا سالعان قازىنالى ولجاسى
ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندە, ءان ونەرىندە تاعى ءبىر ءسۇيىنىشتى, ەلەۋلى وقيعا بولعانىن وقىرمان قاۋىمعا سۇيىنشىلەپ ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. قازاقتىڭ ۇلكەن ءبىر قازىناسى حالقىمىزدىڭ سالقار دارياداي اندەرى دەسەك, جاقىندا عانا جارىققا شىققان «سىر ساندىق» اتتى قازاق اندەرىنىڭ اۆتورلىق انتولوگياسى ۇلت رۋحانياتىن ەسەلەپ بايىتتى, انشىلىك داستۇرىمىزگە مىرزا بەيىلمەن داسەرلەتىپ مول ولجا سالدى. انتولوگيادا قازاقتىڭ حالىق اندەرى, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ جانە قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى نوتاسىمەن, ماتىنىمەن توپتاستىرىلىپ كوپشىلىككە تۇڭعىش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. بازارلىققا بارلىعى 510 ءان. ءوز رەپەرتۋارىنداعى وسىنشاما جاۋھار دۇنيەنى ۇيرەنىپ ايتىپ, تىرنەكتەپ جيناپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تۋعان حالقىنا سياپاتتى سىي, كەيىنگى ۇرپاققا اسىل ميراس رەتىندە جيناقتاپ ۇسىنۋشى – جارتى عاسىر بويى قازاقتىڭ ءان ونەرىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان دارابوز ءانشىمىز, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور قايرات بايبوسىنوۆ. الدىڭعى كۇنى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وسىناۋ جاڭا دا جاقۇت ءان انتولوگياسىنىڭ تۇساۋكەسەر كەشى ءوتىپ, قازاقتىڭ ءان كلاسسيكاسى, سال-سەرىلەر مۇرالارى, سيرەك ورىندالاتىن اندەر مەن مۇراعاتتان تابىلعان تۋىندىلار شىرقالدى. كەش قوناقتارى بەلگىلى قايراتكەر اعامىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, مادەنيەتتانۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى بىرەگەي جيناقتى جوعارى باعالادى. ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا وسىنداي تولاعاي ەڭبەكتى تارتۋ ەتىپ قوسقان ءان ونەرىمىزدىڭ ايبوزىمىن ءبىز اڭگىمەگە شاقىرعان ەدىك.
– قۇرمەتتى قايرات اۋكەن ۇلى, اكادەميك شاپىق شوكيننىڭ الدىندا 12 جاسىڭىزدا ءان سالعانىڭىزدان باستاپ الاشتىڭ انىنە ادالدىعىڭىزدان جازباي كەلەسىز. سول ادالدىق پەن الابوتەن اق پەيىلىڭىزدى تاعى ءبىر پاش ەتكەن مىنا 600 بەتتىك, 77 باسپا تاباق, 5000 دانا تارالىمدى, ايدىندى انتولوگياعا قالاي كەلدىڭىز؟
– دالا مەكتەبىنەن ءورىس العان حالقىمىزدىڭ ءان-كۇيى اۋىزشا تارالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا, ۇستازدان شاكىرتكە بەرىلىپ, ءبىزدىڭ عاسىرىمىزعا جەتىپ وتىرعانى بارىمىزگە ءمالىم. XX عاسىردا قازاقتىڭ تاماشا اندەرىن امىرە, ماناربەك, جۇسىپبەك, عاريفوللا, كەنەن, قوسىمجان اتالارىمىز نەبىر زۇلمات زامانداردان امان ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا قاۋىشتىردى. 1967 جىلى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى بولىپ, سودان بەرى ونەر سالاسىندا جۇرگەنىمە ماعان دا ءبىراز بولدى. قالي بايجانوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ءلاززات سۇيىندىكوۆا, دانەش راقىشەۆ سياقتى دارىنداردىڭ الدارىندا ءان سالىپ, باتاسىن الىپ ەدىم. ەندى XXI عاسىردا سول جاقسىلاردىڭ وسى كۇنگى كوزى, ءوزىم دە اقساقال بولىپ قالعان كەزدە ەستىگەن-بىلگەنىمدى بويدا جاسىرىپ ۇندەمەي قالۋ كۇنا بولار ەدى. اركىمنىڭ ءوز ويى, ءوز ىزدەگەنى, ءوز ايتارى بار. مەنىڭ دە ازدى-كوپتى ەستىگەن, ۇستازدان ۇيرەنگەن, جيعان-تەرگەن دۇنيەلەرىم بار, كەيىنگىگە ۇسىنارىم وسى دەپ, سولاردى سۇرىپتاپ ورتاعا سالىپ وتىرمىن.
– ەندى سول اندەردىڭ ءمان-جايىنان, تاريحىنان شىجىمداپ سىر سۋىرتپاقتاساڭىز قايتەدى؟
– بۇل انتولوگياعا مەنىڭ رەپەرتۋارىممەن قاتار, قورجىنىمدا جۇرگەن جانە تۇكپىر-تۇكپىردەگى ورىنداۋشىلاردان جيناعان اندەرىم ەنىپ وتىر. اسىرەسە, سال ءبىرجاننىڭ ءوزى قادىر تۇتقان قۇلتۋمانىڭ «اققوشقار-سايدالى», «ون ەكى زبوت-ءسىرەسپە», «سوقپاي-سوقپا», «ءۇش كوتەرمە» سىندى شارىقتاعان 17 بىردەي ءانىنىڭ تابىلىپ, قولدانىسقا قوسىلۋى ىزدەنىسىمنىڭ جەمىسى, ءداستۇردىڭ جوعالماي, ەل زەردەسىندە ساقتالاتىنىنىڭ ايعاعى دەسەم, ارتىق بولماس. ا.جۇبانوۆتىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, «اباي» وپەراسىنداعى اريالاردىڭ كوبى وسى قۇلتۋما ونەرپاز اتامىزدىڭ اندەرى ەكەن-اۋ. سونىمەن قاتار, حالىق جاۋى اتانىپ, رەپرەسسيا قۇربانى بولعان تايجان قالماعامبەتوۆتىڭ اتاقتى «ساق-ساق» ءانى باستاعان 20 شاقتى ءانى, اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن, ايگىلى «دۋداراي» ءانىن شىعارعان ۇلەبايدىڭ اندەرى, عابباس ايتپاەۆتىڭ اكەسى ايتپايدىڭ, نارمانبەتتىڭ, قىزدارباي, قايىپ اينابەكوۆتىڭ ولەڭدەرىنە قانشاما ءان شىعارعان جەزتاڭداي ءانشى – تۇڭعىش ۇستازىم يگىلىك وماروۆتىڭ اندەرى توپىراعى سۋىماي جاتىپ اركىمگە تەلىنىپ كەلدى. وسىنىڭ ءبارىن ورىن-ورنىنا جۇيەلەپ قويۋ وڭاي بولمادى. 1980 جىلداردان ونەر زەرتتەۋشىسى, كومپوزيتور يليا جاقانوۆتىڭ جانىنا ەرىپ, قانشاما ەلگە بەلگىسىز, ۇمىتىلعان اندەردى ۇيرەنىپ, ورىنداپ, قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا ەنگىزىلگەن ەدى. انگە دەگەن جاناشىرلىق پەن ىزدەنىستىڭ نە ەكەنىن ۇقتىرعان ىلەكەڭنەن ومىرلىك ءنار الدىم.
– 1981 جىلى كوكشەتاۋداعى ءجوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا ءشايمۇحان وماروۆ دەگەن قاريادان ءىليا اعامىز ءبىرجاننىڭ «ايبوزىم» ءانىن جازىپ العاندا مەن قاسىندا بىرگە بولىپ ەدىم. سول «ايبوزىمدى» دا العاش اڭىراتقان ءوزىڭىز بولدىڭىز ەمەس پە؟
– سول ءۇشىن دە ىلەكەڭە راحمەت قوي. ال 1994 جىلى ونەرتانۋشى ب.ەرزاكوۆيچتىڭ ۇيىندە بولىپ, ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىندەگى قالاۋلى پاپكىلەردىڭ بىرەۋىن الىپ ايتقان سوزدەرى ءالى ەسىمدە. «مىسالى, مىناۋ ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ورىنداۋىنان جازىپ الىنعان ون ءۇش ءان. تەك بىرەۋىنىڭ ءسوزى جوق بولىپ, ءسوزىن ءوزى شىعارعان. وسى پاپكىلەردىڭ ىشىندە ا.بايتۇرسىنوۆ, ق.ساتباەۆ, س.سەيفۋللين جانە ت.ب. ورىنداۋشىلاردىڭ ءوز اۋىزدارىنان جازىپ الىنعان اندەر بار. ءان نوتاسى جازىلعاندا پاراقتىڭ جوعارعى وڭ جاق بۇرىشىندا ءاندى بەرگەن ادامنىڭ اتى-ءجونى جازىلادى. كەيبىر مۋزىكا زەرتتەۋشىلەر سول جازىلعان جازۋدى كورىپ, اۆتورى سول ادام ەكەن دەگەن قاتە پىكىردە بولىپ, كوپ اندەر جەتكىزۋشىگە تەلىنىپ كەتىپ ءجۇر. مۇنداي بۇرىشتاما جازۋ ادەتى تەك ا.زاتاەۆيچتە جانە مەندە عانا بولدى. ال ەندى تۇسىنبەستىك جاعداي بولعان شاقتا مەنى شاقىرتساڭ, مىندەتتى تۇردە كەلىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە بولادى», – دەپ اعىنان جارىلدى. سول كەزدە قازاقتىڭ زيالىلارى ءبىر ادامداي جۇمىلىپ, ءانىمىز قۇرىپ كەتپەسىن دەپ, بىلگەندەرىن ورىنداپ, قاعاز جۇزىندە قالدىرىپ ەدى. «ۋاقىتىڭ بولسا كەز كەلگەن ساتتە ۇيگە كەلىپ, اندەردى ۇيرەنە بەرۋىڭە بولادى. ويتكەنى, مەن ساعان سەنەمىن. انشىلىگىڭدى جاقسى كورەمىن» – دەپ شىعارىپ سالدى. انە, مىنە, دەپ جۇرگەنىمدە ءبىلىمپاز قاريا دۇنيەدەن وزدى. وكىنىشتىسى, سول ب.ەرزاكوۆيچ جالعىزىلىكتى ادام بولاتىن. قايتىس بولعاننان كەيىن ۇيىندەگى بارلىق مۇراعاتتاردى بەلگىسىز بىرەۋلەر دالاعا شىعارىپ تاستاپتى.
– حالقىمىزدىڭ وزىمەن قوسا ءانى دە تالاي كوكپارعا تۇسكەن دەسەڭىزشى؟!
– البەتتە. سولاي بىتىراپ-شاشىراعان ءان مۇرامىزدى جيناقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ا.زاتاەۆيچ, ب.ەرزاكوۆيچ, م.تولەباەۆ, ا.جۇبانوۆ, ي.جاقانوۆ, ن.كەتەگەنوۆا, ت.بەكقوجينا سىندى مۋزىكا ماماندارىن ايتۋ ابدەن ورىندى. ءانىمىز قۇرىپ كەتپەسىن, كەلەسى ۇرپاققا جەتسىن دەپ ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى, عالىم, اقىن-جازۋشى, ءانشى, كۇيشىلەرمەن قاتار قاراپايىم حالىققا دەيىن ءبىراۋىزدان ءۇن قوستى. ىزدەگەن ادام عىلىم اكادەمياسىنداعى جينالعان قوردى اكتارىپ, تالاي دۇنيە تاباتىنىنا سەنىم مول. قانشاما اندەر ۇنتاسپاعا تۇسكەن. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى. گرامپلاستينكا, اۋديو تاسپالارىنىڭ ءوزى قانشاما دەسەڭشى! سولاي بولا تۇرا ءان قورى ءالى دە تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. جيناقتالعان دۇنيە قوردالانىپ جاتا بەرمەي, حالقىنا ورالۋى كەرەك. ساحنالاردا شىرقالىپ, جيىنداردا ايتىلىپ ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. جىل سايىن شىعىپ جاتقان «قازاق اندەرى» جيناقتارىنا كوڭىل تولمايدى. سەبەبى, بۇرىنعى قاتەنى تاعى قايتالاپ كوشىرەدى, ءان ماتىندەرىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا ءمان بەرىلمەيدى. قازاق اندەرىنىڭ تۇپنۇسقالىق سوزدەرى وزگەرىسكە تۇسكەن. ءار جيناقتىڭ شىعارۋشى, قۇراستىرۋشىلارى ءوز جانىنان ءسوز تىركەستەرىن قوسىپ وتىرعان. بۇلاي جالعاسا بەرسە, اسىل اندەرىمىزدىڭ نەگىزىنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. مىنا شىعارىلىپ وتىرعان «سىر ساندىق» اتتى انتولوگيالىق جيناعىمىزدا وسى جايتتاردىڭ بارلىعىن ەسكەرىپ, شاما كەلگەنشە ءسوز ماتىندەرى مەن اۋەندەرىنىڭ ءتول نۇسقاسى ساقتالىپ بەرىلدى. ارينە, بۇل دا ءالى تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى, ونى كەلەسى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.
– كىتاپ اتىنىڭ «سىر ساندىق» دەپ قويىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– «سىر ساندىق» دەپ قويۋ سەبەبىم, 1923 جىلدىڭ 22 تامىزىنداعى سوۆناركوم وتىرىسىندا ونەر زەرتتەۋشى, ەتنوگراف ا.ۆ.زاتاەۆيچكە قازاق حالقىنىڭ اندەرىن جيناقتاپ, كىتاپ قىلىپ باستىرىپ شىعارۋعا 2480 رۋبل التىنداي قاراجات ءبولىپ, ارداگەر ساكەن سەيفۋللين قازاقتىڭ مۋزىكا ونەرىن ساقتاپ قالۋعا وراسان زور ەڭبەگىن ءسىڭىردى. سول ەڭبەككە باس ءيۋىم بولسىن دەدىم ءارى سول باستامانىڭ بۇگىنگى جالعاستىرۋشىسى بولىپ وتىرعانىمىزدى پاش ەتۋ عوي.
2010 جىلدان باستاپ قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «حالىق ءانى» كافەدراسىندا ارنايى «ارحيۆتەگى اندەردى جارىققا شىعارۋ» ءپانىن ەنگىزدىك. وسى ءپاننىڭ اياسىندا ا.ۆ.زاتاەۆيچ, ب.گ.ەرزاكوۆيچ, م.تولەباەۆ, ت.بەكقوجينا, ن.كەتەگەنوۆانىڭ جيناپ قۇراستىرعان جيناقتارىنداعى ايتىلماي جۇرگەن اندەردى تالداپ, زەرتتەپ, بولاشاق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلارعا ۇيرەتىپ, بىرتىندەپ قولدانىسقا ەنگىزىپ كەلەمىز.
– ءان سۇيەگىن, ءداستۇر وزەگىن ۇزبەي ارىدەن كەلە جاتقان ساباقتاستىق جايىندا نە ايتاسىز؟
– كوپتەگەن اندەردىڭ ولەڭىن مۇقيات قاراپ, اۋىسىپ, وزگەرتىلىپ كەتكەن سوزدەردىڭ تۇپنۇسقاسىن قولدان كەلگەنشە قالپىنا كەلتىردىك. ءسويتىپ, ءاننىڭ جاڭا ورىندالعان نۇسقاسىندا دۇرىس جازىلۋىن نازاردا ۇستادىق. مارقۇم جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ساباق بارىسىندا ءاندى ۇيرەتىپ قانا قويماي, اشتىق زۇلماتى, رەپرەسسيا كەزەڭدەرىن, سول كەزدەردە قانداي انشىلەر بولعانىن سۋىرتپاقتاپ ايتىپ, ءمادي, ءيمانجۇسىپ, م.جۇماباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ ومىرلەرىنەن اقىرىن سىر شەرتىپ وتىراتىن ەدى. نەگىزى, ءانشى ادامدا وتىرىك قوسپا بولمايدى. حالىقتىڭ مۇراسىن ايالاپ, قىلاۋ تۇسىرمەيتىن. قاي ءاندى قاي جەردە, قانداي جاعدايدا, كىمنەن ۇيرەنگەنىن, سوعان قوسا ءاننىڭ تاريحىن ايتىپ, قۇلاعىمىزعا قۇيىپ كەتتى. مەنىڭ وسى ءسوزىمدى عارەكەڭ مەن جۇسەكەڭنىڭ وسى كۇنگى شاكىرتتەرى تەگىس قولدايدى. ءبىر ءان, ءبىر شەجىرە بولىپ تارالا بەرەدى. مىسالى: جارىلعاپبەردىدەن قالي بايجانوۆ ءۇيرەنسە, قالي بايجانوۆتان – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەن – جانىبەك كارمەنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, قايرات بايبوسىنوۆتان – بەكبولات تىلەۋحان, ايتبەك نىعىزباەۆ, تاعى باسقالار بولىپ جالعاسا بەرەدى.
كەي كەزدە انگە قاتىسى جوق كەيبىر ادامداردىڭ ءبىر ءاندى شىر-پىرىن شىعارىپ كوكپاردىڭ لاعىنداي جان-جاقتان تارتقىلاپ جاتقانىنا امالسىز رەنجيسىڭ. سولار كەشە عانا ومىردەن وتكەن ارداقتىلارىمىزدىڭ كوزى تىرىسىندە ايتسا قايدا قالعان؟ ناعىز ءانشى-كۇيشىلەر حالىق مۇراسىنا ادال بولادى. مەنىڭ دە اكە-شەشەم ونەرلى ادامدار بولعان. اعىل-تەگىل رەپەرتۋارىمنىڭ ىشىنەن ءبىر-ەكەۋىن اكەمنىڭ ءانى دەپ ايتىپ جۇرسەم, سىزدەر سەنەر ەدىڭىزدەر. بىراق ونەردىڭ الدىنداعى ادالدىق-ارىم وعان جىبەرمەيدى. ياعني, وسى اندەردى ۇستازداردان قالاي ۇيرەنسەم, سولاي جەتكىزىپ وتىرمىن. ويتكەنى, عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, جالعاسىپ كەلە جاتقان التىن قازىنامىزدىڭ بەرەكەسىن قاشىرماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن «قاناتتالدى» ءانى سەيتجان سالدىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ ءجۇر. سەيتجان سال باباقوۆتاردىڭ اۋلەتىنەن. سەيتجان, قوسىمجان, ەسىمجان اعايىندى انشىلەر, ءوزىنىڭ زامانىندا, ءوز وڭىرىندە «قاناتتالدىنى» سەيتجاننان ارتىق شىرقاعان ادام بولماعان. كوزى كورىپ, قۇلاعى ەستىگەن ادامداردى كەزدەستىرگەنىمدە: «كەشكە قاراي قاس قارايا سەيتجان ءان سالاتىن ەدى, اراسى ءتورت شاقىرىم, بەس-التى شاقىرىم وتىرعان اۋىلدارعا داۋىسى ەستىلىپ, تاپ جانىندا ءان سالعانداي تاڭعا شەيىن تىڭداۋشى ەدىك» دەسەتىن. شىن مانىندە, «قاناتتالدى ءانى» ساتماعانبەت احمەت ۇلىنىكى. سەيتجان, قوسىمجان باباقوۆتار بۇل ءاندى ساتماعانبەتتىڭ ءوز اۋزىنان ۇيرەنگەن. ماقسۇتبەك مايشەكين «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1964 جىلعى 20 ناۋرىز) «قاناتتالدى» ءانى ساتماعانبەتتىكى ەكەنى تۋرالى ماقالا جاريالادى. «قايتا-قايتا قىلقىلداپ «قاناتتالدىنى» نەگە ايتاسىڭ؟ مەڭزەگەنىڭ نە؟ سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاناتى تالادى دەپ وتىرسىڭ با؟» دەپ كگب جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى دە ءبىراز يتتەي قىلىپ اۋرەگە سالىپتى. سودان ول ءاننىڭ ءسوزىن زامانعا يكەمدەپ ورىنبەك بەكوۆ, ماقسۇتبەك مايشەكين جازىپتى. ال ءبىز اۋەلگى باستاۋ-بۇلاقتى قالپىنا كەلتىردىك.
قايراتكەر اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ تا ۇكىلى ىبىرايدىڭ شاكىرتى مولداحمەت تىربيەۆتان ۇكىلى ىبىرايدىڭ, بالۋان شولاقتىڭ كوپتەگەن اندەرىن ۇيرەنىپ, ماعان جەتكىزدى.
– ءبارى دۇرىس قوي, ال ەندى, قايرەكە, قازىرگى ءداستۇرلى انشىلەرىمىزدىڭ ءوزىن ەسىكتەن سىعالاتىپ, شەتقاقپاي بولعانداي جايى دا جاسىرىن ەمەس. وسىعان نە ايتاسىز؟
– ونىڭ راس, ەسترادانىڭ كەيبىر ءانشىلەرىنىڭ بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ جۇلدىزعا اينالدىرعاندى كورىپ جۇرسىڭدەر. ەكى ءان ايتىپ, بەينە-كليپ ءتۇسىرسە, سول جۇلدىز سانالاتىن بولىپتى. ال ءبىزدىڭ كەز كەلگەن شاكىرتىمىز 200 ءان بىلەدى جانە سونىڭ ءبارىن كەلىستىرىپ ايتادى. ولار ءوزىن قاراپايىم ۇستايدى.
– سوندا ءداستۇرلى, دومبىرامەن ايتىلاتىن ءاننىڭ قازىرگى تۇيتكىلى نەدە؟
– حالىق اندەرىنىڭ قادىرىن قاشىرىپ جاتىر. وزگە ەمەس, ءوزىمىز قاشىرىپ جاتىرمىز. باتىسقا, مىنا تۇرعان رەسەيگە ەرەپەيسىز ەلىكتەيمىز. ولاردىڭ ءوزى كەز كەلگەن تەلەحاباردا, زىكينالارى و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنمەن, ودان بەرگى ءتىرى ساڭلاقتارىنىڭ ءبارىن قۇرمەتتەپ ساحناعا شىعارادى. ءويتكەنى, كەيىنگى جاستار كورسىن, ءبىلسىن, ۇلگى السىن دەيدى. پۋگاچەۆا قانشاما دۇرىلدەدى, ەندى ءوز زامانىن ءبىتىردى. قازىر قوناق بولىپ وتىرادى, ونەگەسىن بەرەدى. بىزدىكىلەر, تىم بولماسا سولاردىڭ سوندايىنان ۇلگى الماي ما؟
بىزدە دە ءبىر كەزدەردە باياعى 60-70-80-ءشى جىلدارى ءانىمىز دۇركىرەپ شىققان. ەسترادادا «ايگۇل», «دوس-مۇقاسان», روزا رىمباەۆا. وسى كۇنگى ۇرپاق وسىلاردان نەگە ۇلگى الماسقا؟ ءبىز بولساق, قازىر, ءتىپتى, كوزى ءتىرى كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ ءوزىنىڭ ءانىن ءبۇلدىرىپ ورىندايمىز. ال كوزى جوققا نە ىستەمەيمىز؟! قيسىق ايتامىز. ولاي بولمايدى. ءشامشى قالداياقوۆتى جاقسى كورەمىز. سويتە تۇرا, تىڭداساڭىز, ءبىر ءانىن ءتورت ءانشى ءتورت ءتۇرلى ايتادى.
سونداي كلاسسيكتەرىمىز وسىلاي بولعاندا حالىق اندەرى ارحيۆتە قالعانداي كۇي كەشۋدە. ءبىر كونتسەرت بولاتىن بولسا, ساحناعا ءداستۇرلى ءان ايتاتىن ءبىر ءانشىنى دە شىعارماي قويدى. باياعىشا جەكەلەپ كۇي دە تارتقىزبايدى. بىردە, قىزىق بولعاندا, قۇرمانعازىنىڭ بۇكىل وركەسترى جيىلىپ كەلىپ, جارتى كۇي عانا ورىندادى. سوعان ك ۇلىپ ەدىك. قازىر ونداي دۇنيە دە جوق. اندا-ساندا ءبىر ءان ايتقىزعانعا دا زار بولدىق. 15-20 ءانشىنى جيناپ: «ءبارىڭ قوسىلىپ ءبىر ءان ايتىڭدار, شوۋ جاساڭدار», دەيدى. مۇنداي كۇلدى-كومەشكە نە دەيسىڭ؟ بۇگىن بىرەۋى, كەلەسىدە كەزەكتەسىپ باسقاسى ايتسا, ءداستۇرلى انشىلەر رەنجىمەس ەدى. ەشقايسىسى ەتەگىنەن تارتىپ, ءبىر-ءبىرىن كۇندەپ وتىرعان جوق. سويتسە, حالىق ونەرىنە جول اشىلار ەدى.
– حالىق ءانىنىڭ كيەسىن قۇرمەتتەپ, قۇدىرەتىنە باس يمەۋگە بولا ما ەكەن؟
– كەڭەس ۋاقىتىندا وزبەكالى جانىبەكوۆ مينيستر كەزىندە اۆسترياداعى ۇلى كارناۆالدا 40 مىڭ ادامنىڭ الدىندا ءان ايتقىزعانىن ۇمىتپايمىن. بيبىگۇل تولەگەنوۆا مەن ەرمەك سەركەباەۆتان جانە قازاقتىڭ بي-كۇيىنەن كەيىن. جارىلعاپبەردىنىڭ «ارداعىن» شىرقادىم. سوندا 40 مىڭ ادام قىبىرسىز تىڭدادى. حالىقتىڭ دا انسۇيەرلىك مادەنيەتتىلىگى عوي, ءبىر جاعىنان. ءبىزدىڭ قازاقتا دا ءان تىڭداۋدىڭ سونداي بيىك مادەنيەتى بولاتىن. ءبىز سول رۋحاني مادەنيەتتەن قازىر ايىرىلىپ بارا جاتىرمىز. قازىر كوپ ونەرپازدىڭ كۇنكورىس كوزى – توي. تويعا شاقىرعان اعايىننىڭ ءوزى: «قاراعىم, الگى ەستراداڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. دومبىرانى, حالىق ءانىن كەرەك قىلمايدى. قاپتاپ كەتكەن ءبىر شالاعاي, شالاپوت بالالار. شەتىنەن ايەل ءرولىن كەيىپتەۋگە قۇمار. وسىعان قالاي قارنىڭ اشپاس؟
ال قازىر ءداستۇرلى جاقسى انشىلەر كوپ. سىڭسىپ تۇر. كەرەك دەسەڭىز, ءجۇزىنىڭ اتىن اتايمىن. كەيىنگى ۋاقىتتا, ءتىپتى, قاۋلاپ شىقتى. كوبى ءبىزدىڭ شاكىرتتەرىمىز. ولاردى اپارىپ ءانىن تىڭداپ, كونتسەرت قويعىزىپ, حالىقتى سۋسىنداتىپ ءداستۇرلى ءان ونەرىن ورگە سۇيرەپ جۇرگەن اتپال ازاماتتارىمىزدى كورە الماي, قىنجىلاتىنىمىز دا سودان عوي. ءوزىم بالا جاسىمنان انگە سۋساپ كەلگەنمىن, سول ءشولىم ءالى كۇنگە دەيىن باسىلماپتى. قانشاما ءاندى ۇيرەندىم, قورجىنىما سالىپ كەلەمىن, ءالى كۇنگە دەيىن جيناپ ءجۇرمىن. تالاي ءانىم قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا جاتىر. سونىڭ ءبىرازى جانى اشىماستىقتان, باسقا دا سەبەپتەردەن ءوشىپ قالعان. ەندى كەلىپ بار اندەر جوعالماسىن دەپ, كەلەشەكتە ءاننىڭ دۇرىس ايتىلۋى, اۋەنىنىڭ ساقتالۋى, ءسوزىنىڭ بۇرمالانباۋى ءۇشىن, كەلەر ۇرپاق تالان-تاراجعا تۇسىرمەسىن دەپ, سازى وسى, ءسوزى مىناۋ دەپ شىعارعان كىتابىمىز, بۇل.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم, وسى كىتاپتى دايىنداپ قۇراستىرۋدا ولشەۋسىز سەپتىگىن تيگىزىپ, رەداكتورلىق مىندەتىن قاپىسىز بىلگىرلىكپەن اتقارعان ءوزىمنىڭ شاكىرتىم, دوتسەنت ايتبەك نىعىزباەۆقا, مەنىڭ ايتۋىمداعى وسىناۋ اندەردى ارنايى نوتاعا تۇسىرگەن قايرات پەن نۇرعانىم ايتباەۆتارعا, پىكىر جازىپ, كوپ اقىل-كەڭەس قوسقان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ پەن پروفەسسور سەرىك نەگيموۆكە, رەداكتسيا القاسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنە, جيناقتىڭ شىعۋىنا قاتىسى بار تىلەكتەس جانداردىڭ بارىنە ۇلكەن العىسىمدى بىلدىرەمىن. بۇل انتولوگيالىق ەڭبەگىم ءوزىم قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونداي-اق, ماگيستراتۋرا, باكالاۆر دارەجەسىندەگى ارنايى ءبىلىم بەرەتىن ونەر وشاقتارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە, جالپى ءانشى قاۋىمعا تۇپنۇسقا دەرەككوز, وقۋ قۇرالى رەتىندە دە كومەك بولادى, پايداسىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل, ارينە, العاشقى قارلىعاش. ءالى دە قانشاما ىزدەنىستى ەڭبەكتەر جارىق كورىپ, زەرتتەلىپ, ءان مۇرامىز ساف تازا قالپىندا تارالا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن.
– ولاي بولسا, ءسىزدىڭ دە «سىر ساندىعىڭىزدىڭ» حالىققا, انسۇيەر قاۋىمعا شەرتەر سىرى مول بولسىن. «ەگەمەن» گازەتىمىزدىڭ اتىنان اق جول تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
