ءداستۇرلى پىكىر الماسۋ الاڭى
ەۋرازيالىق مەديا فورۋم – تاۋەلسىز, ۇكىمەتتىك ەمەس ورگان. ول جىل سايىن حالىقارالىق فورۋم وتكىزىپ, عالامدىق اۋقىمدا ويلايتىن ساياساتكەرلەردىڭ, جۋرناليستەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ەركىن جانە بارىنشا اشىق پىكىر الماسۋ الاڭىن قۇرىپ بەرىپ وتىرادى. پىكىر الماسۋ بارىسىندا الەمدەگى جانە ايماقتارداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ سونى جولدارى دا اتالىپ, ولاردى ۇكىمەت باسىنداعى ساياساتكەرلەردىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋ جۇمىستارى قاتار جۇرەدى
2002 جىلدان بەرى ەلىمىزدە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان وسىناۋ كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق شارا – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن, ۇنقاتىسۋ جولدارىن ىسكە اسىرۋداعى حالىقارالىق اۋقىمدى ىستەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. فورۋمنىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ ايتۋلى باق-تارىنان باسقا, CNN, سولتۇستىك اتلانتيكا اليانسى (NATO), Associated Press, ەۋرازيا ءۇيى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ەۋرازيا» ورتالىعى, International Herald Tribune, ەۋرونيۋس, Russia Today, حالىقارالىق ءباسپاسوز ينستيتۋتى, يتار-تاسس, رەسەيدىڭ «جاڭالىقتار» اقپارات اگەنتتىگى, گەرمانيا-قازاقستان قوعامى, بريتانيا-قازاقستان قوعامى, باتىس-شىعىس ينستيتۋتى, تەلەۆيزيا ونەرى مەن عىلىمىنىڭ حالىقارالىق اكادەمياسى (اقش), امەريكانىڭ قازاقستانداعى ساۋدا پالاتاسى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ حالىقارالىق كونفەدەراتسياسى, وسى زامانعى ساياساتتىڭ حالىقارالىق ينستيتۋتى سياقتى الەمدىك جانە حالىقارالىق باق, ساراپتاما, زەرتتەۋ ۇيىمدارى مەن قوعامدارى بەلسەنە اتسالىسادى.
بيىلعى ءحىىى ەۋرازيالىق مەديا فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى الەمدىك ەكونوميكا جانە شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى بوسقىندار پروبلەماسىنا ارنالماق. سونىمەن قاتار, ايماقتىق جانە الەمدىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋداعى باق-تىڭ ءرولى تۋرالى اڭگىمە قوزعالماقشى. ءوزىنىڭ بۇل فورۋمعا بۇرىنىراقتا بەرگەن باعاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «وسى جىلدار ارالىعىندا فورۋم حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلىپ, اۋمالى-توكپەلى الەمنىڭ ەڭ وزەكتى پروبلەمالارىن تالقىلايتىن الاڭعا اينالىپ ۇلگەردى جانە ولاردى شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن تابۋعا جول سالدى».
ەۋرازيالىق مەديا فورۋمنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى تاتيانا پريلەپينانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءحىىى كونفەرەنتسياعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, ناقتى ايتقاندا, 50 ەلدەن 400 دەلەگات كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشى ساياساتكەرلەر, جەتەكشى ەكونوميستەر مەن مەدياماماندار بار. اتاپ ايتقاندا, اقش-تىڭ ارناۋلى وپەراتسيالار كوماندوۆانيەسىنىڭ گەوساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەسشىسى, دوكتور پاراگ حاننا, «ۇلتتىق برەندينگ» تەرمينىنىڭ اۆتورى, زەرتتەۋشى سايمون انحولت, گرەكيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, تۋريزم ەكس-ءمينيسترى ولگا كەفالويانني, رەسەيلىك ساياساتتانۋشى ماكسيم سۋچكوۆ, ليۆاننىڭ وتستاۆكاداعى بريگادا-گەنەرالى, تاياۋ شىعىس پروبلەمالارى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حيشام دجابەر, RT (Russia Today) تەلەارناسىنىڭ بيزنەس باعدارلامالارى ديرەكتسياسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى وكسانا دەرەۆيانكو سياقتى بەلگىلى قالامگەرلەر مەن ساراپشىلار فورۋمعا كەلەتىندىگى جونىندەگى ايتىپتى.
مۇندا كەلگەن قوناقتارعا الدىمەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تۇساۋكەسەرى جاسالادى. سونداي-اق, وسى جەردە قازاقستاندىق تۋريزم جانە «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنىڭ كورمەلەرى دە ساراپشىلار مەن جۋرناليستەرگە تانىستىرىلادى. ودان ءارى فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولىپ, ونى بەلگىلى جۋرناليست ريز حان جۇرگىزىپ وتىرادى. مۇندا ءداستۇرلى تۇردە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلادى. سوسىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا ءسوز سويلەيدى دەپ كوزدەلگەن.
فورۋمنىڭ العاشقى وتىرىسى «بولاشاققا اپاراتىن «100 ناقتى قادام». وسى زامانعى تابىستى مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا جولدارى» دەگەن جالپى تاقىرىپپەن باستالادى ەكەن. وندا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس, مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى, ۆاليۋتالاردىڭ تۇراقسىزدىعى, ينفلياتسيا سياقتى ماسەلەلەر تالقىلاۋدىڭ ورتاق تاقىرىپتارىنا اينالاتىن كورىنەدى.
ەكىنشى وتىرىس «الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى. كوشباسشى كىم؟» دەگەن تاقىرىپتا وي وربىتەدى دەپ كۇتىلۋدە. 2014 جىل الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاعا كۇردەلى وزگەرىستەر اكەلدى. قازىر ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى جوعارىلاتۋ جولىنداعى كۇرەس ۇدەپ تۇر. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى قايدا سوعۋى مۇمكىن. گاز جولىنداعى كۇرەس, ونىڭ بولاشاعى قانداي؟ تابيعي گاز گەوساياساتتىڭ قۇرالى بولا الا ما؟ ول الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتار وتىرىستا تالقىعا تۇسەدى دەپ جوسپارلانعان.
ءۇشىنشى وتىرىس «تاياۋ شىعىس. مۇددەلەر قايشىلىعى, بولاشاقتىڭ بولجامدارى» دەگەن تاقىرىپتاردى قامتيتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ايماقتا تۇراقتىلىق قالىپتاسقان جوق. كەرىسىنشە, جارىلىستار مەن تەراكتىلەر كۇنىنە ونداعان جازىقسىز ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ جاتىر. قازاقستاندا تىيىم سالىنعان «يسلام مەملەكەتى» (دايش) دەگەن قۇرىلىم ءالى دە الەمگە ۇلكەن قاۋىپ تۋدىرىپ وتىر. حالىقارالىق كواليتسيا قانشا كۇش-جىگەر جۇمساپ جاتقانىمەن, يسلام راديكاليزمى تاياۋ شىعىستى بارىنشا جايلاپ, قالىپتى تىرشىلىكتىڭ تىنىسىن تارىلتۋدا. بۇل وڭىردە ورىن تەپكەن مەملەكەتتەر باسشىلارى ءوز كۇشتەرىمەن تەرروريستىك ۇيىمداردى اۋىزدىقتاي الار ەمەس. وسىنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك, قانداي ۇسىنىستار مەن وي قوسۋلار بولۋى مۇمكىن دەگەن سۇراقتار وسى وتىرىستا كەڭىنەن تالقىلانباقشى.
ءتورتىنشى وتىرىس تولىعىمەن باق-تىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ءمۇمكىنشىلىكتەرى مەن بولاشاقتاعى الەۋەتىنە ارنالىپ, «اقىل-وي مەن جۇرەكتى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن كۇرەس. ءححى عاسىرداعى اقپاراتتىق سوعىستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى» اتتى تاقىرىپتاردى تالقىلايدى. جاھاندانۋ ۇدەرىسى جاعدايىندا ادامداردىڭ اقىل-ويىن جاۋلاپ الۋ جولىنداعى كۇرەس كۇن ساناپ ۇدەي تۇسۋدە. ويتكەنى, بۇل جەكەلەگەن مەملەكەتتەر مەن ادامداردىڭ مۇددەسىنە ساي بولىپ وتىر. جالعان اقپاراتتىڭ قالىڭ بۇقارانى كوتەرىپ, ونىڭ بويىنا راديكالدىق يدەيالاردى سىڭىرە الادى. ءسويتىپ, جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر مەن تولقۋلارعا جول اشادى. سوندىقتان, شىنشىل اقپاراتتىڭ الەۋەتىن بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك. اقيقاتتى اقپارات ساياسات پەن ەكونوميكانى عانا ەمەس, بيزنەستى دە العا ىلگەرىلەتە الادى. الايدا, كوپتەگەن مەديا-كورپوراتسيالار مەن ولاردىڭ قوجايىندارى اقپارات تاراتۋدى تەك وزدەرىنىڭ اقشا تابار پايدالى قارۋىنا اينالدىرۋدى كوزدەۋدە. سوندىقتان, ولار اقشا تۇسەتىن بولسا, بارىنشا جالعان, لاس اقپاراتتاردى دا قارشا بوراتۋدان تايىنبايدى. وسىنداي ادامزات ءۇشىن جاسالاتىن قاسكۇنەمدىكتەرگە قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى؟ قانداي قارسى امالداردى قولدانۋ كەرەك؟ مىنە, وتىرىستا وسى باعىتتاعى وي-پىكىرلەر ورتاعا سالىناتىن بولادى.
«برەندينگ ەلدىڭ ءيميدجىن ءىلگەرىلەتۋدىڭ قۇرالى» اتتى تاقىرىپتاعى پىكىر الماسۋلار بەسىنشى وتىرىستا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا نارىقتى برەندتەردى دامىتۋ ستراتەگياسىنسىز كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. برەند قارجى اكتيۆى رەتىندە تازا تابىس اكەلەدى. سونىمەن قاتار, تۇتاس مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ درايۆەرى بولا الادى. ەلدىڭ برەندينگى – باسەكەلەستىڭ ماڭىزدى فاكتورى جانە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ تاماشا بازاسى. سوندىقتان, ماركەتينگ پەن PR سالاسىندا برەندينگ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەلدىڭ وزىق اقىل-ويلىلارى تەر توگۋدە. قىسقاسى, بارىنشا تانىمال مەملەكەت بولۋ ءۇشىن برەندينگتى قالاي قولدانۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر وسى كۇنگى وتىرىستىڭ نەگىزگى تالقىلاناتىن تاقىرىپتارى بولماق.
ال ءۇشىنشى – سوڭعى كۇنگى وتىرىستىڭ تاقىرىبى فۋتۋرولوگيا ماسەلەسىنە ارنالادى. سوعان وراي, وتىرىستىڭ تاقىرىبى دا: «فۋتۋرولوگيا – قوعامدى جاھاندىق ترانسفورماتسيالاۋ نەمەسە بولاشاقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارى» دەپ الىنىپتى. بولاشاقتىڭ پروبلەمالارى, قوعام دامۋىنىڭ جاھاندىق زاڭدىلىقپەن دامۋ جولدارىن تابۋ بۇگىنگى ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى اعىمداردىڭ ءبىرى. سوندىقتان, بولاشاقتى بولجاۋ عىلىمىن قانداي جولدارمەن الىپ جۇرسە دۇرىس بولادى, بولجامداردىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى بولاشاقتى قاناعاتتاندىرا الا ما, وسى باعىتتاعى عىلىمي جاڭالىقتار قانداي دەگەن ماسەلەلەر ورتاعا شىعارىلىپ, ماماندار مەن ساراپشىلار وزدەرىنىڭ ويلارىن ايتاتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە «قازاقستاندىق 100 قادامنىڭ ءرولى» تۋرالى شەتەلدىك ساراپشىلارعا ءوز پىكىرلەرىن ايتۋ ۇسىنىلادى.
فورۋم جابىلاتىن كۇنى داريعا نازارباەۆا قورىتىندى ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە. ودان ءارى «استانا-ميۋزيكل» سارايىندا فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ۇيىمداستىرۋشىلار اتىنان گالا-قابىلداۋ جاسالادى دەپ جوسپارلانعان.
سونىمەن, ءحىىى مەديا فورۋم ءوز جۇمىسىن وسىلايشا اياقتايتىن بولادى. وي مەن پىكىر ەركىندىگىنە جانە الۋاندىعىنا شەك قويىلمايتىندىقتان, ونىڭ جۇمىسى بارىسىندا بەلگىلەنگەن تاقىرىپتاردان اۋىتقۋشىلىقتار, باسقا دا وزەكتى پروبلەمالاردى ورتاعا سالۋشىلىق ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال. ونى بۇرىنعى فورۋمداردىڭ تاجىريبەسىنەن بىلەمىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
