ەلدىك قارىمى – ەرلىك تاعىلىمى
ەلدىك پەن ەرلىك. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىن ارالاۋ كەزىندە وسىناۋ وردالى ويعا جەتەلەيتىن ەگىز ۇعىمنىڭ ءبىرىن-ءبىرى ۇدايى تولىقتىرىپ تۇراتىندىعىنا كوز جەتكىزدىك.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى, ءوز وتانىن شىن سۇيەتىن ورەندەر عانا مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا مەيلىنشە ادال قىزمەت ەتپەك. ال, ەندى وسىنداي ۇلتجاندى ۇل-قىزداردى تاربيەلەۋدىڭ ۇتىمدى جولدارى قانداي؟ و, ول ءۇشىن اقىلدى اتا-بابالارىمىزدىڭ ارعى زامانداردان بەرى ارقاۋى ۇزىلمەي كەلە جاتقان باي تاجىريبەسىنە ارقا سۇيەگەنىمىز ابزال. باياعىنىڭ بالالارى باتىرلار جىرىن باستارىنا جاستانىپ وقىعان. سودان تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاپ, تۋعان جەرىن باسقىنشى جاۋدان قورعاعان ەرلەرگە ەلىكتەپ وسكەن. ازاتتىق جولىندا باستارىن بايگەگە تىككەن باھادۇرلەردىڭ اتتارىن ۇرانعا اينالدىرىپ, قاس دۇشپاندارىنا قارسى قاسقيا شاپقان.
بۇگىندە سول جاقسى ءداستۇر جالعاسىن تاپپاي تۇرعانداي ما, قالاي؟ قانىنا تارتۋدان قالىپ بارا جاتقان قارادومالاقتارىمىز قايداعى ءبىر كەرتارتپا مۋلتفيلم كەيىپكەرلەرىن ءپىر تۇتاتىنىن قايتەرسىز. ونداي التىن باستاۋلارىنان اجىراپ, باسقا مادەنيەتكە باس ۇرۋشى, اداسقان ۇرپاقتان وپا كورۋىمىز ەكىتالاي ەكەنىن ەسكەرەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەن.
سوندىقتان ەلدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكىتۋدىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىنىڭ بويىنا ارعى-بەرگى اتالارىمىزدىڭ ءور رۋحىن سىڭىرۋگە كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. بۇل ورايدا جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ ەپوستىق جىرلارىمىزدى كوبىرەك وقىپ, كوشەلى كونەلىكتەر كورمەسىندەي مۇراجايلارعا جيىرەك بارىپ, سالت-داستۇرلەرىمىزدى سارالاۋعا سانالى تۇردە بەت بۇرعاندارى قاجەت-اق.
اشىلعانىنا التى اي تولماعان قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيى دە جوعارىدا ءسوز ەتكەن ىرگەلى ءىستىڭ ىلگەرى باسۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ ۇلگەرگەنىن بايقاپ, قاتتى قۋانىپ قالدىق. العاشقى ارحيتەكتۋرالىق نوبايىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى سىزعان عاجايىپ عيماراتتا ورنالاسقان قۇتتى وردانىڭ ءىشى قۇندى دۇنيەلەرگە تولى ەكەنىن كورىپ, كوڭىل توعايتتىق. ەسىگىن اشىپ ەنگەننەن-اق ەڭسەڭدى بىردەن كوتەرىپ تاستايتىن «ءماڭگىلىك ەل» اتتى اتريۋم مەرەيلى مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەنى مەن ءبۇگىنگىسىن بايلانىستىراتىن بايىپتى يدەياعا باعىندىرىلىپتى. كوك تۇرىكتەردىڭ كوكەيكەستى ارمانى بولعان ماڭگىلىك ەل اڭسارى تاۋەلسىز قازاقستان ۇمتىلار ۇلى مۇراتقا اينالعانىن, ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى سوعان جەتۋگە نەگىز سالعانىن سانامەن سارالاپ, قازاعىڭنىڭ قارا جەر تۇرعانشا جاساعانىن تىلەيسىڭ ىشتەي. اتريۋمداعى بارەلەفتەر اتام جانە اتوم زاماندارىنىڭ اراسىن جالعاعانداي ايشىقتاردى العا تارتادى. ورتالىق كومپوزيتسياداعى باياعى قازاق باتىرلارى مەن بۇگىنگى جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ ورتاسىنان ورىن العان ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرى جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ بەينەسى ءداستۇر ساباقتاستىعىن دارىپتەپ تۇرعان سىڭاي تانىتادى.
«كونە زامان» كورمەسىنىڭ ەكسپوناتتارىمەن تانىسقاندا مەرەيىڭ تاسىپ, مارتەبەڭ وسكەندەي ەرەكشە كۇيگە ەنەسىز. سەبەبى, مۇندا ەتنوانتروپولوگيالىق نەگىزدەرىمىزگە, ءتورت مىڭ جىلدىقتى قامتيتىن تاريحىمىزعا قاتىستى قىمبات قازىنالار بار. تاس, قولا, تەمىر ءداۋىرلەرىنەن جەتكەن جەبەلەر, قىسقا ساپتى نايزانىڭ ۇشى, ساق, سارمات سايىپقىراندارىنىڭ سالاقۇلاش قانجارلارى العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس ادامدارىنىڭ دا قولىنان تالاي نارسە كەلگەنىن دالەلدەيدى.
ويحوي, شىركىن! ءبىر زامانداردا التىن تاقتا وتىرعان ءبىزدىڭ بابالارىمىز ات اياعى جەتەر جەرلەردى جاۋلاپ, اينالاسىنا بيلىك جۇرگىزگەن عوي. ريم يمپەرياسىن قۇلاتىپ, قىتايلارعا قورقىنىشتان قورعان سالدىرتقانىن ەسكى جىلنامالار جىر قىلىپ ايتادى. «ساق-پارسى سوعىسى» دەيتىن ديارامادا اقبوز اتتىڭ ۇستىندە اسقاقتاعان تۇمار پاتشانىڭ يراندىقتاردى تىزە بۇكتىرگەن سالتاناتتى ءساتى كورسەتىلىپتى. عۇندار تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن جازىلعان ەرلىك ەپوپەياسى تاڭعا جىرلاساڭ تاۋسىلماق ەمەس. التىن وردا زامانىنىڭ قارۋ-جاراقتارىنا دا بەيجاي قاراي المايسىڭ. ولاردىڭ وت قارۋدى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ويلاپ تاۋىپ, ورنىمەن پايدالانا بىلگەنىنە قايران قالاسىڭ. ورىستاردى ويرانداعان توقتامىس حان ماسكەۋدى سول سويقان اتىس قۇرالىنىڭ كۇشىمەن كۇلگە اينالدىرعانى الەمگە ايان. ۇلكەن ءبىر پانوراما موڭعولداردىڭ سوعىس ونەرىنە ارنالىپتى. وعان زەر سالساڭىز قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋدىڭ الپىس ايلاسىنا قانىعاسىز.
قازاق حاندىعىن قاستەرلەگەن جادىگەرلەر جانىمىزعا باسقالاردان گورى جاقىنداۋ ەكەنىن جاسىرىپ قايتەيىك. ويتكەنى, ول – ەشكىممەن ورتاقتاس ەمەس ءوز تاريحىمىز. اسىل تەكتى ابىلاي, جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى اتقا قونعان قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىرلاردىڭ اتتارى اتالعاندا ارقاسى قوزبايتىن قازاق جوق. اڭىز-جىرلارعا ارقاۋ بولعان ارىستارىمىزدىڭ ەرلىگى ەلگە – مۇرا, ۇرپاققا – ۇران.
بەلىنە بەس قارۋىن بايلاعان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ قىزىعا قاراۋشىلار كوپ. اسىرەسە, «جاس ۇلان» مەكتەبى شاكىرتتەرىنىڭ كوزدەرى شوقتاي جانىپ جايناعانى جانىمىزدى جادىراتىپ جىبەردى. «اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى» دەگەن ەمەس پە, بۇرىنعىلار.
ەۋرازيانىڭ ءاپايتوس دالاسىن قيقۋلاتقان دەشتى قىپشاقتاردىڭ قايقى قىلىشتارى دا شىنى سورەلەردەن لايىقتى ورىندارىن الىپتى. ساربازدار كيگەن ساۋىت-سايمانداردىڭ شىنايى شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققاندىعى سەزىلەدى. جاقسىلاردىڭ كوزىندەي بۇل جادىگەرلەردىڭ كوبىسىن بىلىكتى رەستاۆراتورلارىمىز قالپىنا كەلتىرگەن كورىنەدى.
كەلۋشىلەر نازارىن جيىرەك اۋدارتاتىن «حح عاسىردىڭ ءاسكەري تاريحى» ءارالۋان سيپاتتا بەدەرلەنىپتى. اسىرەسە, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ حالىق قامىن جەگەن قادامدارى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن «اقتاڭداقتارى» ءبىرشاما اشىلعان. ماسەلەن, الاشوردا اسكەرىنىڭ قۇرىلىمى جايىنداعى ءمالىمەتتەر كەڭىنەن قامتىلىپتى. الاشتىڭ ار-نامىسى ءۇشىن قىزىل وكىمەتكە قيعىلىق سالعان ساردارلار مەن ساربازداردىڭ ۋاقىت ۋىتىنان سارعايعان سۋرەتتەرىن سيرەك ءجادىگەرلەردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.
«ارعى اتامىز ەر تۇرىك,
ءبىز قازاق ەلىمىز...» دەپ اندەتكەن ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەل ءۇشىن ەڭىرەپ ءجۇرىپ جاساعان ەڭبەكتەرى ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. توردە ءىلۋلى تۇرعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تايجاقىسى تاعىلىمدى تاريحتىڭ تام-تۇم تابارىگى ءتارىزدى. ونى كەزىندە گۇلنار اپاي مىرجاقىپقىزى اكەلىپ تاپسىرعانىنان زيالى قاۋىم حاباردار.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – اينالىپ وتۋگە بولمايتىن تاقىرىپ. ەلىمىزدىڭ باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا قانشاما قازاقستاندىقتار ەتىگىمەن قان كەشتى. سوعىسقا اتتانعانداردىڭ تەڭ جارىمىنان استامى مايدان دالاسىندا ماڭگىلىك قالدى. ارتتارىندا قالعان اتا-انالارىنىڭ, اسىل جارلارىنىڭ, جەتىم قالعان بالالارىنىڭ قايعى-مۇڭىن قانداي تارازىعا تارتىپ ولشەرسىڭ. ەرەن ەرلىكتەرى ەسكەرىلىپ, 500-دەن ارتىق جەرلەستەرىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. قازاق حالقىنىڭ قاھارمان پەرزەنتتەرى باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, مالىك عابدۋللين, تولەگەن توقتاروۆ, قاسىم قايسەنوۆ, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆا جانە باسقالاردىڭ تاعدىرىن باياندايتىن نەبىر دەرەكتەردى تاباسىز بۇل ارادان. لەنينگراد بلوكاداسىنا ارنالعان مۇيىستە جىر الىبى – جامبىل جاباەۆتىڭ جارقىن بەينەسىن كەزدەستىرەسىز. نەمىس قورشاۋىندا ابدەن ازاپ شەككەن نەۆا جاعالاۋىنىڭ تۇرعىندارىنا ءالى كۇنگە دەيىن دەم بەرىپ تۇرعانداي جارىقتىعىم. «لەنينگرادتىق ورەنىم, ماقتانىشىم سەن ەدىڭ!» ابىز اقىننىڭ قۇدىرەتتى تولى ءۇنى كەلگەندەي قۇلاعىمىزعا.
«رەيحستاگ – راقىمجان قوشقارباەۆ» اتتى دياراما جەڭىس تۋىنىڭ دراماعا تولى حيكاياسىنان سىر شەرتەتىن سەكىلدى.
كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ ارمياسى ساپىندا اۋعانستان الاپاتىن باستان كەشكەن ينتەرناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ دە ءتۇرلى قۇجاتتارى قويىلىپتى جاريالانباعان سوعىستىڭ جاي-جاپسارىن جەتكىزۋ ماقساتىندا.
«حح-ءححى عاسىرلاردىڭ قارۋ-جاراعى» قاز-قاتار تىزىلگەن بولىمگە كىرگەندە الدەبىر اسكەري قويمانىڭ ەسىگىنەن ەنگەندەي ەكىۇداي سەزىمگە بولەنەسىڭ. تاپانشا, پيستولەت, ماۋزەر, كولت, براۋنينگ... اۆتومات, پۋلەمەتتىڭ نەشە اتاسى بار. گرانات, مينومەت, ونىڭ بەر جاعىندا زاماناۋي تەحنيكالار كوزدىڭ جاۋىن الادى. ادامدى قىرىپ-جويۋعا ارنالعان قۇرالدار ەكەنىن بىلە تۇرا قىزىعاسىڭ...
دۇنيە جۇزىنە ەڭ كوپ تاراعان اتىس قارۋى رەتىندە رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ميحايل كالاشنيكوۆتىڭ مەنىڭ اۋىلىمنان بار-جوعى 50 شاقىرىم جەردە العاشقى سىناقتان وتكىزگەن اۆتوماتىن اينالسوقتاپ ءجۇرىپ الۋىمنىڭ وزىندىك سەبەبى جوق ەمەس. 2003 جىلدىڭ مامىرىندا اتى اڭىزعا اينالعان كونسترۋكتورمەن بىرگە الماتى وبلىسىنداعى ماتاي ستانساسىنا بارعانىمىز ەسىمە ءتۇستى. «مەن قازاق دالاسىنا قارىزدارمىن, وسىندا ويلاعان ارمانىما جەتتىم, سول ءۇشىن اق قىراۋ شالعان باسىمدى سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا يەمىن», دەپ ەدى-اۋ مارقۇم. «وتان قورعاۋ ءۇشىن ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت ءبولىپ قۇراستىرعان اۆتوماتىمنىڭ تەرىس پيعىلدى تەررورشىلاردىڭ قولىندا ءولىم سەۋىپ جاتقانىن ەستىگەندە قاتتى وكىنەمىن», دەگەنى دە ويىمدا قالىپ قويىپتى.
«قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى» زالى وتانىمىزدىڭ تىنىشتىعىن قورعايتىن, ايبىندى اسكەرىمىزدىڭ الەۋەتىن تانىتقانداي. مۇندا ەلباسى – جوعارعى باس قولباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعانبەتوۆ, حالىق قاھارمانى مۇحتار التىنباەۆ سەكىلدى تۇعىرى بيىك تۇلعالارعا ارنالعان ەكسپوزيتسيالار وتە جاقسى جابدىقتالعان.
سونداي-اق, جاياۋ اسكەر, تەڭىز فلوتى جانە اۋە كۇشتەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بىلدىرەتىن كورنەكى ەكسپوناتتار مۇندا جەتىپ-ارتىلادى.
ءۇشىنشى عارىشكەرىمىز ايدىن ايىمبەتوۆپەن عارىشقا بارىپ قايتقان اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ تۋىن كورگەندە كەۋدەمىزدى ماقتانىش كەرنەپ, ادەمى اسەرگە بولەندىك.
مۋزەيدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ باستىعى دانيار قاۋسىلوۆ پەن ەكسكۋرسيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ءاليا سارسەنوۆا بىزگە جان-جاقتى تۇسىنىك بەرگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتساق, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيى ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان اسا ءىرى مادەني ورتالىققا اينالىپتى.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
