«كوپ يتاليالىقتىڭ ءبىرى ەمەسپىن»

– دەيدى تانىمال رەجيسسەر لورەنتسو اماتو: جاقىندا «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا تۇساۋى كەسىلگەن دج. ءپۋچچينيدىڭ «مادام باتتەرفلياي» وپەراسىن ساحنالاعان قويۋشى-رەجيسسەر لورەنتسو اماتونىڭ مۋزىكانى سەزىنۋدەگى عاجايىپ تۇيسىگىن, ورىنداۋشىلاردىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى وي بولىسكەندە كوسىلە سويلەيتىن شەشەندىگىن, سونىمەن قاتار, بارشا يتاليالىقتار سياقتى ونىڭ دا نەشە ءتۇرلى اس مازىرلەرىن ازىرلەگەندە پىسىرگەن تاعامى ءتىل ۇيىرەتىندىگىن ەستىپ-بىلسەك, ال پرەمەرا قارساڭىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ول قازاقستاندىق وپەرا ارتىستەرىمەن جۇمىس بارىسىنداعى اسەرىن, سونداي-اق, استانانىڭ تابيعاتى تۋرالى ويلارىمەن بولىسكەن ەدى. – دايىندىققا وتە قاتتى ءمان بەرەتىن رەجيسسەر دەپ ايتىپ جاتىر ءسىز تۋرالى جۇرت... بۇل تالاپتى باسقا تەاترلارمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە عانا قوياسىز با, الدە ومىرلىك قاعيداڭىز قاي كەزدە دە وزگەرمەي قالا بەرە مە؟ قازاقستاندىق ارتىستەردىڭ شەبەرلىگى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – «مادام باتتەرفلياي» وپەرا انشىلەرى ءۇشىن وتە كۇردەلى شىعارما بولىپ تابىلادى. سۇراعىڭىزعا كەلسەك, يتاليالىق جانە قازاقستاندىق ينتەرپرەتاتسيانىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. جالعىز-اق ەرەكشەلىگى – يتاليالىقتار تۇپنۇسقا ءتىلدى بىلگەندىكتەن, ولار ءۇشىن وپەرانى ءتۇسىنۋ جانە ورىنداۋ الدەقايدا وڭايىراق سوعادى. ءسۇي­سىنگەنىم, مۇنداعى ارتىستەردىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەن, الايدا, سوعان قاراماستان, تەاتردىڭ ىشىندە كاسىبي ءتۇرلى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردىڭ كەزدەسىپ جاتاتىنى سون­شالىق قورقاتىن نارسە ەمەس... نەگىزىندە, وپەرا ونەرىندە ءسوز قۇدىرەتىنە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ, ءاربىر ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسىنا, تىلگە ايرىقشا ماڭىز بەرىلگەندەي كورىنگەنمەن, ياعني نەعۇرلىم ءتىلدى تەرەڭىرەك مەڭگەرگەن سايىن يىعىڭداعى جۇك ازايادى دەگەنمەن, اكتەر شەبەرلىگىنە كوپ نارسە تاۋەلدى. ولاي بولاتىن سەبەبى, بۇل وپەرا داۆيد بەلاسكونىڭ «گەيشا» دراماسىنىڭ جەلىسىنە نەگىزدەلگەن. – ءوزىڭىز جالپى سپەكتاكلدە نەگە كوبىرەك ءمان بەرەسىز؟ – مەن ءۇشىن مۇندا ءبارى دە ماڭىزدى. ءاربىر دەتال, دەمگە دەيىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا قىزمەت اتقارادى. ەگەر وسى وي جالعاسپاي, ءۇزىلىپ قالىپ جاتسا, ەشتەڭەنى جاماپ-جاسقاپ قالپىنا كەلتىرە المايسىز. سوندىقتان, مەن ءبىرىنشى ورىنعا مۋزىكانى قويامىن. «مادام باتتەرفلياي» وپەراسى بۇل جاعىنان وتە باي, قۇنارلى دۇنيە دەسەم, ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. ءتىپتى, اسەمدىگى, اسەرى جاعىنان كورەرمەننىڭ كوزىنە جاس تۇندىرادى. بۇل وتە ءبىر وزگەشە وپەرا, سول سەبەپتى بارلىق الەمدىك رەپەرتۋارلاردا شوقتىعى بيىك تۋىندى رەتىندە ۇنەمى دارا تۇرۋى عاجايىپ جاعداي. سوڭعى كورىنىستە ساحنادا ەكى باستى كەيىپكەر – ەكى ايەل قالادى, تەنور سوندايلىق ۇلكەن ءرول اتقارا قويمايدى. ارادا سەنىم, ادالدىق قارىم-قاتىناسى ورنايدى, ەكى ايەلدىڭ دوستىق سەزىمى نىعايىپ, جالعان دا جاساندى ماحاببات ەكىنشى پلاندا قالادى. – مادام باتتەرفلياي بەينە­سىنە كاسىبي تۇرعىدا قانداي سيپاتتاما بەرگەن بولار ەدىڭىز؟ – چيو-چيو-سان, بولماسا بات­تەرفلياي حانىم زور كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەتىن ەڭ كۇردەلى كەيىپكەر بولىپ سانالادى. وپەرا باسىندا ول – شامامەن ون بەس جاستاعى بويجەتكەن بولسا, كەيىنىرەك ونىڭ ايلاكەر, جات پي­عىلدى امەريكالىققا تۇرمىسقا شىعۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ اتا-اناسىنان, وتباسىنان, دىنىنەن باس تارتۋى­نا تۋرا كەلەدى, ال جىگىت ونى الداعان بولىپ شىعادى. ەكىنشى بولىمدە باتتەرفلياي ءوزىن, ءوزىنىڭ «مەندىگىن» جوعالتىپ الادى. ونىڭ ەندى ءدىنى دە, مادەنيەتى دە جوق, ول جارتىلاي امەريكالىق, جارتىلاي جاپون­دىق, ول ەندى ەشكىم ەمەس. وپەرا سوڭىندا  چيو-چيو-سان وزىنە قول جۇمساپ, حاراكيري سالتى بويىنشا ءومىرىن قيادى, وزىمەن سولاي قايتا قاۋىشادى. – پينكەرتون بەينەسىنىڭ بىزگە سونشالىق بەيتانىس بو­لا قويمايتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەرى­ڭىزشى.  – جوق. ولاي ويلاپ قالماڭىز. ونى مەن بۇگىن ءوز ارامىزدان كو­رەمىن دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى, ەر-ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى پينكەرتون سياقتى ەمەس. ءپۋچچينيدىڭ, مۇمكىن, امەريكالىقتاردى, امەريكاندىق مادەنيەتتى قانى قالاماعاندىقتان سونداي تۇجىرىم جاساۋى ابدەن مۇمكىن عوي. پينكەرتون بەي­نەسى امەريكالىقتار بويىنداعى ەڭ جامان قاسيەتتەر ارقىلى جاسالعان, الايدا, سول ءۇشىن امەريكالىق مادەنيەتتى تۇبەگەيلى جابا سالۋ, جەك كورۋ دۇرىس ەمەس, سەبەبى, وندا جاقسى دۇنيەلەر جەتكىلىكتى. – عاشىق بولۋ, جۇرەك قالاۋى ەكى ادامنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىنەن ورىلەدى دەگەن قاعيدا بويىنشا قاراساق,  باتتەرفلياي حانىم ماحاببات سىنىنان قالاي ءوتتى دەپ ويلايسىز؟ – مەن شىنىمدى ايتايىن, ولاي ويلامايمىن. سىناقتان ءوتتى دەۋ كوپ نارسەنى شەكتەيدى. جانە ونىڭ سىناقتان وتۋگە مۇمكىندىگى دە بولعان جوق. پينكەرتونمەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى بولمادى. سۇيگەنىنە دەگەن ماحابباتى ونىڭ تەك ويىندا, قيالىندا عانا ءومىر ءسۇردى. اۋەل باستا, باتتەرفليايمەن كەزدەس­پەي تۇرعانعا دەيىن پينكەرتون شارپلەسكە, ونىڭ ۇيلەنۋى – ەرسى ءازىل ەكەنىن, شىن مانىندە ول امەريكالىققا ۇيلەنەتىنىن ايتقان. سوندىقتان دا ءبىز باستاپقى كەزدەن-اق مۇنىڭ سىناق ەمەس, ويىن, ءارى ەرسى ءازىل, جالعان سەزىم ەكەنىن ۇعىنا بىلگەنبىز. – بۇل ەلدىڭ مادەنيەتىنە مۇنشالىق تەرەڭ بويلاي العاندىعىڭىزعا قاراعاندا, جاپونياعا بارعان ادامسىز عوي؟   – وكىنىشكە قاراي, كۇنشىعىس ەلىنە ەشقاشان بارعان ەمەسپىن, الايدا, عاجايىپ مادەنيەتتى ءوز كوزىممەن كورگىم كەلەدى, بىراق وپەرانى قويۋ ءۇشىن ەمەس... مەن 2012 جىلى «مادام باتتەرفليايدى» يتاليادا ساحنالادىم. سوندىقتان, ۇزاق ۋاقىت زەردەلەۋ ارقىلى جانىمدى باۋراعان جاپون مادەنيەتىنە تىم جاقىن بولىپ كەتتىم. ول مەنى وزىنە تارتادى. راس, «مادام باتتەرفلياي» وپەراسىن قويۋ ءۇشىن رەجيسسەرگە اۋەلى درامالىق تەاتر تۋرالى بىلىكتىلىك قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىم. بۇل بەلەس ماماندارمەن بىرگە باعىندىرىلدى, الدىمەن اكتەرلەرمەن, سودان كەيىن انشىلەرمەن جۇمىس جاساۋ قاجەت بولدى. – وپەرا سارىنىندا كۇنشىعىس ەلىنىڭ سازىمەن ۇندەس, ۇيلەسىمدى ناقىش جەت­كىلىكتى بولعانمەن, باتتەرفلياي حانىم­­نىڭ  جاپوندىق ەمەس, يتاليالىق ارۋ رەتىندە قابىلداناتىنى نەلىكتەن؟ بۇل تۋرالى نە ويلايسىز؟  – پۋچچيني تۋىندىسىنا كەيبىر جاپون مۋزىكاسىنىڭ تاقىرىبىن قۋانا ەنگىزگەنمەن, ايتسە دە ولار قابىلدانا بەرمەيدى, نەگە دەسەڭىز, شىن مانىندە – بۇل ناعىز يتاليا وپەراسى, سول سەبەپتى كەيدە تىڭدارماننىڭ تۇسىنبەي قالۋى ابدەن زاڭدى. كومپوزيتور, ءبىرىنشى كەزەكتە, كوڭىل-كۇيدى كورسەتكىسى كەلدى جانە سوندىقتان دا باتتەرفلياي حانىم يتاليالىق وپەرا انشىسىنە ۇقساس. ەكىنشى بولىمدە ول ءالى يتاليا يىرىمىنە ءسىڭىپ كەتە قويماعان, بىراق امەريكالىققا ۇقساعىسى كەلەتىن ايەل, ول – باتىس ايەلى. باتتەرفلياي حانىمنىڭ باسىنان وتكەرۋگە تۋرا كەلەتىن بۇل سەزىمى مەن كۇرەسى الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنداعى پەندەگە, مەيلى, جاپونيا, قىتاي, يتاليا نەمەسە اۆستراليا ەلىندە بولسىن, بارلىق ادامعا ءتان. ءبىز مۇندا ۇلت, حالىق تۋرالى ەمەس, ساتقىندىق, جالعىزدىق, قارجىلاي قيىندىقتار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. جەر بەتىندەگى پروبلەما اتاۋلى ادامزات بالاسىنىڭ بارلىعىنا بىردەي. – سىزگە استانانىڭ اۋا رايى قالاي اسەر ەتتى, بۇرىن وسى جەردە بولدىڭىز با, قالا نەسىمەن ۇنادى؟ – مەن, نەگىزى, وتە جىلى ءارى شۋاقتى ريم قالاسىندا تۇرامىن. الايدا, كوكتەم مەن جازدى ءبىرتۇرلى, ۇناتا قويمايمىن. قىستى جاقسى كورەمىن. سوندىقتان, استانانىڭ اۋا رايى مەنىڭ سول تاڭداۋىما ءدوپ كەلگەنىنە قۋاندىم. البەتتە, سۋىقتان قينالمايمىن, وسىنداي مەزگىلدى جانىم قالاعاندىقتان, جۇمىسىم دا ءونىپ جۇرە بەردى. شىن مانىندە قۋانىشتىمىن, مۇندا اتباسىن تىرەگەنىمدە ريمدە كۇن جىلى بولاتىن, ال بۇل جەردە سۋىق. مەن بارلىق يتاليالىقتار سياقتى ەمەسپىن. باس الماي جۇمىس ىستەيمىن. قولىمنىڭ قالت ەتكەن ءبىر ءساتىن كۇتۋدەمىن. كوكىرەك كەرە اۋا جۇتىپ, كەڭ تىنىستاپ, استانانى ارمانسىز تاماشالايتىن مۇمكىندىكتى كۇتىپ ءجۇرمىن, ازىرگە قوناق ءۇي مەن تەاتردى عانا كوردىم. – بوس ۋاقىتىم جوق دەسەڭىز­شى... – ارا-تۇرا بوس ۋاقىتتا فورتەپيانودا وينايمىن. كونسەر­ۆاتوريادا مۋزىكادان ءبىلىم العاندىقتان, مەنى جۇرت پيانينوشى بولادى دەپ ويلاۋى زاڭدى ەدى... جانە قولىم بوساي قالعان جاعدايدا كوبىنە تاعامدار, نەگىزىنەن يتاليالىق تاعامداردى دايىندايمىن, سونداي-اق, قىتايلىق, ازيا حالىقتارى اس مازىرلەرىن ازىرلەۋ قولىمنان كەلەدى. سوندىقتان, كوپ ۋاقىتىمدى تاعامعا جانە جاڭا رەتسەپت شىعارۋعا ارنايمىن. اڭگىمەلەسكەن قارشىعا كۇلەن سۋرەتتە:  رەجيسسەردىڭ جۇمىس ءساتى