ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان كەيىن 76 جاسقا قاراعان شاعىندا عالىم, ەتنوگراف, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش دەموگرافى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆ قايتىس بولدى.
م.ءتاتىموۆ 1940 جىلى 30 ساۋىردە الماتى وبلىسىنىڭ تالعار قالاسىندا تۋعان. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن 1958-1959 جىلدارى ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسىندا مەتاللۋرگ ماماندىعى بويىنشا وقىدى. وسىدان كەيىن ول 1966 جىلى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى ماسكەۋ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, 1969 جىلى ماسكەۋ ەكونوميكالىق ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. 1970-1993 جىلدارى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنداعى فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ۇلتارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىندا كىشى, اعا جانە جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا عالىم 1931-1933 جىلدارداعى «گولوششەكيندىك گەنوتسيدتىڭ», 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان قازاقتار شىعىنىن, توتاليتاريزم ءۇشىن «سەنىمسىز» حالىقتاردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارىلۋىنىڭ ساياسي سەبەپتەرىن اشىپ كورسەتۋ جونىندەگى ءتۇرلى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا, سونداي-اق 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستاردى ساياسي-قۇقىقتىق اقتاۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى. حالىقارالىق ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, العاش رەت دۇنيەجۇزىندەگى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ جالپى سانىن جاريالادى. ءسويتىپ, دەموگرافيا سالاسىنداعى كوپتەگەن قۇندى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى اتاندى.
م.ءتاتىموۆ 1990 جىلى «ازات» ازاماتتىق قوزعالىسىن قۇرۋعا قاتىسىپ, ونىڭ تەڭ توراعاسىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلاندى. 1993-1996 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ اپپاراتىندا اقپارات جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ اعا ساراپشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ول ەلدەگى كوشى-قون ساياساتىن تالداپ جاساۋشىلاردىڭ, شەتەلدەردەگى قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋىن العاش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ءسويتىپ, 1992-1997 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى, ايەلدەر جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى گەندەرلىك كەڭەستىڭ, 1992 جىلدان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1997 جىلدان باستاپ ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولدى. «قۇرمەت» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆتىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش دەموگراف-عالىمى رەتىندەگى تاۋەلسىز ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇمىتىلمايدى. ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسى, مەيىربان جۇرەگى ونى بىلەتىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى.
ءبىر توپ جولداستارى مەن ارىپتەستەرى
ساباقتاستىق ۇعىمىنىڭ تۋىن كوتەرۋشى ەدى
ماقاش ءتاتىموۆ – قازاق عىلىمىندا ەسىمى ۇلكەن ءارىپتەرمەن جازىلعان, قوعامدا ويىپ تۇرىپ العان ءوز ورنى بار ءىرى تۇلعا ەدى... ويلى ازامات 60-شى جىلدارداعى ينتەللەكتۋالدى قوزعالىستىڭ كوش باسىندا جۇرگەن بۋىننىڭ وكىلى رەتىندە ماسكەۋدە تۋ تىككەن «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ بەلسەندىسى بولدى. ءبىز سول كەزەڭدەگى مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, سوۆەتقازى اقاتاەۆ, ءجاميلا نامازباەۆا سەكىلدى تەگەۋرىندى بۋىننىڭ باتىل دا بايىپتى قادامدارىن قالاي ۇمىتامىز؟! تاريحتا ساباقتاستىق دەگەن ۇعىم بار. قازاق قوعامىنىڭ باسىندا سول ساباقتاستىق دەگەن ۇعىمنىڭ ءۇزىلىپ قالۋ قاۋپى تۇردى. ولار سول ساباقتاستىقتى تۋ ەتكەن, زيالى تۇردە جالعاستىرعان ۇلاعاتتى ۇرپاق وكىلدەرى ەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ماقاش ءتاتىموۆ قازاقتىڭ دەموگرافيالىق قوعامىندا ەرەكشە تانىمال عالىم سانالادى. سول 80-90-شى جىلدارى قازاقستاندا ماقاشتىڭ ەڭبەگىن بىلمەيتىن ساۋاتتى ازاماتتار بولماعان شىعار دەپ ويلايمىن. عالىم تىرنەكتەپ جيعان دەموگرافيالىق زور ەڭبەگى ارقىلى حالقىمىزدىڭ بۇگىنىنە جانە بولاشاعىنا عاجايىپ بولجام جاسادى. وتكەن جىلدارداعى ورىن العان دەموگرافيالىق قوزعالىستاردى ساراپتاپ, تياناقتى تالداۋ جۇرگىزدى. عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگىن عىلىمداعى اعارتۋشىلىق سيپاتتاعى اتقارعان ابىرويلى ءىسى دەپ باعالاۋعا ءتيىستىمىز. سول ارقىلى ماقاش قازاقتارعا حالىقتىق-دەموگرافيالىق تاريحىن تانىتا ءبىلدى. دەموگرافيالىق داعدارىستان قالاي شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. قاداپ ايتاتىن ءبىر جايت – ۇلكەن عالىم ماقاش ءتاتىموۆ ءوزىنىڭ دەموگرافيالىق تالداۋلارى ارقىلى قازاق حالقىنا سەنىم بەردى. حالىقتىڭ جاسامپاز بولاشاعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. كەڭەستىك قۇلدىراۋ كەزەڭىنىڭ اقىرعى ساتىندە باسىنان ۇلكەن رۋحاني داعدارىستى كەشىرىپ جاتقان حالىققا دەم بەرگەنى, ايتقان جۇباتۋى, جازىپ بەرگەن سەنىمى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى دەپ ويلايمىن. جاتقان جەرىڭىز جارىق, توپىراعىڭىز تورقا بولسىن, ماقا! مامبەت قويگەلدى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماتىاياۋلى اعا, اقىلگوي ۇستازدان ايىرىلدىق
اياۋلى اعا, اقىلگوي ۇستازدان ايىرىلۋ قيىن ەكەن... سۋىق حاباردى ەستىپ, وسىدان ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتىنان كوڭىل سۇراي بارعانىمىز, ماقاش اعامەن ەڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز وكىنىشپەن ەسكە ءتۇستى. ماقاش بايعالي ۇلى – ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1997 جىلدان ءبىرىنشى رەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلدى. سوڭعى ءۇش جىلدا «قۇرمەتتى رەكتورىمىز» سانالدى. دەموگرافيا عىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى – اكادەميك, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆ ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ ماقتانىشى, شاكىرتتەرگە ءتالىمدى ءدارىس وقىعان قۇرمەتتى پروفەسسورىمىز دەپ بىلەمىز. ول – ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى ءدۇنيەگە كەلگەن وقۋ ورنىنىڭ – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ, ءورىس الۋىنا, قاناتىن جايۋىنا كوپ ۇلەس قوسقان ابىرويلى ازامات. مەن ارىپتەس رەتىندە ماقاش بايعالي ۇلىنىڭ بارشامىزعا ۇلگى بولار ۇستازدىق قاسيەتى تۋرالى اركەزدە دە ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الار ەدىم. ونىڭ عىلىمداعى دەموگرافيالىق ءىلىمى ءبىر توبە, ەلىمىزدىڭ عىلىمىنا وسى سالا بويىنشا العاش تۇرەن سالعان تۇڭعىش عالىم سانالۋى دا تەكتەن-تەك ەمەس دەپ ويلايمىن. سوڭعى ون جىل ىشىندە ماقاش بايعالي ۇلىمەن وقۋ ورنىندا بىرلەسە, جۇپتاسا قىزمەت اتقاردىق. ول كىسىنىڭ حالىق ساناعىنا, ۇلت سانىنىڭ كوبەيۋىنە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن عىلىمي ەڭبەكقورلىق قاسيەتىن قالاي ۇمىتارمىز؟! ماقاش اعانىڭ ارىپتەستەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءجيى قوناعى بولاتىنى دا كوز الدىمىزدا. اعامىز وقۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىمەن تەز ءتىل تابىسا بىلەتىن, ازاماتتىق مىنەزى ەرەكشە جاراتىلعان كەڭپەيىل جان بولاتىن. جاستىق شاعىندا جۇرەك قالاۋىمەن الىسقا اتتانىپ, دنەپرودزەرجينسك (ۋكراينا) قالاسىندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە وقىعانى دا ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش سانالار ەدى. ابىرويلى اعامىزدىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى ەلەۋسىز قالمايتىنىنا سەنەمىن. جانىڭىز ءجانناتتا بولىپ, نۇرىڭىز پەيىشتە شالقىسىن, ماقاش اعا! نازىمگۇل جانعاراشەۆا, ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماتى
