جۇيەلى تۇردەگى باقىلاۋسىز ازاماتتاردىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن بيۋدجەت ساياساتىن تابىستى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭا الەمدىك سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەلگەن ەكونوميكانىڭ وزگەرىپ وتىرۋى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تەتىكتەرى مەن اسپەكتىلەرىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى بولادى.
1996 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋىمەن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيەسىنىڭ دامۋ تاريحىندا جاڭا ءبىر پاراق اشىلدى.
وتكەن 20 جىل ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تۇراقتى كوڭىل ءبولۋى مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا, ەسەپ كوميتەتى بيۋدجەت جۇيەسى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە بيۋدجەت قاراجاتىن الۋشىلاردىڭ قارجى ءتارتىبىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تاۋەلسىز ءارى پارمەندى ورگانىنا اينالدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى, ياعني 1996 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدى قارجى مينيسترلىگىنىڭ باس باقىلاۋ-تەكسەرۋ باسقارماسى, كەيىننەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ كوميتەتى جۇزەگە اسىردى.
سول كەزدەرى قازاقستان قاتال داعدارىس پەن جوعارى ينفلياتسيانىڭ سالدارىن باستان كەشىرىپ جاتقان. ول مەملەكەتتىك كىرىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنەن, قارجى جاعدايىنىڭ جانە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار ءتارتىبىنىڭ ناشارلاۋىنان, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ السىزدىگىنەن كورىنگەن بولاتىن. ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار جۇيەسى تولىعىمەن وزگەرىپ, اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى بيۋدجەت سالاسىنىڭ دامۋىن تەجەگەن ەدى.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جاعدايلارىندا تۇسىمدەردىڭ تولىقتىعى مەن مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگان قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى باستالدى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىزدەر قالاندى. ونىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرىن پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ تاعايىنداۋى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇكىمەتتەن جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باسقا دا اتقارۋشى تارماعىنان تاۋەلسىزدىگىن بەلگىلەپ بەردى.
پرەزيدەنتتىڭ 1996 جىلعى 19 ساۋىردەگى جارلىعىمەن مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن ەسەپ كوميتەتى تۋرالى, ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن ەرەجە بەكىتىلدى. سونداي-اق, ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنە قورىتىندى بولىپ تابىلاتىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى بەكىتۋگە ۇسىنۋ جولىمەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ پارلامەنت الدىنداعى ەسەپتىلىگى بەلگىلەندى.
ۇيىمداستىرۋداعى قيىندىقتار مەن ەلىمىزدە مۇنداي قۇرىلىمنىڭ جۇمىس ىستەۋ پراكتيكاسىنىڭ بولماۋىنا, ورگاننىڭ جاڭادان قۇرىلعانىنا قاراماستان, 1996 جىلدىڭ مامىرىندا كىرىستەردى قالىپتاستىرۋدىڭ دۇرىستىعى مەن جەر قويناۋىن قورعاۋدىڭ جانە مينەرالدى-شيكىزات بازاسىن ءوندىرۋدىڭ رەسپۋبليكالىق قورىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ نىسانالى پايدالانىلۋى ماسەلەسى بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. پارلامەنتكە 1995 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبى ۇسىنىلدى.
بيۋدجەتتىڭ ەلەۋلى تاپشىلىعى جاعدايىندا ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك مەنشىكتى ءتيىمدى باسقارۋعا جانە رەسۋرستاردىڭ وڭتايلى پايدالانىلۋىنا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىستى. ۇكىمەتكە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىمدار جىبەرە وتىرىپ, نورماتيۆتەن تىس شىعىستاردىڭ جولىن كەسۋدى, زاڭسىز پايدالانىلعان جانە نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان قاراجاتتىڭ بيۋدجەتكە وتەلۋىن قامتاماسىز ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق جاساعان رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا تۇراقتاندىرۋشى ىقپال ەتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت كىرىستەرى مەن شىعىستارىن باقىلاۋدىڭ كۇشەيتىلۋى دە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ءوسۋى, الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ قارقىندى دامۋى, سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاندانۋى جاعدايىندا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, ەسەپ كوميتەتىن ساپالىق جانە ساندىق تۇرعىدان نىعايتۋ, ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ تالاپ ەتىلدى.
باقىلاۋشى ورگاندار فۋنكتسيالارىنىڭ اراجىگىنىڭ اجىراتىلماۋىن, ءادىسنامانى ازىرلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەردىڭ بولماۋىن, قارجىلىق ەسەپتىلىك باقىلاۋىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرى عانا بار سايكەستىك باقىلاۋىن جۇرگىزۋدى قوسا العاندا, بىرقاتار ماسەلە رەتتەلمەگەن بولاتىن.
قازاقستاننىڭ نارىقتىق قاتىناستاردىڭ الەمدىك ارەناسىنا شىعۋى جانە ونىڭ تالاپتارىنا سايكەس, ەكونوميكامىزدى تۇرلەندىرۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى باقىلاۋ بويىنشا وزىق شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋدىڭ جانە ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگىن الدىن الا ايقىندادى.
ماسەلەن, 2000 جىلى ەسەپ كوميتەتى 192 ەلدىڭ جوعارى اۋديت ورگاندارىنىڭ باسىن قوسقان, جوعارى اۋديت ورگاندارىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى – INTOSAI, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ 46 ەلىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرگەن ازيا جوعارى اۋديت ورگاندارى ۇيىمى – ASOSAI جانە تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ جوعارى قارجى باقىلاۋ ورگاندارى باسشىلارى كەڭەسى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى.
باقىلاۋدىڭ ء(اۋديتتىڭ) حالىقارالىق ستاندارتتارىنىڭ قولايلى ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا, 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.
ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى قورىتىندىلارىنىڭ ءبىرى – 2002 جىلى «رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى بولدى, ول باقىلاۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, تيپتەرىن, ۇلگىلەرى مەن ستاندارتتارىن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ باسقا دا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزدەرىن بەكىتتى.
جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭنىڭ نورمالارى 2004 جىلى قابىلدانعان بيۋدجەت كودەكسىنە يمپلەمەنتاتسيالاندى. ەسەپ كوميتەتى جوعارى قارجى باقىلاۋ ورگانىنىڭ ءمارتەبەسىن الدى. بۇعان قوسا, ەسەپ كوميتەتىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ, مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءىسكە اسىرىلۋىن باعالاۋ جونىندە, سونداي-اق, بيۋدجەت جانە ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ تيىمدىلىگىنە, ءسايكەستىگىنە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ تولىقتىعى مەن ۋاقتىلىعىنا, باقىلاۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەسەپكە الۋ مەن ەسەپتىلىكتى جۇرگىزۋىنىڭ انىقتىعى مەن دۇرىستىعىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ جونىندە فۋنكتسيالار بەرىلدى.
شەتەلدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ستاندارتتارىمەن باقىلاۋ جۇرگىزۋگە قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتار مەن قاعيداتتار بەلگىلەندى. قارجىلىق باقىلاۋدىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ اتالعان ستاندارتتاردى ساقتاۋىن باقىلاۋ ەسەپ كوميتەتىنە جۇكتەلدى.
كەيىنگى جىلدار ىشىندە ەسەپ كوميتەتى باقىلاۋ, تالدامالىق ءجانە زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇلعايتىپ, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى اتقارۋ كەزىندە جول بەرىلەتىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ادىستەرى تەرەڭ تالداۋدى, سونداي-اق, ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردى عىلىمي نەگىزدەۋدى تالاپ ەتكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, 2007 جىلى ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانىنان «قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىق» رمك قۇرىلدى.
ەسەپ كوميتەتى باقىلاۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا وڭىرلەردە پارمەندى سىرتقى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر شىعىندارى جىل سايىن ۇلعايعانىمەن, سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن ءماسليحاتتاردىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارى قىزمەتىنىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى بىرنەشە مارتە ەلەۋلى ەسكەرتۋلەر ايتقان بولاتىن.
ءبىز تەكسەرۋ كوميسسيالارىن تاۋەلسىز ورگاندار رەتىندە ينستيتۋتتىق تۇرعىدان كۇشەيتۋدىڭ, زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ ماسەلەلەرىندە ولاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى مالىمدەگەن ەدىك. اتالعان ماسەلەدە مەملەكەت باسشىسى بىزگە قولداۋ كورسەتىپ, 2011 جىلعى 2 مامىردا جارلىققا قول قويدى, وندا مەملەكەتتىك ورگاندار بولىپ تابىلاتىن تەكسەرۋ كوميسسيالارىن قۇرۋ كوزدەلدى.
بيىلعى جىلى تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرىلعانىنا بەس جىل تولادى. ولار قۇرىلعان ۋاقىتتان باستاپ, قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. ءسويتىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە فورمالدى تۇردە جۇمىس جاساپ جاتقان قۇرىلىمنان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىنا ءتيىمدى سىرتقى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن تولىققاندى مەملەكەتتىك ورگاندارعا اينالدى.
بيۋدجەت پروتسەسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى, بيۋدجەت قاراجاتى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىنىڭ باسقارىلۋىن, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ولارعا جۇكتەلگەن فۋنكتسيالار مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قىزمەتىن باعالاۋ بارىنشا ماڭىزدى بولا باستادى. حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس, اتالعان ماسەلەلەردىڭ شەڭبەرى اۋديتتىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
پرەزيدەنت ن.ا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 3 قىركۇيەكتەگى جارلىعىندا وزىق الەمدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە رەفورما جاريالادى.
ءاۋديتتىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قادامدارىنىڭ بىرىندە دە بەكىتىلگەن. ناتيجەسىندە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭمەن ەسەپ كوميتەتى ونىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى.
ەگەر, الدىڭعى جىلدارى ءجۇزەگە اسىرىلعان قارجىلىق باقىلاۋ, ەڭ الدىمەن, زاڭناما بۇزۋشىلىقتارى, بەلگىلەنگەن نورمالار مەن راسىمدەردەن اۋىتقۋلار فاكتىلەرىن اشۋعا باعىتتالسا, ەنگىزىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك اۋديت تەك بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ الدىن الۋعا, بارىنشا ازايتۋعا ىقپال ەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
اتالعان زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ەسەپ كوميتەتىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ساپاسى مەن ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىكتى جاساۋدىڭ انىقتىعىن, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ستراتەگيالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا باعىتتالعان جاڭا فۋنكتسيالار جانە باسقا دا فۋنكتسيالار بەرىلدى. بۇعان قوسا, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە ەسەپ كوميتەتىنە مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىن ۇيلەستىرۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارىن تاعايىنداۋعا ۇسىنىم بەرۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بەرىلدى.
«مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى تاۋەلسىز سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. سەرتيفيكات ءبىلىمىن راستاپ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى سەرتيفيكاتتاۋ ءجونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعاننان كەيىن عانا بەرىلەتىن بولادى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانە قارجى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. ەسەپ كوميتەتى ونىڭ جۇمىس ورگانى بولىپ بەلگىلەندى.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانىندا بۇرىن جۇمىس ىستەگەن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە قايتا وزگەرتىلدى, قازىر ونىڭ شەشىمدەرى ۇسىنىمدىق سيپاتتا ەمەس, مىندەتتىلىك سيپاتىنا يە. اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىندا ەسەپ كوميتەتىندە العاشقى وتىرىسى وتكىزىلىپ, وندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى سەرتيفيكاتتاۋ, بىرىڭعاي اقپاراتتىق دەرەكقوردىڭ جۇمىس ىستەۋى ماسەلەلەرى قارالدى جانە قورىتىندىلارى بويىنشا ولاردى ىسكە اسىرۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
وسىلايشا, ەسەپ كوميتەتى 20 جىل ىشىندە امىرشىلدىك-اكىمشىلدىك تاسىلدەردەن باقىلاۋدىڭ نارىقتىق ادىستەرىنە, بيۋدجەت سالاسىنىڭ قازىرگى تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن, ءاۋديتتىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قۇرۋعا دەيىنگى دامۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان ءوتتى.
ەسەپ كوميتەتى ءوز قىزمەتىن باستاعان كەزدەن بەرى 26,0 ترلن. تەڭگەدەن اسا بيۋدجەت قاراجاتى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىن قامتي وتىرىپ, بارلىعى 734 باقىلاۋ ءىس-شاراسىن جۇرگىزدى. باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالعان قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سوماسى 4,0 ترلن.-نان استام تەڭگەنى قۇرادى, شامامەن 316,4 ملرد. تەڭگە بيۋدجەتكە قالپىنا كەلتىرىلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە ەسەپ كوميتەتى قالىپتاستى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ, مەملەكەت اكتيۆتەرىنىڭ, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا باعالاۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە ءوز مارتەبەسىن نىق بەكىتتى.
ءاربىر اۋديتورلىق ءىس-شارانىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز ورىندالۋى مىندەتتى, بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋگە جانە الدىن الۋعا باعىتتالعان ۇسىنىمدار مەن تاپسىرمالار ازىرلەيمىز. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى, جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرىن جاريالاۋ جولىمەن قىزمەتتىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
جالپى العاندا, ەسەپ كوميتەتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جانە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەرگە دەن قويۋعا ۇدايى دايىن بولۋىمەن قاتار, بۇدان 20 جىل بۇرىنعىداي, ءوز قىزمەتىن ۇدەمەلى جەتىلدىرۋ باعىتىن ۇستانادى.
قوزىكورپەش جاڭبىرشين,
ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
• 19 ءساۋىر, 2016
ماقسات – ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ
جۇيەلى تۇردەگى باقىلاۋسىز ازاماتتاردىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن بيۋدجەت ساياساتىن تابىستى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭا الەمدىك سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەلگەن ەكونوميكانىڭ وزگەرىپ وتىرۋى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تەتىكتەرى مەن اسپەكتىلەرىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى بولادى.
1996 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋىمەن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيەسىنىڭ دامۋ تاريحىندا جاڭا ءبىر پاراق اشىلدى.
وتكەن 20 جىل ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تۇراقتى كوڭىل ءبولۋى مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا, ەسەپ كوميتەتى بيۋدجەت جۇيەسى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە بيۋدجەت قاراجاتىن الۋشىلاردىڭ قارجى ءتارتىبىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تاۋەلسىز ءارى پارمەندى ورگانىنا اينالدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى, ياعني 1996 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدى قارجى مينيسترلىگىنىڭ باس باقىلاۋ-تەكسەرۋ باسقارماسى, كەيىننەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ كوميتەتى جۇزەگە اسىردى.
سول كەزدەرى قازاقستان قاتال داعدارىس پەن جوعارى ينفلياتسيانىڭ سالدارىن باستان كەشىرىپ جاتقان. ول مەملەكەتتىك كىرىس دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنەن, قارجى جاعدايىنىڭ جانە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار ءتارتىبىنىڭ ناشارلاۋىنان, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ السىزدىگىنەن كورىنگەن بولاتىن. ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قاتىناستار جۇيەسى تولىعىمەن وزگەرىپ, اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعى بيۋدجەت سالاسىنىڭ دامۋىن تەجەگەن ەدى.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ جاعدايلارىندا تۇسىمدەردىڭ تولىقتىعى مەن مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ورگان قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى باستالدى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىزدەر قالاندى. ونىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرىن پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ تاعايىنداۋى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇكىمەتتەن جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باسقا دا اتقارۋشى تارماعىنان تاۋەلسىزدىگىن بەلگىلەپ بەردى.
پرەزيدەنتتىڭ 1996 جىلعى 19 ساۋىردەگى جارلىعىمەن مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن ەسەپ كوميتەتى تۋرالى, ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن ەرەجە بەكىتىلدى. سونداي-اق, ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنە قورىتىندى بولىپ تابىلاتىن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى بەكىتۋگە ۇسىنۋ جولىمەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ پارلامەنت الدىنداعى ەسەپتىلىگى بەلگىلەندى.
ۇيىمداستىرۋداعى قيىندىقتار مەن ەلىمىزدە مۇنداي قۇرىلىمنىڭ جۇمىس ىستەۋ پراكتيكاسىنىڭ بولماۋىنا, ورگاننىڭ جاڭادان قۇرىلعانىنا قاراماستان, 1996 جىلدىڭ مامىرىندا كىرىستەردى قالىپتاستىرۋدىڭ دۇرىستىعى مەن جەر قويناۋىن قورعاۋدىڭ جانە مينەرالدى-شيكىزات بازاسىن ءوندىرۋدىڭ رەسپۋبليكالىق قورىنا بولىنگەن قاراجاتتىڭ نىسانالى پايدالانىلۋى ماسەلەسى بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. پارلامەنتكە 1995 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەبى ۇسىنىلدى.
بيۋدجەتتىڭ ەلەۋلى تاپشىلىعى جاعدايىندا ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك مەنشىكتى ءتيىمدى باسقارۋعا جانە رەسۋرستاردىڭ وڭتايلى پايدالانىلۋىنا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىستى. ۇكىمەتكە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىمدار جىبەرە وتىرىپ, نورماتيۆتەن تىس شىعىستاردىڭ جولىن كەسۋدى, زاڭسىز پايدالانىلعان جانە نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان قاراجاتتىڭ بيۋدجەتكە وتەلۋىن قامتاماسىز ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق جاساعان رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا تۇراقتاندىرۋشى ىقپال ەتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت كىرىستەرى مەن شىعىستارىن باقىلاۋدىڭ كۇشەيتىلۋى دە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ءوسۋى, الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ قارقىندى دامۋى, سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاندانۋى جاعدايىندا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, ەسەپ كوميتەتىن ساپالىق جانە ساندىق تۇرعىدان نىعايتۋ, ونىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ تالاپ ەتىلدى.
باقىلاۋشى ورگاندار فۋنكتسيالارىنىڭ اراجىگىنىڭ اجىراتىلماۋىن, ءادىسنامانى ازىرلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەردىڭ بولماۋىن, قارجىلىق ەسەپتىلىك باقىلاۋىنىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرى عانا بار سايكەستىك باقىلاۋىن جۇرگىزۋدى قوسا العاندا, بىرقاتار ماسەلە رەتتەلمەگەن بولاتىن.
قازاقستاننىڭ نارىقتىق قاتىناستاردىڭ الەمدىك ارەناسىنا شىعۋى جانە ونىڭ تالاپتارىنا سايكەس, ەكونوميكامىزدى تۇرلەندىرۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى باقىلاۋ بويىنشا وزىق شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەۋدىڭ جانە ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگىن الدىن الا ايقىندادى.
ماسەلەن, 2000 جىلى ەسەپ كوميتەتى 192 ەلدىڭ جوعارى اۋديت ورگاندارىنىڭ باسىن قوسقان, جوعارى اۋديت ورگاندارىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمى – INTOSAI, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ 46 ەلىنىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرگەن ازيا جوعارى اۋديت ورگاندارى ۇيىمى – ASOSAI جانە تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ جوعارى قارجى باقىلاۋ ورگاندارى باسشىلارى كەڭەسى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى.
باقىلاۋدىڭ ء(اۋديتتىڭ) حالىقارالىق ستاندارتتارىنىڭ قولايلى ەرەجەلەرىن ەنگىزۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا, 2001 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.
ونى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى قورىتىندىلارىنىڭ ءبىرى – 2002 جىلى «رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى بولدى, ول باقىلاۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, تيپتەرىن, ۇلگىلەرى مەن ستاندارتتارىن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ باسقا دا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزدەرىن بەكىتتى.
جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭنىڭ نورمالارى 2004 جىلى قابىلدانعان بيۋدجەت كودەكسىنە يمپلەمەنتاتسيالاندى. ەسەپ كوميتەتى جوعارى قارجى باقىلاۋ ورگانىنىڭ ءمارتەبەسىن الدى. بۇعان قوسا, ەسەپ كوميتەتىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ, مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءىسكە اسىرىلۋىن باعالاۋ جونىندە, سونداي-اق, بيۋدجەت جانە ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ تيىمدىلىگىنە, ءسايكەستىگىنە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ تولىقتىعى مەن ۋاقتىلىعىنا, باقىلاۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەسەپكە الۋ مەن ەسەپتىلىكتى جۇرگىزۋىنىڭ انىقتىعى مەن دۇرىستىعىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ جونىندە فۋنكتسيالار بەرىلدى.
شەتەلدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ستاندارتتارىمەن باقىلاۋ جۇرگىزۋگە قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتار مەن قاعيداتتار بەلگىلەندى. قارجىلىق باقىلاۋدىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ اتالعان ستاندارتتاردى ساقتاۋىن باقىلاۋ ەسەپ كوميتەتىنە جۇكتەلدى.
كەيىنگى جىلدار ىشىندە ەسەپ كوميتەتى باقىلاۋ, تالدامالىق ءجانە زەرتتەۋ قىزمەتىن ۇلعايتىپ, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى اتقارۋ كەزىندە جول بەرىلەتىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ادىستەرى تەرەڭ تالداۋدى, سونداي-اق, ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمداردى عىلىمي نەگىزدەۋدى تالاپ ەتكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, 2007 جىلى ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانىنان «قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىق» رمك قۇرىلدى.
ەسەپ كوميتەتى باقىلاۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا وڭىرلەردە پارمەندى سىرتقى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر شىعىندارى جىل سايىن ۇلعايعانىمەن, سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن ءماسليحاتتاردىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارى قىزمەتىنىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى بىرنەشە مارتە ەلەۋلى ەسكەرتۋلەر ايتقان بولاتىن.
ءبىز تەكسەرۋ كوميسسيالارىن تاۋەلسىز ورگاندار رەتىندە ينستيتۋتتىق تۇرعىدان كۇشەيتۋدىڭ, زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ ماسەلەلەرىندە ولاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى مالىمدەگەن ەدىك. اتالعان ماسەلەدە مەملەكەت باسشىسى بىزگە قولداۋ كورسەتىپ, 2011 جىلعى 2 مامىردا جارلىققا قول قويدى, وندا مەملەكەتتىك ورگاندار بولىپ تابىلاتىن تەكسەرۋ كوميسسيالارىن قۇرۋ كوزدەلدى.
بيىلعى جىلى تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرىلعانىنا بەس جىل تولادى. ولار قۇرىلعان ۋاقىتتان باستاپ, قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. ءسويتىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە فورمالدى تۇردە جۇمىس جاساپ جاتقان قۇرىلىمنان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ اتقارىلۋىنا ءتيىمدى سىرتقى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن تولىققاندى مەملەكەتتىك ورگاندارعا اينالدى.
بيۋدجەت پروتسەسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى, بيۋدجەت قاراجاتى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىنىڭ باسقارىلۋىن, بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ولارعا جۇكتەلگەن فۋنكتسيالار مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قىزمەتىن باعالاۋ بارىنشا ماڭىزدى بولا باستادى. حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس, اتالعان ماسەلەلەردىڭ شەڭبەرى اۋديتتىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
پرەزيدەنت ن.ا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 3 قىركۇيەكتەگى جارلىعىندا وزىق الەمدىك تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋ جونىندە رەفورما جاريالادى.
ءاۋديتتىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قادامدارىنىڭ بىرىندە دە بەكىتىلگەن. ناتيجەسىندە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭمەن ەسەپ كوميتەتى ونىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى.
ەگەر, الدىڭعى جىلدارى ءجۇزەگە اسىرىلعان قارجىلىق باقىلاۋ, ەڭ الدىمەن, زاڭناما بۇزۋشىلىقتارى, بەلگىلەنگەن نورمالار مەن راسىمدەردەن اۋىتقۋلار فاكتىلەرىن اشۋعا باعىتتالسا, ەنگىزىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك اۋديت تەك بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ الدىن الۋعا, بارىنشا ازايتۋعا ىقپال ەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
اتالعان زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ەسەپ كوميتەتىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ساپاسى مەن ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, شوعىرلاندىرىلعان قارجىلىق ەسەپتىلىكتى جاساۋدىڭ انىقتىعىن, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ستراتەگيالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا باعىتتالعان جاڭا فۋنكتسيالار جانە باسقا دا فۋنكتسيالار بەرىلدى. بۇعان قوسا, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە ەسەپ كوميتەتىنە مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىن ۇيلەستىرۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارىن تاعايىنداۋعا ۇسىنىم بەرۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بەرىلدى.
«مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى تاۋەلسىز سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. سەرتيفيكات ءبىلىمىن راستاپ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى سەرتيفيكاتتاۋ ءجونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىنعاننان كەيىن عانا بەرىلەتىن بولادى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانە قارجى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. ەسەپ كوميتەتى ونىڭ جۇمىس ورگانى بولىپ بەلگىلەندى.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانىندا بۇرىن جۇمىس ىستەگەن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە قايتا وزگەرتىلدى, قازىر ونىڭ شەشىمدەرى ۇسىنىمدىق سيپاتتا ەمەس, مىندەتتىلىك سيپاتىنا يە. اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىندا ەسەپ كوميتەتىندە العاشقى وتىرىسى وتكىزىلىپ, وندا مەملەكەتتىك ءاۋديتتى ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك اۋديتورلاردى سەرتيفيكاتتاۋ, بىرىڭعاي اقپاراتتىق دەرەكقوردىڭ جۇمىس ىستەۋى ماسەلەلەرى قارالدى جانە قورىتىندىلارى بويىنشا ولاردى ىسكە اسىرۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
وسىلايشا, ەسەپ كوميتەتى 20 جىل ىشىندە امىرشىلدىك-اكىمشىلدىك تاسىلدەردەن باقىلاۋدىڭ نارىقتىق ادىستەرىنە, بيۋدجەت سالاسىنىڭ قازىرگى تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن, ءاۋديتتىڭ جاڭا قۇرىلىمىن قۇرۋعا دەيىنگى دامۋدىڭ بىرنەشە ساتىسىنان ءوتتى.
ەسەپ كوميتەتى ءوز قىزمەتىن باستاعان كەزدەن بەرى 26,0 ترلن. تەڭگەدەن اسا بيۋدجەت قاراجاتى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرىن قامتي وتىرىپ, بارلىعى 734 باقىلاۋ ءىس-شاراسىن جۇرگىزدى. باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالعان قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سوماسى 4,0 ترلن.-نان استام تەڭگەنى قۇرادى, شامامەن 316,4 ملرد. تەڭگە بيۋدجەتكە قالپىنا كەلتىرىلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە ەسەپ كوميتەتى قالىپتاستى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ, مەملەكەت اكتيۆتەرىنىڭ, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا باعالاۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە ءوز مارتەبەسىن نىق بەكىتتى.
ءاربىر اۋديتورلىق ءىس-شارانىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ءبىز ورىندالۋى مىندەتتى, بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋگە جانە الدىن الۋعا باعىتتالعان ۇسىنىمدار مەن تاپسىرمالار ازىرلەيمىز. بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى, جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرىن جاريالاۋ جولىمەن قىزمەتتىڭ اشىقتىعى مەن ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
جالپى العاندا, ەسەپ كوميتەتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا جانە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەرگە دەن قويۋعا ۇدايى دايىن بولۋىمەن قاتار, بۇدان 20 جىل بۇرىنعىداي, ءوز قىزمەتىن ۇدەمەلى جەتىلدىرۋ باعىتىن ۇستانادى.
قوزىكورپەش جاڭبىرشين,
ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
