العاشقى قادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە جاريا ەتكەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ارقىلى حالىقارالىق قاتىناستار مەن قارۋسىزدانۋدى ءارى قاراي دامىتۋ سالاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانى انىق. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىسقا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەدى. وسىدان 25 جىل بۇرىن الەمدە العاش بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان ارتىنشا ورتالىق ازيانى يادروسىز ايماق جاساۋ بويىنشا باستاماسىن جۇزەگە اسىردى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتومدى بەيبىت جانە قاۋىپسىزدىك ماقساتتارىندا قولدانۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. اسىرەسە, بۇل تەك يادرولىق تەحنولوگيالاردى عانا ەمەس, سونداي-اق, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ باسقا دا جاڭا ءتۇرلى سالالارىن دامىتۋ ىسىندە جەتەكشى رولگە يە. تەك ادامزاتتىڭ وسى جاڭالىقتاردى ءتۇرلى قىرىپ-جوياتىن قارۋلار جاساۋ ءۇشىن قولدانۋعا ۇمتىلاتىنى وكىنىشتى.
ءبىز اتومدى اسكەري ماقساتتا پايدالانۋدىڭ اقىرى قانداي قاسىرەتكە الىپ باراتىنىن جاقسى بىلەمىز. الەم بۇل تۋرالى العاشقى مالىمەتتى جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومبالارى اكەلگەن ادام شوشىرلىق ارەكەتتەن سوڭ ەستىپ, ءبىلدى. وسىلايشا, اتوم بومباسىنىڭ قانداي جويقىن كۇشكە يە ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, بولاشاعىنا ۇركە قارايتىن بولدى. ال قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان اتومعا قارسى ساياسات, وسى تۇرعىدان العاندا, تەك قولداۋعا عانا لايىق ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ يادرولىق ايماقتاردى ەۋرازيا, لاتىن امەريكاسى جانە افريكا اۋماقتارىندا كەڭەيتۋ تۋرالى سوزدەرى ۇلكەن ريزاشىلىق سەزىمىن تۋدىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ءىستى وڭ باعىتقا قاراي بۇرۋ ماقساتىندا 2015 جىلدىڭ تامىز ايىندا ەلىمىز اۋماعىندا ماگاتە-مەن بىرلەسىپ, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋىن ماڭىزدى باستاما بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. وسى جاھاندىق اۋقىمداعى وقيعانى اتومدى قاۋىپسىز جانە بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ماسەلەلەرىندە اسا ماڭىزدى قادام بولعانىن سەزىنۋ ماڭىزدى. بۇل قادامنىڭ قازاقستان تاراپىنان جاسالعانى دا قۋانتادى.
اللا پوزدنياكوۆا,
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى اەروعارىش كوميتەتىنىڭ «عارىش-ەكولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» مەديتسينالىق باعدارلامالار ءبولىمى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باسشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
استانا
سوعىس ءورتى تۇتانباسا ەكەن
سوعىس. قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن اتىڭ قانداي جامان ەدى سەنىڭ. تالايدىڭ ءومىرىن قياتىن, تالايدى باۋىرى مەن جاقىن-جۋىعىنان ماڭگىگە اجىراتاتىن تاجالسىڭ عوي سەن, اتىڭ وشكىر سوعىس. سەنىڭ زاردابىڭدى تالايلار باستان وتكەردى. وكىنىشى مەن وكسىگى جۇرەكتەن ماڭگى وشپەيتىنىن تالايلار جاقسى بىلەدى. الەم ءالى دە سوعىس ورتىنە شارپىلىپ تۇر. الەم جۇرتى سوعىس ءورتى ەشقاشان تۇتانباعانىن قالايدى. الايدا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي سوعىسسىز الەمنىڭ قاجەتتىگىن كوتەرىپ جۇرگەن ساياساتكەرلەر دە, مەملەكەت باسشىلارى دا كەزدەسە بەرمەيدى. ءتىپتى, الەمدىك ساياسات ساحناسىندا جۇرگەن كەيبىر تۇلعالار ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن باس قاتىرمايتىنداي كورىنەدى. ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتە ءححى عاسىردىڭ تىنىشتىعىن تىلەگەن, بۇگىنگى قاقتىعىستار مەن جانجالداردىڭ, ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ كوبەيۋى الەمدەگى بەيبىت ءومىردىڭ سيىعىن كەتىرەتىنىن ايتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشانى ويلانۋعا شاقىردى. ارينە, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ۇرەي مەن قورقىنىشقا بوي الدىرماي, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدى مىقتاپ ويلاۋعا شاقىردى. شىندىعىندا, ادام ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تۋدىراتىن جاۋىزدىقتىڭ ءبارى دە قارا نيەتتىلەردىڭ قولداۋىمەن جاسالادى عوي. ايتپەسە, تەرىس اعىمداعى ءدىني سەكتالار دا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي بوي كوتەرمەس ەدى. ادامدار ءبىر-ءبىرىنە جاۋىقپاس ەدى. ءتىپتى, جەلكىلدەگەن جاستار تۋعان ەلىن, وتباسى مەن اتا-اناسىن, باۋىرلارىن تاستاپ, قاسيەتسىز سوعىس ىسىنە ارالاسپاعان بولار ەدى. كوپ جىلدار بويى ايرانداي ۇيىعان اراب الەمىندەگى كەي ەلدەر ءىشى الا تايداي ب ۇلىنبەس ەدى. سول ەلدەردەگى بەيبىت تۇرعىندار جات جەرگە بوسقىن بوپ ۇدەرە جوڭكىلمەگەن بولار ەدى. ءتىلىن دە, ءدىنىن دە تۇسىنبەيتىن وزگە ۇلتتىڭ مۇسىركەۋىنە ۇشىراماعان بولار ەدى. اپىر-اي, وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, الەمدەگى تىنىشتىققا ءىرىتكى سالىپ, حالىقتاردى ءبىر-بىرىمەن قىرقىستىرىپ قويعاندار قانداي ۇشپاققا شىعار ەكەن دەيسىڭ. دۇنيە ديدارىن الاتوپالاڭ قىلعان قارا نيەتتىلەر اللانىڭ قاھارىنا ۇشىرايتىنىن بىلمەگەنى مە سوندا؟ بىلسە دە وسىنداي وپاسىز تىرلىككە قالايشا قادام جاسايدى؟ وزدەرىن قويشى, سوڭىنان ەرگەن ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن ويلامايتىن نەعىلعان قانىپەزەرلەر ەدى بۇلار؟ وزگەنىڭ بەيبىت ومىرىنە قول سۇعىپ, تالاي جاندى ەڭىرەتكەن, تالاي جاندى قىرشىنىنان قيعاندار قالايشا جەر باسىپ جۇرەدى؟ سانانى سان-ساققا جۇگىرتكەن, جاۋابى قيىن وسىنداي ساۋالدار بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن, وزگەگە بولسىن دەگەننەن باسقانى تىلەمەيتىن ادال جانداردىڭ ءبارىن ويلانتادى. ءبىزدىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەر شارىن مەكەن ەتكەن بارشا حالىقتىڭ مامىرا-جاي تىرلىك كەشكەنىن, الەم اسپانىن قارا تۇنەك تورلاماعانىن قالايدى. ءوزىنىڭ اق-ادال نيەتىن الەمدىك سامميت مىنبەرىنەن جاريا ەتتى. پلانەتاداعى بارلىق ەلدەرگە, بارلىق حالىقتارعا تەك جاقسىلىق تىلەپ, سوعىسسىز الەم قۇرىپ, ءتىنى بۇزىلماس تىنىشتىقتىڭ ورناۋى ءۇشىن الاڭداعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىن جاھان جۇرتى قولدايتىنىنا سەنىمىم شەكسىز. ءيا, سوعىس ءورتى ەشقاشان تۇتانباسا ەكەن. الەم ەلدەرى اراسىندا تەك بىرلىك پەن ىنتىماق ورناسا ەكەن. نۇرىم ەرعاليەۆ, ماحامبەت اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانىبولاشاقتى قورعاۋدىڭ وڭ شەشىمى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميت جۇمىسىنا قاتىسۋى بارىسىندا يادروسىز الەمدى ساقتاۋ بويىنشا جاھاندىق ستراتەگياسىن ۇسىندى. ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى اسا جىلدام دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ باسشىسى رەتىندە ول تەك ءوز حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىل الەمدەگى تۇراقسىزدىق تۋرالى تولعاناتىنىن ايقىن اڭعارتتى. «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى جاعدايعا ناقتى تالداۋ جاساپ قانا قويماي, الەمدىك قوعامداستىققا بۇكىل پلانەتانى دەميليتاريزاتسيالاۋ ستراتەگياسىن كولدەنەڭ تارتتى. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ۇسىنىلعان بۇل باعدارلامالىق قۇجات ەلباسىن الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتكەر دەپ اتاۋعا بولاتىنىن تاعى ءبىر مارتە انىق كورسەتىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىق قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇكىل دۇنيەنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن شىن مانىندە الاڭدايتىنىن تەك ەستىپ قانا قويماي, دۇرىس قابىلدادى دەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا مانيفەسكە بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى دەگەن مارتەبە بەرىلدى. قازاقستان يادرولىق قارۋدان العاشقى بولىپ باس تارتقان ەل جانە 1991 جىلدان باستاپ كوپتەگەن جىلدار بويى بۇكىل ادامزاتقا يادروسىز ساياسات جۇرگىزۋ ءبۇكىل دۇنيەجۇزىندە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى بولىپ تابىلاتىنىن دالەلدەپ كەلەدى. بۇكىل دۇنيەجۇزىندە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءىسى ءبىر كۇننىڭ عانا شارۋاسى ەمەس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان, قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ مانيفەسىندە بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم جانە قاۋىپسىزدىك دەپ اتالاتىن جاھاندىق كواليتسياسىن قۇرۋدى ۇسىندى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇرداسى رەتىندە جەكە ءوز باسىم ءۇشىن وتانىمىزدىڭ بولاشاعى ماسەلەسى قاشاندا كوكەيكەستى ماسەلە بولىپ تابىلادى. سەبەبى, بىزگە, جاس ۇرپاققا بەيبىتشىلىكتى, بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەر الەمدىك ساياساتتا ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. حالىقارالىق قوعامداستىققا بۇكىل الەمدە يادروسىز الەم قۇرۋ تۋرالى ۇندەۋدىڭ ءدال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن جاريالانىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن كەۋدەمدى اركەز ماقتانىش سەزىمى بيلەيدى. اسحات ورالوۆ, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, استانا قالالىق «نۇر وتان» پارتياسى فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى استانا
