الەم ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى

س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, پروفەسسور قايىروللا احاجانوۆپەن اڭگىمە – جۋىردا اقش-تا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت ءوت­تى. اقش-تىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءما­سەلەلەرى بويىنشا وسىنداي جوعارى دەڭ­گەي­دەگى سامميت شاقىرۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ – ويتكەنى, بۇل سامميت يادرولىق قارۋلانۋعا قارسى تۇرىپ, يادرولىق تەرروريزم ارەكەتتەرىنە توقتاۋ سالىنعانىن جانە يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جالعاسقانىن قالايدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە ءدال وسى ماسەلەگە بايلانىستى ايتارى بارشىلىق. ەلىمىز دۇنيەجۇزىندە انتيادرولىق قوز­عالىس جەتەكشىسى. بۇگىنگى كۇنگى باستى ماقسات – دۇنيەجۇزىندە يادرولىق قاۋىپتى ازايتۋ جانە سول ماقساتتا قاۋىپسىز قوي-مالار اشۋ. ماسەلە وسىندا. بۇل ماسەلە الەم ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. سوندىقتان, بۇل باس­تاماعا ەشكىم دە بەيجاي قاراي المايدى. دۇنيەجۇزىندە يادرولىق قالدىقتاردى تاراتپاۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىز الدىڭعى قاتاردا تۇر. قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى شارت حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى. اقش پرەزيدەنتى دە قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى جەتەكشى ءرولىن اتاپ ءوتتى. – ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان كۇن­نەن يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇن حالقى­مىزدىڭ ماڭگى ەسىندە. ال پوليگون زارداپتارىنىڭ جويىلۋ بارىسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى ارقاسىندا قىتايداعى لوبنور پوليگونى, اقش-تاعى نەۆادا پوليگونى, فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيانىڭ تىنىق مۇحيتتى ارالدارىنداعى سىناق الاڭدارى دا جۇمىستارىن توقتاتتى. جەر بەتىندەگى تىنىشتىق جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا بايلانىس­تى ەكەنى تۇسىنىكتى. ەلباسى ن.نازارباەۆ سامميتتە جاريالانعان مانيفەسىندە ادامزاتقا ورتاق «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتتى. «بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى قانداي دا ءبىر سوعىستا ەشكىم جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيو­ما رەتىندە ءتۇسىنۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەم­لەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاس­پاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك», – دەدى ەلباسى. بۇدان اسىرىپ ايتۋ استە دە مۇمكىن ەمەس. – ال اتوم قارۋ رەتىندە جويىلىپ, بەيبىت ماقسات ءۇشىن پايدالانىلۋى كەرەك دەيسىز عوي؟ – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ قوز­عالىسىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ءبىرىنشى ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى زور. بۇل جاھانعا ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىل ماقساتىن كورسەتتى. يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا الەمدىك كۇشتى بىرىكتىرەتىن سامميت ءوت­كىزۋدىڭ ماڭىزى زور. ەكىنشىدەن, تەرروريزم قاۋپى دە ۇرەيلەندىرە باستادى. قازىر الەمدە ەشقانداي ەل تەرروريزمنەن قاۋىپسىزبىز دەپ ايتا المايدى. ەلباسى ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريالانعان «الەم. ءححى عا­سىر» مانيفەسىنىڭ دە وسى تۇرعىدان ما­ڭىزى زور. العاشقى 2010 جىلى وتكەن سامميتتە-اق اقش پرەزيدەنتى باراك وباما قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جەتەكشى ءرول اتقارىپ كەلە جاتقانىن ايتقان بولاتىن. سەۋلدە وتكەن ەكىنشى سامميتتە قازاقستان, اقش, رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى جاعداي بويىنشا بىرىككەن مالىمدەمە دە جاسادى. ياعني, سەمەيدىڭ پوليگون ايماعى سانالاتىن دەگەلەڭ تاۋىنىڭ سىلەمىندەگى يادرولىق سىناقتار وتكىزىلگەن جانە راديا­تسيالىق بەلسەندى ماتەريالداردىڭ قالدىقتارى قالعان تۋننەلدەردى جابۋ ءىسى بويىنشا كوپجىلدىق بىرىككەن وپە­راتسيانىڭ اياقتالعانى جاريا ەتىل­­دى. ءۇشىنشى گااگاداعى سامميتتە دۇنيە­جۇزىندەگى قاۋىپتى يادرولىق ما­تەريال­داردىڭ سانىن قىسقارتۋ, بار­لىق يادرولىق ماتەريالداردىڭ جانە رادياتسيالىق بەلسەندى كوزدەردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن كوتەرۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ سەكىلدى اۋقىمدى جاھاندىق ماقساتتاردىڭ ورىندالۋى ءسوز بولدى. وسى سامميتتە ەلباسى ەلىمىزدە يادرو­­لىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ بويىنشا يادرولىق ماتەريالداردى ەكسپورتتىق باقىلاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلگەنىن ايتتى. يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردى بىرىزدەندىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلدى. الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ رەاكتورلارى تومەن بايىتىلعان وتىن­عا كوشىرىلدى. ەڭ ماڭىزدىسى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى يادرولىق نىساندار ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىندا. – قايىروللا حاسەن ۇلى, ەلىمىز ۋران قورى, ۋران كەنىن ءوندىرۋ ءجونى­نەن الەمدىك كوشباسشى سانالادى. يادرولىق وتىن ءوندىرۋدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋعا قول جەتكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى عوي؟ – ەلباسى ەلىمىزدىڭ بەيبىت ماقسات ءۇشىن يادرولىق وتىن ءوندىرۋدىڭ جاھاندىق تەحنولوگيالىق تىزبەگىنەن ءوز ورنىن الا الاتىنىن ايتتى. 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋ­رالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. ماگاتە-مەن بىرلەسىپ, تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ ءبىزدىڭ ماڭىزدى ۇلەسىمىز بولعانىن ەلباسى اتاپ كورسەتتى. بۇل يراننىڭ يادرولىق پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى بولدى. بولاشاقتا يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانعىسى كەلەتىندەر وسى بانك رەسۋرسىن قولدانۋىنا بولادى. ءبىز تومەن بايىتىلعان يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق دەپوزيتاريى بولىپ سانالامىز. بىزدە ماگاتە-مەن بىرلەسىپ ۋراندى ءوندىرۋ جانە بايىتۋدىڭ بارلىق تسيكلىن اۆتوماتتى تۇردە تىركەۋ, باقىلاۋ جانە قورعاۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى تابىستى ىسكە اسىرىلۋدا. قازاقستان بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتىق يادرو­لىق تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىگى تەڭ بولۋىن قولدايدى. – مۇنداي بانكتىڭ قۇرىلۋى قاۋىپ­سىزدىكتىڭ بىرەگەي تەتىگى دەۋگە بولا ما؟ – ارينە, ويتكەنى, بانك ماگاتە-گە مۇشە ەلدەرگە تومەن بايىتىلعان ۋرانعا كەپىلدىك بەرەتىن بىرەگەي ورتالىققا اينالادى. ياعني, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بەيبىت ءتۇر­دە دامۋىنا قىزمەت ەتىپ, جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسادى. 2015 جىلدىڭ 27 تامىزىندا استانادا قازاقستان ۇكىمەتى مەن اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. قول قويۋ راسىمىنە ۇلىبريتانيا, اقش, قىتاي, فرانتسيا, رەسەي وكىلدەرى, سونداي-اق, وسى جوبانىڭ دونورى بولىپ تابىلاتىن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, كۋۆەيت, ءباا وكىلدەرى قاتىستى. بانك شىعىس قازاقستان وب­لىسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋى­تىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسپاقشى. وندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن پايدالانىلاتىن تومەن بايىتىلعان ۋران ساقتالادى. قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىككە قاتىستى جوعارى دەڭ­گەيدەگى قىزمەتتەر اتقارعانىن, بۇعان قوسا, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ جونىندەگى ماسەلەلەر قازاقستان تاراپىنان وڭ شەشىم تاپقانىن اتاپ ايتتى. حالىقارالىق قوعامداستىق بانك ءوز قىزمەتىن قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدىلىك جاع­دايىندا جۇزەگە اسىراتىنىنا ءۇمىت ءبىلدىردى. – سەمەي پوليگونى جەرلەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ ءۇشىن قايتارۋ ماسەلەسى تۋىندادى. وسى جەرلەر زەرتتەلىپ بولدى ما سوندا؟ – جالپى, جارىلىستاردان كوز اشپاعان سەمەي پوليگونىنىڭ تاعدىرى بۇۇ قارارىمەن مويىندالعان. 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا پوليگون جەرلەرىندە مال باعۋعا, ەگىستىك جۇمىستار وتكىزۋگە تىيىم سالىندى. ارينە, وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدەگى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پو­لي­­گون ايماقتارىنىڭ رادياتسيالىق جاعدايىن زەرتتەۋدە. اسىرەسە, پوليگوننىڭ پاۆلودار وبلىسىنا قاراستى سولتۇستىك ايماعىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا پاي­دالانۋعا بولاتىندىعىن نەمەسە ءازىر­شە بولمايتىندىعىن زەرتتەۋ جۇ­مىستارى ايرىقشا نازار اۋدارتادى. قازىرگى كۇندەرى پوليگون ايماعىندا مال باعاتىن شارۋا قوجالىقتارى بار. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بويىنشا, ەگەر بۇل جەرلەر رادياتسيامەن ۋلانباعان بولسا, وندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا تولىق قايتارىلۋى ءتيىس. ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىق عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, پوليگون جەرلەرىنىڭ كەيبىر بولىگىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارۋعا بولادى. بۇل – ءبىز ءۇشىن سەمەي پوليگونى زاردابىنان شىعۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى. كەشەندى ەكولوگيالىق زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ءىس-شارالارىنان كەيىن ول جەرلەر بىرتە-بىرتە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا بەرىلەتىن بولسا, شارۋا قوجالىقتارى دا كوبەيەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى داميدى. – مۇنىڭ قانداي دا ءبىر عىلىمي تۇردە سەنىمدى نەگىزى بار ما؟ – ارينە. جۇرگىزىلگەن كوپجىلدىق زەرتتەۋلەرىمىز پوليگون ماڭىنداعى ازىق­تىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ حيميالىق قۇرامى مەن نارلىلىگىن دۇرىس پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, «پوليگون ايماعىنداعى ازىقتىڭ حيميالىق قۇرامى مەن نارلىلىگى» تۋرالى العاشقى كىتاپ بيىل باسپادان شىعادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل مونوگرافيا پاۆلودار مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق عالىمدارىنىڭ تىعىز بايلانىسىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوبا. جانە سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالىپ جازىلعان العاشقى عىلىمي جۇمىس­تاردىڭ ءبىرى. اتالعان ەڭبەككە ۇلەسىن قوسقان – «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سۇلتان كارتوەۆ. وسى ادام­­نىڭ باسقارۋىمەن وبلىس ورتا­لىعىندا «قازاقستان جولى – يادرولىق قارۋسىز الەم» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. بۇگىن ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن اقش قارىم-قاتىناستارى ستراتەگيالىق سيپاتقا يە جانە جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. بۇل كەزىندە سەمەي پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق سىناقتارعا حالىقارالىق موراتوري جاريالاۋ­دان باستالعان بولاتىن. پوليگون جابىل­عانىنا 25 جىل بولسا, موراتوريگە 20 جىل تولىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى, ءبىزدىڭ باستامالارىمىز. – «پوليگون ايماعىنداعى ازىقتىڭ حيميالىق قۇرامى مەن نارلىلىگى» دەپ اتالاتىن مونوگرافياڭىزدىڭ تاقى­رىبى ماڭىزدى. پوليگون اۋماعىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز. جازعان ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ جەمىسىن بۇكىل ءوڭىر حالقى كورسىن. – راحمەت. جازعان, زەرتتەگەن جۇمى­سىمىز – كوپجىلدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. پوليگون تاقىرىبى – عالىمدار, زەرت­تەۋشىلەر, جۋرناليستەر ءۇشىن قاجەتتى, زەرتتەۋدى كەرەك ەتەتىن اۋىر دا قىزىقتى تاقىرىپ. ءوزىڭ دە «ەگەمەندە» جازدىڭ. ستۋدەنتتەرىمىز دە بەيبىت اتومدى ەل يگىلىگىنە پايدالانۋ ءۇشىن كوپ وقىپ, كوپ بىلۋلەرى كەرەك. پوليگون ايماعىنداعى مال جەيتىن جەمشوپ, سۋ تازا بولسا, ادام دەنساۋلىعى مىقتى. حالىق سول جەرلەرگە مىڭعىرتىپ مالىن باقسىن. ماگاتە قازاقستانعا ۇلكەن سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قا­بىلدانۋى دا سودان. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان قازاقستاندا بانكتى ورنالاستىرۋعا بار­لىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاسقان.  اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار