وركەنيەتتىڭ ىرگەلى قازىناسى

تاياۋ ارادا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجو­نىندەگى سامميت تاۋەلسىز تاريحىنا شيرەك عاسىر تولعالى تۇرعان قازاقستانمەن بىرگە, بۇكىلالەمدىك پروگرەسشىل حالىقتار ورتاسىندا ماڭىزدى وقيعا بولدى. وسى الەمدىك باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار حالىقتار تاعدىرىنا تونگەن سىن-قاتەرلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ونى اۋىزدىقتاۋدىڭ جولدارى مەن امالدارىن ىزدەدى. وسىدان التى جىل بۇرىن وتكەن جاھاندىق ۇنقاتىسۋ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى بارىنشا شەكتەۋدىڭ شارالارىن بەلگىلەگەن بولاتىن. الايدا, بۇل سالاداعى پروبلەمالار سوندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەر مەجەسىنە جاقىنداۋ ورنىنا, ءتىپتى, الشاقتاپ كەتكەن سياقتى كورىندى. وسىنداي الەمدىك اسا ماڭىزدى جانە جاۋاپكەرشىلىگى ولشەۋسىز باسقوسۋدا حالىقارالىق ساياساتتاعى كۇردەلى احۋال, سانكتسيالىق قارسى تۇرۋشىلىق, تۇراقسىزدىقتىڭ جاڭا وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋى مەن «سوزىلمالى جانجالداردىڭ» قايتا بىقسۋى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا پىشىندەرىن ىزدەۋگە يتەرمەلەپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, ناق قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىتىمگەرشىلىك باس­تامالارى الەمگە اسا قاجەت جاڭا لەپ اكەلۋدە دەسەك, شىندىقتان تىم الشاق كەتپەگەنىمىز. وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعىنداي, سامميت شەڭبەرىندە ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جاريا ەتىلدى. بۇل باعدارلامالىق قۇجات سامميت الاڭدارىندا كەڭ كولەمدى تالقىلاۋلارعا ارقاۋ بولسا, ەندى, مىنە, دۇنيەجۇزىندەگى بەيبىت ەلارالىق قاتىناستاردى قولدايتىندار تاراپىنان دا بالاماسى جوق باستاما رەتىندە با­عا­­­لاناتىنى ەشبىر كۇمان كەل­تىرمەيدى. وسىنداي جەر شارىنىڭ اي­ماقتارىندا قانتوگىستى جان­جال­­­دار­عا تەجەۋ قويۋ جولدارىن بولجاعان قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇۇ وتىرىسىندا جاريا ەتكەن ۇسىنىستارى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, باعا جەتپەس باعدارلاما. شىنتۋايتىندا, جاڭا عاسىر با­سىندا الەمدە قالىپتاسقان ال­ماعايىپ احۋال يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە بەيجاي قاراۋ بۇكىل ادامزات تاعدىرىنا تەرىس قاراۋ دەپ باعالاۋمەن تەڭ. ءويت­كەنى, الىس-بەرىس ارتىپ, ءوزارا تىعىز بايلانىسقا تۇسكەن مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز بولىپ, ادامزات اڭساعان وركەنيەت ارناسىنا تولىق قولى جەتۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتىنان ونىڭ باسشىسىن تەرەڭ ويلاندىرىپ كەلگەن اسا وزەكتى پروبلەمالاردى اشىق ورتاعا سالۋىنىڭ ماڭىزى دا وسىندا. ن.ءا.نازارباەۆ سول بۇۇ ءمىن­­­­­­بەسىنەن جاريا ەتكەن ۇسى­نىستارىندا اسپان اس­تى, جەر ءۇستىن مەكەندەگەن ادام­داردىڭ بۇگىندە ءوزىنىڭ بولا­شاعىنا الاڭداپ, شي­رىققان شيەلەنىستەردىڭ شەشى­مىن تابۋعا تالپىنىپ جاتقان جايىن ءادىل جانە دالەلدەنگەن مىسالدار نەگىزىندە بايانداپ بەردى. ادامزات تاجىريبەسى بويىنشا تەك قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىق قانا جارقىن ءومىردى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشاتىنى پروگرەسشىل ورتاعا ايان. الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى ەلدەر اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ۋاقىت تالابىنا اينالعانىن جەكە باسى مەن وتباسى, جالپى قوعام بولاشاعىن كوزدەگەندەر عانا وبەكتيۆتى باعا­لاي الادى. بۇل ورايدا, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بايان­داماسىندا كوپۇلتتى جانە كوپ­كونفەسسيالى قازاقستاندىقتار الدىنا قويعان مۇراتتارىنا ۇم­تىلا وتىرىپ, بەيبىت كۇن استىندا جەتكىنشەكتەرىن تاربيەلەۋدەن ارتىق باقىت جوق ەكەنىن دالەلدەي كەلە, ونى ناسيحاتتاپ قانا قويماي, ءححى عاسىردىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە قارسى كۇرەسۋگە قابىلەتتىلىگىن سە­نىمدى ارگۋمەنتتەر ارقىلى كور­سەتتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر تولعالى تۇرعان تاريحىندا سارابدال ساياساتىن تىنباي ناسيحاتتاپ, حالىقارالىق بيىك مىنبەرلەردەن ۇنەمى ىزگى نيەتتى, يگى يدەيالار كوتەرىپ جۇرگەنى الەمگە ايان جانە كوزىقاراقتى ورتا جوعارى باعالاپ كەلەدى. ال بۇۇ مىنبەرىنەن جاريا ەتىلگەن مانيفەست تە سونداي باعالى باستامالاردىڭ جالعاسى بولسا كەرەك. بۇل – ەڭ اۋەلى الەم الەۋەتىن ارقيلى قيىندىقتارعا قاراماستان, بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە, رۋحاني, ادامگەرشىلىك اسقاق سەزىمدەردى قۇرمەتتەۋگە شاقىرعان اسا ما­ڭىزدى باعدارلامالىق قۇجات. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ادامزات باسىنان كەشكەن قاندى قىرعىنداردان ساباق الىپ, وركەنيەت بولاشاعىنىڭ قان­­توگىس­سىز جولمەن دامۋىنا نازار اۋدا­رادى. وعان وزىق ويلى قوعام وكىل­­­­دە­رى اسا زور ىقىلاس تانىتىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ تابالدىرىعىنان باستاپ الاپات قارۋدان باس تارتقان تورتكىل دۇنيەدەگى تۇڭعىش مەملەكەت بولۋى باسقالاردى وزىنەن ۇلگى-ونەگە الۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بولاشاق تاڭىن ويلاعان ورتا مۇنداي بەلسەندىلىككە تەك ىقىلاس بىلدىرەدى عوي. ىلگەرىدە, اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولداۋشى ەلدەرگە الەمدىك ساياساتتا قوقان-لوقى كورسەتۋ ارقىلى تانىلىپ كەلگەن مەملەكەتتەر ولار يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا ۇم­تىلۋدا دەگەن جالا جاپقانى جا­س­ىرىن ەمەس. بۇدان 25 جىل بۇرىن ەلباسى ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. سودان كەيىن عانا يادرولىق دەرجاۆالار اتوم قارۋىن سىناۋعا شەكتەۋ (موراتوري) قويعان ەدى. ال بىلتىر بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاق­ستان­­­نىڭ باستاماسىمەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جونىندە دەك­­­لاراتسيا قابىلداعانى بارشاعا ايان. سونداي-اق, 2015 جىلى قازاق­ستاندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى ۋاعدا­لاستىققا قول جەتكىزىلدى. قازاقستان اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتارعا پاي­دالانۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە كورسەتتى. ن.نازارباەۆتىڭ مانيفەسى بۇكىل الەم ەلدەرى باسشىلارىنا جويقىن قارۋلار ءتۇر­لەرىن تەجەپ, ءتىپتى, جويۋعا جول سىلتەيدى دەپ ويلايمىن. مانيفەستىڭ باستى ماقساتىنان وي تۇيىندەيتىن بولساق, ول – دەر كەزىندە كوتەرىلگەن باستاما. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى ءسامميتتى وتە جو­عارى باعالاۋىمىز كەرەك. سە­بەبى, سوڭعى كەزدەرى يادرولىق قاۋىپ سەيىلۋدىڭ ورنىنا, قايتا كۇشەيىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە, يادرولىق قا­رۋدىڭ جان-جاققا تاراۋ قاۋپى دە باسىم. ەلباسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا جا­ريا­لاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە: «بۇۇ-نىڭ قارۋ­سىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى قىزمەتىنىڭ جاڭا ستراتەگياسى قاجەت. الدىمىزدا ساپالى تۇر-عىدان جاڭا قاتەر – سودىرلاردىڭ قولىندا اسا قاۋىپتى قارۋعا اينالۋى ىقتيمال كيبەرقىلمىستى الاس­تاۋمەن اينالىسۋ مىندەتى تۇر», دەپ شەگەلەي ايتقانى دا وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەدەن تۋىنداعان ەدى. ويتكەنى, يادرولىق قارۋدىڭ جۇگەنسىزدەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپى دە ويلاندىرادى. «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ن.نازارباەۆتىڭ كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن وتكەن كەزدەسۋىندە جان-جاقتى تال­قىلاندى. بۇل ءوز كەزەگىندە اقش سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ يادرولىق قارۋدىڭ تاراتىلۋىنىڭ ارتى ۇلكەن قاۋىپكە ۇلاساتىنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرەدى. ال ەلباسىنىڭ اتالعان سامميت اياسىندا مانيفەست جاريالايتىن ءجونى دە, جولى دا بار. سەبەبى, وسىدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن قازاقستان – يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ رەسمي سايا­ساتىندا مامىلەگەرلىك, بەيبىت باس­تامالارىمەن جاھانعا جان-جاقتى ساراپتالعان قادامدار جاسادى. ەلباسىنىڭ مانيفەسىندەگى تاعى ءبىر بەيبىت ورتا نازارىنا قونىمدى وي – ول يادرولىق قارۋعا قاتىستى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ەكەنىن باتىل ايتۋىندا بولسا كەرەك. «مەم­­­لەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن نەگىز بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن تەڭدەي جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر بولۋى كەرەك», دەگەن­دى ايتا وتىرىپ, ەلباسى تاراپىنان مەيلىنشە مامىلەگەرلىك ءتاسىل­دەرگە كوبىرەك جۇگىنۋ كەرەك ەكەندىگىن, كورەگەندىكتى, الەم تۇر­عىندارىنىڭ بارشاسىنا دەگەن قامقورلىقتى كورەمىز. بۇل رەتتە مانيفەستىڭ ماڭىزىن الەم حالقى جان-جاقتى تالداپ, تارازىلاپ, وڭ باعالاعانى ءجون بولار ەدى. ادامزاتتىڭ, الەمنىڭ تىنىشتىعىنا الاڭداۋشىلىق جانە وسى زامانداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ وتكىر ماسەلەلەرىن جۇمسارتۋ تۋرالى قۇندى ۇسىنىستارى بار وندا. ن.ءا.نازارباەۆ مانيفەسىندە 2016 جىلى قازاقستاندا بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋدى ۇسىنادى. «ءححى عاسىردا قيراتىپ, بۇلدىرۋگە اكەلەتىن سوعىستار مەن جانجالداردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قۇ­قىقتىڭ قاعيداتتارىن قۋات­­تاۋ كەرەك. اقىل مەن ۇنقاتى­سۋعا, سابىرلىلىق پەن پارا­سات-پايىمعا شاقىرۋ جاھان­دىق الەمگە قارسىلاردىڭ اق­پا­راتتىق شابۋىلدارىنىڭ قۇر­باندىقتارىنا اينالماۋى ءتيىس. ءححى عاسىردا الەمگە تىنىشتىق كەرەك!» – دەگەن ءسوزى ەندى كەزەك كۇتتىرمەيتىن جانە دەرەۋ قولعا الاتىن ماسەلە. ويىمىزدى تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, قازاقستان باسشىسى ەندىگى جەردە يادرولىق قاۋىپ­سىزدىككە قاتىستى سوزدەن ىسكە كو­شۋ كەرەك ەكەندىگىن مانيفەستە كورسەتىپ بەردى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا ەلباسىنىڭ بۇۇ بيىك مىنبەسىنەن ادامزاتتىڭ اسا وزەكتى پروبلەماسى تۋرالى مانيفەست جاساۋى سوڭعى شيرەك عاسىرداعى قازاقستاننىڭ اسقاق مارتەبەسىن ايقىندايتىنى انىق. كىم بولسىن, الەم ەلدەرى مەن ءناسىل جانە ءدىني ۇستانىمدار قالايشا شيەلەنىسىپ جاتقاندىعىن ەرەكشە تولقىنىسپەن وي ەلەگىنەن وتكىزۋدە. بارشامىزدى ۇرەيلەندىرەتىن الەم­نىڭ تۇپكىرلەرىندەگى قاندى قاق­تىعىستار وشاعى پايدا بولىپ جاتۋىندا. وسىلايشا, الەم الاڭداتارلىق جاعدايدى باستان وتكىزۋ ۇستىندە. ايتسە دە, ءبىزدىڭ ەرتەڭگى كۇننەن ۇلكەن ءۇمىتىمىز بار. ولاي دەيتىنىمىز, ەلباسىنىڭ بەيبىتسۇيگىش سايا­ساتىنىڭ الەۋەتىنە ەرەكشە سەنىم ارتامىز. جۇرتشىلىق جاقىندا عانا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءسامميتتى ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى القالى جيىن بارىسىندا جاريا ەتكەن بەيبىت باستاماسىنا الەم تۇر­عىن­دارى تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتى «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە: «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن وتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن», دەگەن-ءدى. شىنىندا, وسى جيىنداعى پرەزيدەنتتىڭ ەگەر دە سوعىس بولا قالعان كۇندە جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى دەگەن تۇجىرىمدى ويىن الەمدىك قىرعىن قارۋ الەۋەتىنەن حاباردار ادامدار تولىق قۇپتايدى. ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىنىڭ ماڭىزى وتە زور. قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا وتكەن جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قا­­رۋ­­­دان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلارا­تسيا قابىلدادى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماني­فەسى ارقىلى تاعى دا ءبىزدىڭ ەل­دىڭ بەيبىت باستاماسى الەمدىك دەڭگەيدە جوعارى باعالاندى. تاريحشى عالىم رەتىندە ايتارىم, تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىر تولعالى وتىرعاندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ىرگەلى ۇسىنىستارى الەمدىك وركەنيەت قازىناسىنان تيەسىلى ورنىن الاتىنى ابدەن ايان. نۇرتازا ابدوللاەۆ, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقتوبە وبلىسى