ماعجان جۇماباەۆ: «ءبىر تەڭى جوق – بولعانباي...»

«ءوز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل, تەگى, السىن قايدان كەمەڭگەردى». ءىلياس جانسۇگىروۆ. «شىراعىم احمەت, شىراعىم مير-ياكۋب!.. ەرتەڭ-اق, اللا قالاسا, كۇندى كورە الاتىن ۇرپاق كەلەدى. ەڭبەكتەرىڭدى باعالاپ, كۇرمەت كورسەتىپ جاتسا, وندا بەينەتتەرىڭنىڭ اقتالعانى ەمەس پە؟!» – دەگەن بولاتىن الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحان. بۇل اۋليەلىك دەگەندى قوي! ەل ءۇشىن تارتقان ازابى مەن كورگەن بەينەتى زور دارا دا دانا قايراتكەردىڭ 150 جىلدىق مەرەتويى يۋنەسكو شەڭبەرىندە تويلاناتىنى تۋرالى شەشىمدى ەستىگەندە, ءيسى قازاقتىڭ بوركىن اس­پانعا اتپاعانى كەمدە-كەم. بۇل – قازاقتىڭ قۋانىشى! بۇل – الاش­وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر عاسىر تولۋى قارساڭىنداعى ۇلى توي! بۇل – اللا تاعالانىڭ قازاققا بەرگەن ۇلكەن سىيى! ەرتەرەكتە ءبىر باسىلىمنان «الاش­تىڭ اش قاسقىرلارى» دەگەن ءسوز تىركەسىن وقىعانىمدى دا ۇمى­تا قويعان جوقپىن. ال شىن اش قاسقىرلار – قازاقتى قى­ناداي قىرعان, قولدان جاساعان اشار­شىلىقتى ۇيىمداستىرۋشىلار – بول­شەۆيكتەر ەكەن عوي. الاش كو­سەمدەرى قازاقتىڭ جاڭا تۇرپاتتاعى ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن جان­تالاسقا ءتۇستى. ومىرلەرىن قۇربان ەتتى. سول ابزال جانداردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – قورعالجىن تۋماسى حايرەتدين بولعانباي ەدى. «بورتاڭ بالا, بۇگىن قارا – كارى­تاي. ءبىر كەمى جوق, ءبىر تەڭى جوق – بول­عانباي» دەپ تەگىن جىرلاماسا كەرەك سىرشىل اقىن ماعجان جۇماباەۆ. «ءبىر تەڭى جوق» دەپ بەكەر ايتپاعان بولار؟ «ءبىر تەڭى جوق» دەسە – دەگەندەي. 1934 جىلى يسمايل گاسپرينسكي تۋرالى ماقالاسى ىستامبۇلدا جارىق كوردى. ال ول – تۇركى الەمى رۋحاني كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى ەدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكەر, ۇلتى باشقۇرت زاكي ءۋاليدي توعان حايرەتدين بولعانباي ەسىمىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاي­دى. «بۇگىنگى تۇرىك ەلى تۇركىس­تاننىڭ جاقىن تاريحى» اتتى ىس­تامبۇلدا جارىق كورگەن ەڭبەگىندە حايرەتدين بولعانبايدى ەكى جەردە اتاپ وتكەن», – دەپ جازادى تانى­مال الاشتانۋشى-عالىم ديحان قام­زابەك ۇلى. قورعالجىنان شىققان الاش قايراتكەرىنىڭ ۇلت الدىنداعى ەڭبەگى ۇلان-اسىر. 1917-1918 جىلدارى مۇس­تافا شوقايمەن, سۇلتانبەك قو­جان­ ۇلىمەن بىرلەسىپ تاشكەنتتە «ءبىر­لىك تۋى» گازەتىن شىعارىسقان. وسى باسىلىمنىڭ ءبىراز سانىنا رەداكتور دا بولعان. 1920 جىلى جەلتوقسان ايىندا احمەت, ءاليحان, سماعۇل, ءجۇسىپ­بەكتەرمەن بىرگە «قازاقستان» مەم­لەكەتتىك باسپاسىنىڭ ساراشىلار القاسىنا ەنگەن. بايقاپ قاراساڭىز, حايرەتدين اعا الاش سەركەلەرىنىڭ قاتارىندا ءجۇر. بۇل – ءبىلىم اۋقىمىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ راسىندا دا, ماعجان اقىننىڭ «ءبىر كەمى جوق» دەپ جىرلاۋى – كوپ نارسەنى اڭعارتادى. «ءاۋ باستا, «جاڭادان اشىلعان قورعالجىن اۋدانى قاي جەردە ورنالاسۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلە كۇن ءتار­تىبىنە قويىلعان كەزدە, قاسىنا اس­تانادان كەلگەن وكىلدەردى ەرتىپ ءجۇ­رىپ, قازىرگى اۋدان جەرىن بەلگىلەگەن – ءبىزدىڭ حايرەتدين اعامىز ەدى», دەپ جازادى قابىلتاي نۇرماعامبەتوۆ اقساقال ەستەلىك ماقالاسىندا. سوندا اۋىل اقساقالدارى نۇرماعامبەت پەن مىرزابەك تۇرىپ: «حايرەتدين قاراعىم-اۋ, بۇل جەردە اۋدان ورنالاسسا, مالىمىزدىڭ ءورىسى تارىلادى عوي, بۇل نە قىلعانىڭ؟.. – دەپ وعان وكپە ايت­قان ەكەن. جانى اشىمايتىنىن دا ايتسا كەرەك. ال حايرەتدين اعامىز: «ءاي, باۋىرلارىم-اي, سەندەرگە نەگە جانىم اشىماسىن, اشيدى عوي. مەن جاڭا اۋداننىڭ ورنى ءۇشىن جۇگىرىپ, شىر-پىرىم شىققاندا, سەندەردى ويلاپ قام جەپ ءجۇرمىن عوي. مىنا زامان قۇبىلمالى بولىپ تۇر. ەرتەڭگى كۇن الدا نە تۇر؟ اشتىق, قيىنشىلىق بولا قالسا, تۇگەل قىرىلمايسىڭدار ما؟ ال ەگەر اۋدان ىرگەمىزدە بولسا, دۇكەن, كاپەراتىپ دەگەن ۇيىمداستىرىلادى. الدا-جالدا سوعان قو­لىڭداعى نارسەلەرىڭدى وتكىزەسىڭ دە تاماق, كيىم-كەشەك الاسىڭدار عوي. ءسويتىپ, كۇنەلتپەيسىڭدەر مە؟ اۋداندىق جەردە مەكتەپ اشىلادى, وندا جاس ۇرپاق وقىپ حات تانيدى, ءبىلىم الادى, ءارى قاتىناسقا جاقسى...». الاش ارىسىنىڭ مازاسىن كەتىرىپ وتىرعانى – ەل قامى. تۇركى الەمىنە بەلگىلى قايرات­كەردى, قا­زاق­ستاندا وقۋ-اعارتۋ ىستە­رىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ باستاۋىندا بولعان, بول­شەۆيكتەردىڭ سۇرقيا ساياساتىنا اشىق قارسى تۇرعان, قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋىر ازابىن كورگەن, وتباسىمەن قيىر شيىرلاعان, وسى جولدا قىرشىنىنان قيىلعان قايران ازاماتتى قازىر سول قورعالجىنى قادىرلەي الىپ وتىر ما؟ «...ءبىر كەمى جوق, ءبىر تەڭى جوق». ولەڭ مەن باعانىڭ قادىرى بار زاماندا ايتىلعان بۇل ءسوز ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى كەرەك. كادىمگى شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا پارلامەنتتەگى ايبىندى كۇندەرىندە ءبىر توپ قوعام قايراتكەرلەرىمەن حايرەتدين بولعانباي ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قورعالجىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى №1 ورتا مەكتەپكە وسى كەنتكە العاش قازىق قاققان قايراتكەر ەسىمىن بەرۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپتى. دەي تۇرعانمەن, قازىر وسىعان قوزعاۋ سالىپ جاتقان جاندار جوققا ۇقسايدى. «قازاققا قوشكە قادىرسىز, ومبىعا قوش­كە قادىرلى» دەگەن ماقالانى دا وقى­عانىم بار ەدى. بۇل ەندى كادىمگى الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – ايتۋلى قوشكە كەمەڭ­گەر ۇلى. وسىندايدا: «قازاققا حاي­رەتدين قادىرلى, قورعالجىنعا حايرەت­دين قادىرسىز-اۋ», دەگەن ويعا ەرىكسىزدەن-ەرىكسىز بوي ۇراسىڭ. كوزى قاراقتى وقىرمان الاش قايرات­كەرىنىڭ 1918 جىلى جازىلعان «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ كورسىنشى! باتىرلىقتىڭ دا, ورلىكتىڭ دە (قاھارماندىقتىڭ دا دەر ەدىم), ەرلىكتىڭ دە, پاراساتتىلىقتىڭ دا ۇلگىسى وسىندا جاتقانىنا ەش ءشۇباسى قالمايدى. ەندى ماقالاعا ۇڭىلەيىك. «31 عينۋاردان 10 فەۋرالعا شەيىنگى كۇندەر تۇركىستان حالقىنىڭ ەسىنەن ءومى­رىندە شىقپاس. ول كۇندەردە ادام-حايۋان ءوزىنىڭ بەت اۋزىن تۇركىستان حالقىنا اشىق كورسەتتى. ول كۇندەر – تۇركىستان تاريحىندا سيامەن ەمەس, قانمەن جازىلاتىن كۇندەر. ادام ءپىشىندى جىرتقىشتاردىڭ ول كۇندەردە قوقان كوشەلەرىندە ىستەگەن سۇم­­دىقتارىن ەستىگەندە دەنەڭ تۇرشىگىپ, قا­نىڭ مۇزدايدى. جۇگەنى سىپىرىلىپ, مەيىرىمى كەتكەن, اۋزى كوپىرىپ, كوزى قى­زارعان ادام-حايۋان قوقاندىق كوشە­لەرىندە قۇتىرعان قاسقىرداي كارىنى, جاس­تى, ەركەكتى, ايەلدى تالعاماي قىرعان كۇن­دەر – ول كۇندەر... توزاڭداي كۇناسى جوق ەسەپسىز مۇسىلمان حالقىنىڭ قانى سۋداي شاشىلىپ, جاڭا عانا قايتىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان بوستاندىق گ ۇلىنىڭ ادام ءپىشىندى جىرتقىشتار تابانىندا تاپتالعان كۇندەر – ول كۇندەر. ياپىرم-اي, وسى سىقىلدى ۇلكەن ماسقارا, زور سۇمدىق كۇندەرىن دە تۇركىستان حالقى ءبىر ۇمىتار ما ەكەن؟! – جوق! مىڭ قابات جوق! نەشە بۇگىن سۇيەگىنە قۇلدىق ءسىڭىپ, تامىرىنا ءىرىڭ تولسا دا بۇل كۇندەردى ۇمىتا قويماس!.. تىم بولماسا, نەشە مىڭداعان ءسابي­لەردىڭ كۇناسىز ىستىق قاندارى مەن كىرسىز, تازا ارۋاقتارى ۇمىتتىرماس! تىم بولماسا ومىرىندە بەت-اۋىزدارىن كۇننەن باسقا جان كورمەگەن مۇسىلمان ايەلدەرىنىڭ سۇتتەن اپپاق نامىستارى بۇل كۇندەردى ۇمىتتىرماس!.. ...سورلى تۇركىستان! سەن كەشە بوس­تان­دىق بولدى, تەڭدىك كۇنى تۋدى دەپ قاشانعى جوعالتقان ەركىندىگىڭە تالپىندىڭ عوي. سەن رۋسيانىڭ ۇلكەن وزگەرىسىنىڭ بۋىنا جەلىگىپ, باياعى ايبىنى كۇشتى تەمىرىڭ مەن اقىلى دانا بابىرلارىڭدى ەسىڭە الدىڭ عوي. جوق, بوسقا الدانعانسىڭ! شەتتەن كەلگەن بۋمەنەن ولگەن تەڭدىك تىرىلمەيدى. سەن ول تەڭدىكتى شىن وكسىپ, انىق ساعىنعان بولساڭ, وزگەرىس بۋى وزىڭنەن شىقسىن! ەندى مىنا كوز الدىندا سۋداي اققان كىناسىز قاندار سەنىڭ بويىڭا جىلۋ جۇگىرتسە, سوندا سەن جىلىناسىڭ. سوندا عانا سەن تەمىرلەرىڭ مەن بابىرلارىڭدى كورەسىڭ. – اھ! اينالا قان ساسيدى! ەندى مەن بۇل قاندى كورىپ, بۇرىنعىداي توڭ بولىپ قالا المايمىن. بۇل قان مەنى ۇيىق­تاتپايدى. بۇل قان كوز الدىم­دا تۇر­عاندا قالىڭ ماقتالى ءدۇريا كور­پەنى جىلى جامىلىپ جاتا المايمىن. تۇن­شىقتىرادى... تۇسىمە ەنەدى», – دەپ اسىل اعا قايعىرا دا, قامىعا دا, اشىنا دا جازعان! (مەنىڭ قايران قالاتىنىم, وسى ما­قالاسىنان كەيىن ول قالاي امان قالعان؟!). ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگى, پاراسات اۋقىمىنىڭ كەڭدىگى وسى ءبىر ماقالادا شىنايى كورىنىس تاپقان. ۆ.بەلينسكي كەزىندە: «جالعىز جەلكەن جالتىلداپ...» دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭىمەن لەرمونتوۆ ورىس ادەبيەتى تاريحىنىڭ تورىنەن ورىن الۋعا لايىق», دەگەندەي پىكىر بىلدىرسە, حايرەتدين بولعانباي وسى شاعىن عانا ماقالاسىمەن قازاق تاريحىنىڭ تورىنەن ورىن الۋعا لايىق دەپ ايتار ەدىم. قورعالجىندىق اقىن مۇقان ساعىم­بەك ۇلى: «قىرانداي جەلگە قارسى قاڭتاردا ۇشقان. جوسالى تۋعان جەرىن ماقتان كورگەن, جىر تولعاپ جۇرەگىنەن تەبىرەنگەن, سالعىزعان تۇڭعىش رەت قىزىل ۇيلەر, ك ۇلىم­دەپ كۇن استىنان كوتەرىلگەن», – دەپ حايرەتدين اعانى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. «قىزىل ۇيلەر» دەمەكشى, قورعال­جىندىقتار «قىزىل اكادەميا» دەپ اتاپ كەتكەن بۇرىنعى ورتا مەكتەپ ءۇيىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولماس. 1960 جىلى تۋعان اۋىلىم قارا ەگىننىڭ جەتىجىلدىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, اتباسىن اقمولاعا بۇردىم. اللا تاعالا جار بولىپ, ءساتىن سالىپ پەدۋچيليششەگە ءتۇسىپ كەتتىم. «قىزىل اكادەميادا» وقۋعا وسىلايشا مۇمكىندىك بولماي قالدى. نەگە ەكەنىن قايدام, سول «قىزىل اكادەميادا» قورعالجىننىڭ قاسيەتى تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى ماعان. «قىزىل اكادەميا» تاريحى – قورعالجىن تاريحى! اعايىن! سول «قىزىل اكادەميا» اتالعان بۇرىنعى ورتا مەكتەپتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى ادام توزگىسىز جاعدايدا. بىلتىر بارىپ كوردىم. سۇمدىق! قورعالجىننىڭ ورتاسىنداعى قوقىس قويماسى دەرسىڭ؟! ءبىر كەزدەرى حايرەتدين اتالار ارمانداعان مەكتەپ ەدى عوي... قورعالجىندىق قال­تالى ازاماتتار دەمەۋشىلىك جاساپ, اۋدان اكىمدىگى مۇرىندىق بولىپ, وسى قاسيەتتى ورىندى جاڭعىرتسا, تاريحى باي, قويناۋى قۇتتى, تابيعاتى سۇلۋ دا اسەم قورعالجىنىمنىڭ مۇراجايىنا اينالىپ شىعا كەلمەي مە! ونىڭ قابىرعاسىنان قانشاما ۇرپاق تۇلەپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاقتى. جوعارعى كەڭەسكە ەكى مارتە دەپۋتات بول­عان, وسى مەكتەپتى بىتىرگەن, كەزىندە ون ءبىر جىل تۋعان اۋدانىن باسقارعان, ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ارداقتى ءادىلحان اعا شاباتوۆ ەسىمىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. بولاشاقتا اۋدان ورتالىعىندا حايرەتدين بولعانبايدىڭ ەڭسەلى ەسكەرت­كىشى بوي كوتەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن. وسى ەسكەرتكىشتەن باستاۋ العان قورعال­جىندىق ايتۋلى ازاماتتاردىڭ كەسكىن-كەلبەتتەرى بەينەلەنگەن تۇعىرلار اللەيا­سى بوي كورسەتەر. ال ەندى ءبىر نارسە ۇلت زيالىلارىن تولعاندىرادى: «الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اۋدان ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپكە حايرەتدين بولعانباي ەسىمى بەرىلە مە, جوق پا؟». بۇل ماسەلەنى ەلگە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ كوتەرگەنىنە دە ون جىلدان اسىپ بارادى. ءبىزدىڭ اتا رۋحى الدىنداعى ادالدى­عىمىز بەن پەرزەنتتىك پارىزىمىز – الاشتىڭ اماناتىن سانامىزعا ءسىڭىرۋ, سوعان لايىق ەڭبەك ەتۋ, وتكەنگە كۇرمەت كورسەتۋ. ال قۇرمەتتىڭ كوكەسى – الاش يدەياسىن ۇرپاق بويىنا دارىتۋ. ەندەشە, حايرەتديندەي ءبىرتۋار اعالار ەسىمى ۇمىتىلماق ەمەس! تىلەۋبەك ىسقاقوۆ, ارداگەر-ۇستاز, قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى. اقمولا وبلىسى.