قوعامدىق كەڭەستەر: مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگ

 «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 99-قادامىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى اتالعان زاڭدى ىسكە اسىرۋدا ۇيلەستىرۋشى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, ءبىز مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى مارات الماس ۇلى ءازىلحانوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – مارات الماس ۇلى, اۋەلى قۇ­رىل­عان قوعامدىق كە­ڭەس­تەردىڭ نەگىزگى رولىنە توق­تالىپ وتسەڭىز؟ – تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 2015 جىلعى 2 قاراشادا «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» قر زاڭى قابىل­داندى. اتالعان زاڭ ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق بازاسى ءۇشىن جاڭالىق بولىپ تابىلادى. وسىناۋ زاڭ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ, بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىم قابىلداۋىنا قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملە­كەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ قۇرال­دارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت – قوعامدىق كەڭەستەر ۇعىمى ەنگىزدى. زاڭناما قوعامدىق كەڭەستەرگە بيۋدجەتتىك باعدارلامالار جوبالارى مەن ولاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتەردى, وڭىرلەردىڭ دامۋ باعدارلامالارى مەن مەم­لەكەتتىك جانە سالالىق باعدار­لامالار, ستراتەگيالىق جوسپارلار, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, ەركىندىگى مەن مىندەتتەرىنە قاتىستى نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن تالقىلاۋ سەكىلدى بىرقاتار وكىلەتتىكتەر جۇكتەيدى. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى ارقىلى قوعام مەن مەملەكەت ارا­سىندا كەرى بايلانىس تەتىگى قالىپتاستىرىلىپ, قوعامدىق باق­ى­لاۋ ۇيىمداستىرىلماق جانە مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ مولدىرلىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. – ولاي بولسا, قوعامدىق كە­ڭەستەردى قالىپتاستىرۋ تەتىگىنە توقتالىپ وتسەڭىز؟ ياعني, قوعام­دىق كەڭەس قىزمەتىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن ەسكەرە كەلگەندە, وسى كەڭەستەر قۇرامىنا قان­شا جۇرتشىلىق وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ قانشا وكىلى ەنگىزىلدى؟ – زاڭناماعا سايكەس قوعامدىق كەڭەستەر ەكى دەڭگەيدە, ياعني رەس­پۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭ­گەيلەردە قۇرىلماقشى. رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەرگە ەلىمىزدىڭ قور­عانىس مينيسترلىگىنەن وزگە بارلىق مينيسترلىكتەردە قۇرىل­عان قوعامدىق كەڭەستەر جاتادى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قوعام­دىق كەڭەستەر وبلىستاردىڭ, اس­تانا, الماتى قالالارىنىڭ, سونداي-اق, اۋداندار مەن قالا­لاردىڭ اكىم­دىكتەرى جانىنان قۇرىلعان. اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا دەڭ­گەيىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ فۋنكتسيالارى جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينالىسىنا جۇكتەلەدى. جالپى العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا 225 قوعامدىق كەڭەس­تەر قۇرىلسا, سونىڭ ىشىندە 12 كەڭەس – ورتالىق دەڭگەيدە, 16-سى – وبلىستاردىڭ, استانا, الماتى قالالارىنىڭ, 197 كەڭەس – قالالار مەن اۋداندار دەڭگەيىندە قۇرىلعان. زاڭنامادا قوعامدىق كەڭەس­تەردى كونكۋرس وتكىزۋ ارقىلى قالىپ­تاس­تىرۋ مەحانيزمى قاراستىرىلعان. قوعامدىق كەڭەستەگى جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ سانى ونىڭ مۇشە­لەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىن قۇراۋعا ءتيىس. جۇرت­شىلىق وكىلدەرىنە كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ كاسىبي نەمەسە قوعامدىق قىزمەتى مەن ءومىربايانى تۋرالى مالىمەتتەرىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە وتكىزۋ سەكىلدى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى تالاپتار قويىلدى. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ساپالىق قۇرامىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ ءنا­تيجەسى جالپى رەسپۋبليكا بويىن­شا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى بو­يىن­شا كورسەتكىشتىڭ زاڭناما تالاپتارىنا سايكەستىگىن كورسەتتى. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدەگى كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا 158 جۇرتشىلىق وكىلدەرى كىرگىزىلگەن. بۇل كورسەتكىش بارلىق كەڭەس ءمۇ­شەلەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ 70%-ىن قۇراپ وتىر, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ 93 وكىلى قامتىلعان. قر پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى نۇرلان ورازالين, گەورگي كيم, بىرعانىم ءايتىموۆا, قۋا­نىش سۇلتانوۆ, گۇلجان قارا­عۇسوۆا, ارتۋر پلاتونوۆ, بەك­بولات تىلەۋحان, بەلگىلى قوعام قاي­راتكەرلەرى اناتولي باشماكوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كەن­جەعالي ساعاديەۆ, مەلس ەلەۋسىزوۆ, زينايدا فەدوتوۆا, سونداي-اق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار باسشى­لارى نۇرلان ەرىمبەتوۆ, ەڭ­لىك نۇرعاليەۆا, ورالباي ءاب­دىكارىموۆ, مارات باشيموۆ, ەلە­نا دميتريەنكو, ولگا رىل ءجا­نە تاعى باسقالار قوعامدىق كە­ڭەستەردىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى. وبلىستاردىڭ, استانا, الماتى قالالارىنىڭ دەڭگەيىندەگى قوعام­دىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا 350 ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى كىرگىزىلگەن, بۇل كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ 77%-ىن قۇراپ وتىر, سونىڭ ىشىندە – 134 ۇەۇ-نىڭ وكىلدەرى قامتىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا التىناي كوبەەۆا, ارۋجان ساين, ناتاليا ۆشيۆتسەۆا, قايرات يماناليەۆ, ولەگ چەرنىشوۆ سەكىلدى ەلىمىزدەگى ىقپالدى ۇەۇ-لار جەتەكشىلەرى بار. سونداي-اق, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالاردىڭ وبلىستىق فيليالدارىنىڭ كوش­باسشىلارى, بيزنەس-قۇرى­لىم جە­تەكشىلەرى, كاسىپوداق ۇيىم­دا­رىنىڭ وكىلدەرى مەن باق, ەتنو­مادەني ورتالىقتارىنىڭ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىر­گىزىلگەن. قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قالالار مەن اۋداندار دەڭگەيىندەگى قۇرا­مىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ 2 مىڭ­­نان استام وكىلدەرى كىرگەن, بۇل كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانى­نىڭ 70%-ىن قۇرايدى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن بيز­نەس-قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ توراعالارى بولىپ بەكىتىلدى. بۇل جاڭا زاڭنىڭ ەنگىزىلگەن نورمالارعا سايكەس ورىندالعان تۇجىرىمدامالىق تالاپتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا قوعامدىق كەڭەس­تەردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ كەزەڭى اياقتالعان, ياعني كەڭەستەردىڭ قىزمەتى ءوز بەتىنشە جۇرگىزىلۋدە. وسىلايشا ولاردىڭ باستى مىندەتى قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ بولىپ وتىر. – مارات الماس ۇلى, قوعام­دىق كەڭەستەر قىزمەتىنىڭ ءتاجى­ريبەسىندە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ قانداي تۇرلەرى پايدالانىلۋى مۇمكىن؟ – ايتا كەتەر جايت, «قوعام­دىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ قابىل­دانعانعا دەيىن دە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋ, مەملەكەتتىك ورگان­دار قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگىن, مەم­لەكەت­تىك قىزمەت ستاندارتتارىن بۇقارالىق تالقىلاۋ ارقىلى باعالاۋدى قالىپتاستىرۋ سەكىلدى جەكەلەگەن تۇرلەرى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردى تارتۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەن. ال جاڭا زاڭ قوعامدىق با­قىلاۋ فۋنكتسياسىن قوعامدىق تىڭداۋلاردى ۇيىمداستىرۋ, قوعامدىق ساراپتاما جۇرگىزۋ, قو­عامدىق مونيتورينگتەۋدى ءىس­كە اسىرۋ, قوعامدىق كەڭەس وتى­­رىستارىندا مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ جۇمىس ناتيجەلەرى تۋرالى ەسەپ­تەرىن تىڭداۋ سەكىلدى 4 تە­تىگىن بەلگىلەۋ ارقىلى كەڭەي­تىپ وتىر. بۇگىندە قوعامدىق كەڭەستەر ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, ەركىندىگى مەن مىندەتتەرىنە قاتىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندار قابىلدايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىنا قوعامدىق ساراپتامانى بەلسەندى جۇرگىزۋدە. ياعني, قوعامدىق كەڭەستىڭ قورىتىندى تۇجىرىمى بولماسا, اتالعان اكتىلەر ادىلەت ورگاندارىندا ءتىر­كەلمەيدى. ەڭ ماڭىزدىسى, قازىرگى تاڭدا جاڭا زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن سوڭ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ۇسى­نىم­دارىن قاراۋعا مەملەكەتتىك ورگاندار مىندەتتى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار بار­­­­­­­­­­لىق ۇسىنىمدار بويىنشا نە­لىكتەن قابىلداندى نەمەسە قا­بىلدانعان جوق, سونداي-اق, باسقا دا ۇسىنىمدارى بويىنشا ناقتى دالەلدەر كەلتىرىلگەن جاۋاپتار بەرۋى قاجەت. ءبىرىنشى توقساندا ايماقتاردا قوعامدىق كەڭەستەر وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ناتيجەلەرى مەن جاقىن كەلەشەككە قويىلاتىن مىندەتتەرى تۋرالى اكىمدەردىڭ ەسەپتەرىن تىڭدادى. ەكىنشى توقساندا مينيسترلەردىڭ ءتيىستى قوعامدىق كەڭەستەر الدىن­داعى ەسەپتەرى تىڭدالادى دەپ كۇتىلۋدە. زاڭنىڭ تاعى دا ءبىر جاڭالىعى – ۇكىمەت قوعامدىق تىڭداۋلاردى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبىن بەل­گىلەدى. اتالعان ماسەلە بويىن­شا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋ­لى­سى قابىلداندى. قوعامدىق تىڭ­داۋ­لاردا سالانىڭ نەمەسە اي­ماق­تىڭ كوكەيكەستى قوعامدىق ما­ڭىزدى ماسەلەلەرى تالقىلاۋعا شىعارىلاتىن بولادى. قوعامدىق باقىلاۋ تۇر­عىن­داردىڭ قالالاردى, وبلىس­تاردى, اۋداندار مەن اۋىلداردى باسقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, اتاپ ايتقاندا, وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرۋىنە, قوعامدىق تىڭداۋلارعا, قوعامدىق مونيتورينگتەۋگە قاتىسا وتىرىپ ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە جانە وڭىرلەردى دامىتۋ مەن تۇرعىنداردىڭ ماقساتتى توپتارىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار قا­بىلدايتىن شەشىمدەرگە ساراپتاما جۇرگىزۋ ىسىنە ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. – ەندى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىم­داستىرۋدى قالاي جوسپارلاپ جاتقاندارىڭىز جونىندە قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز؟ – پارلامەنت ماجىلىسىندە «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋدى مونيتورينگتەۋ بويىنشا كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا زاڭدى ازىرلەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى نۇرلان ءابدىروۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, سەرىك سەيدۋمانوۆ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جانە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, ەۋرووداق, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى وكىلدىگى, قازاقستاندىق ۇەۇ وكىل­دەرى كىرگىزىلگەن. بۇل ورايدا بىرلەسكەن ىنتى­ماقتى جۇمىستار كەلەسى باعىتتاردا جۇرگىزىلمەك. بىرىنشىدەن, قوعامدىق كەڭەس­تەردىڭ توراعالارىمەن ءجا­نە مۇشەلەرىمەن قوعامدىق موني­تورينگتەۋدىڭ قۇرالدارىن ەنگىزۋ بويىنشا ۇدايى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. وسى ماقساتتا جۋىق ارادا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بۇۇ دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسىمەن ەۋرو­وداقپەن بىرلەسكەن سەمينار-ترەنينگتەر ۇيىمداستىرماقپىز. اتال­عان شارالارعا ترەنەرلەر رەتىندە ءبىز قازاقستاندىق ۇەۇ-نىڭ وكىلدەرىن – قوعامدىق مونيتورينگتەۋ سالاسىنداعى ساراپشىلارىن شاقىردىق. سونداي-اق, ەۋرووداقپەن بىرلەسە وتىرىپ قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىز­مەتىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ادىستەمەلىك قۇرال ازىرلەنۋدە. وسىلايشا, ءبىز قازاقستاندىق ۇەۇ مەن حالىقارالىق ۇەۇ-نىڭ رەسۋرستارىن پايدالانىپ وتىرمىز دەپ ابدەن ايتا الامىز. ەكىنشىدەن, قوعامدىق كەڭەس­تەر قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن شىنايىلىعىن ارتتىرۋدى ماق­سات ەتۋدەمىز. ياعني, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى تۋرالى, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ, قوعامدىق باقىلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىن باق-تا جاريالاۋدى كەڭىنەن ۇيىمداستىرماقپىز. ۇشىنشىدەن, ءبىز مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرى ءۇشىن پراكتيكالىق ۇسىنىمدار ازىرلەۋ ورايىندا قوعامدىق كەڭەس­تەردىڭ قىزمەتىنە مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارىن جاق­سارتۋدامىز. وسىلايشا, ءبىز حالىقارالىق جانە قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ, باق, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ رەسۋرستارىن تارتا وتىرىپ كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋدى جولعا قويدىق. ال ىنتىماقتاسا اتقارعان مۇنداي جۇمىستار قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قوعامدىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ىسىنە ازاماتتاردىڭ بەلسەنە قاتى­سۋىن قام­تاماسىز ەتەدى دەپ سەنە­مىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».