كەڭەس قۇرعان جەردە كەمدىك جوق

قاسىم امانجولوۆتىڭ عاسىرلىق تويى الدىندا ەل ازاماتتارىنا ايتار قۇلاققاعىس تالاي شەشەن تاڭدايى تاقىلداپ, كوپ ايتسا دا كونەرمەي, سانسىز ادام, سان حا­لىققا تاعىلىم بولعان, ەسكىدەن جەتكەن ەستى اڭىز بىلاي دەپ سىر شەرتەدى. ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدا ەكى پاتشالىق قا­تار ءومىر ءسۇرىپتى. ونىڭ ءبىرى – اسكەرى سۇستى, ەكونوميكاسى كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەت تە, ەكىنشىسى جايىننىڭ جانىنداعى شاباقتاي شاعىن ەل ەكەن. كۇشى تاسىپ, اتاعى اسقان ءۇل­كەن ەل كىشى ەلدى جاۋلاپ الماق بوپ جورىققا اتتانىپتى. شابۋىلعا شىققان ەلدىڭ پات­شا­سى شاپپاق بولعان ەلىنە جاقىن كەلىپ جان­سىز­دارىن جىبەرىپتى. كورشى ەلدى ءوز كوزىمەن كورىپ قايتقان جانسىزدار مەن جورىققا ات­تان­عالى وتىرعان پاتشا اراسىنداعى اڭگىمە بىلاي ءوربىپتى: – كورشىمىزدىڭ اسكەرى قانشا؟ – دەپ سۇراپتى پاتشا. – جەتپىس مىڭ – دەپتى جانسىزداردىڭ باسشىسى. – تۇك ەمەس ەكەن, مەنىڭ جەتى ءجۇز مىڭ اسكەرىم ونداي شاباقتاردى وپ-وڭاي-اق جۇتا سالادى. – ال ەندى الگى ەلدىڭ حالقى سوزىنە قۇلاق اساتىن قانشا اقىنى بار ەكەن؟ – دەپ سۇراپتى پاتشا. – تاجدەگى التىن جاقۇتتاي جارقىراعان ارقالى التى اقىن بار, – دەپتى جانسىز. – اقىن دەگەن اۋليە عوي, – دەپتى پاتشا. – تو­بىردى جەڭۋگە بولار, تالانتتى قالاي جە­ڭەرسىڭ؟! تەڭىزدى داۋىل, حالىقتى اقىن كوتە­رە­دى. التى اقىن اسۋ بەرمەس اسقار التى تاۋ, ءوت­كەل بەرمەس اشۋلى التى تەڭىز. تاۋدان قا­لاي اسارسىڭ, تەڭىزدى قالاي كەشەرسىڭ؟ الەم­دى بيلەيتىن ءسوز. ءسوزدى بيلەيتىن اقىن. ءسوز­دىڭ يەسى, اقىننىڭ كيەسى ۇرار ءبىزدى. اۋليە سىندى اقىندارى بار ەلدى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس, مەن بۇل جورىقتان باس تارتامىن دەگەن ەكەن. اڭىزدىڭ اناسى – اقيقات دەسەك, ءسوزدىڭ كۇشى قۇدايدىڭ كۇشىندەي ەكەنىن باعىمدارسىز. بار ونەردىڭ اناسى – وزەكتى ورتەپ شىققان ءسوز بەن سەزىمنەن, قورىتىلعان قورعاسىنداي وي مەن پاراساتتان جارالعان ادەبيەت. ادەبيەت دەگەنىمىز – الەمدىك الاڭ دەسەك, تالانتتىڭ تاريحي مىندەتى عارىشتان دا كۇر­دە­لى ادام جانى جايلى ۇلتتى ۇيىتىپ, ۇرپاعىنا ۇلگى بولار كوركەم وي ايتىپ, كوركەم وبراز جاساۋ. تالانتقا قويىلار وسىناۋ قاتاڭ تالاپ تۇر­عىسىنان كەلىپ, شەبەرلىك مۇناراسىنان قا­را­عاندا دا, ۋاقىتتىڭ سىنىنان سىنباي وتكەن سىمباتى بولەك سىرلى الەمنىڭ ساۋلەتشىسى بو­لىپ قالا بەرەتىن الاشتىڭ اقيىق اقىن­دارى­نىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى قاسىم امانجولوۆ. ومىرگە ەندىم ەڭبەكتەپ, شالقالاپ اكەم شىقتى ۇيدەن, جەتىمدىك تاعدىر جەتتى ەپتەپ, قاباعى قاتۋ تۇكسيگەن. ومىردەن ءۇمىت جوق وزگە, دالانىڭ تەردىم تەزەگىن, اكەم بوپ تاپتىڭ سو كەزدە, سوۆەتتىك مەنىڭ ءوز ەلىم, – دەپ ساياسي تاقىرىپتىڭ وزىندە دە شەدەۆر تۋعىزعان قاسىمنىڭ شەبەرلىك مەكتەبىنە سوقپاعان قازاق اقىنى جوق. ويتكەنى, اباي – قازاق جىرىنىڭ ارىستانى دا, قاسىم جولبارىسى. كيەلى قاراۋىل – قازاق پوەزياسىنىڭ مەككەسى, قاسيەتتى قارقارالى – مەدينەسى. وڭىمدە مە ەدى, تۇسىمدە مە ەدى, كورىپ ەم عوي ءبىر ارمانداي قىزدى, ءبىر نازىك ساۋلە ك ۇلىمدەپ ەدى, سۇراپىل سوعىس سوقتى دا بۇزدى. نەمەسە: جانىمدى سالساڭ جالىنعا, جانادى-اۋ دەپ تە سەسكەنبەن, سوناۋ ءبىر بولعان شاعىمدا-اق, شومىلىپ ورتكە وسكەم مەن, – دەگەن سىرلى دا, مۇڭلى, ويلى دا وتتى جىرىن ءالى كۇنگە دەيىن بار قازاق جاتقا ايتادى. بۇل تەگىن ەمەس, ونىڭ تەرەڭ سىرىن تەگەۋرىندى تالانتتىڭ تەكتىلىگىنەن ىزدەۋ كەرەك. وسى ورايدا تۋاتىن وي: حاكىم اباي – قازاق جىرىنىڭ قاسيەتتى الاتاۋى بولسا, اقيىق اقىن قا­سىم – قازىنالى قارا­تاۋى. تاريح ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن ءوزى­نىڭ تالانتتى ۇلدارىن تىرىسىندە تۇرتپەكتەپ, ولگەن سوڭ دانىشپانىم, ارىستانىم دەپ وك­سيتىن قايران قازاق قانىنا سىڭگەن قاشانعى قىزعانىشتىق, كۇنشىلدىكپەن ابايمەن يىق­تاسقان ماعجان, ءىلياس, قاسىمىن دا كەشەۋىلدەپ تانىپ, كەش باعالادى. دەگەنمەن «نو موي زاششيتنيك ۆرەميا…» دەپ ۇلىلاردىڭ ءبىرى ايتقانداي, تابيعي تالانتتىڭ باعاسىن تاريحتىڭ ءوزى بەرىپ وتىر. ءوز باسىم قاسىمدى – جىرداعى وتتى جاسىندى وزگەلەر ۇمىتا باستاعان كەزدە, بىرەۋلەر كوككە, بىرەۋلەردىڭ جوققا شىعار­عانى­نا, بىرەۋ­لەر­دىڭ اتاعىنا, بىرەۋلەردىڭ شاتاعىنا قاراماس­تان جاس كەزىمدە قار­قا­رالىداعى ول تۋعان اق­قورا­عا بارىپ تاعزىم ەتكەنىمدى, تەگەۋرىندى دە تەك­تى قاسىم جايلى ونداعان ماقالا, «سىمباتى بولەك سىرلى الەم» اتتى زەرتتەۋ, «امانات» ەسىمدى دراما جانە «ەكىنشى ءومىر» رومانىن جاز­عانىمدى جۇبانىش قانا ەمەس قۋانىش ەتەمىن. جەر-انا مەن اسپان-اتانىڭ ەڭ ۇلى تۋىندىسى ادامدى قاسيەتتى توسىندە تەربەتەتىن تال بەسىك پەن جەر استىنداعى تار بەسىكتىڭ اراسى ءارى كەتكەندە ءجۇز جىل. ال, ءولدى دەۋگە بولا ما, ويلاڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان. اقىندىق دەگەنىمىز ءوزى ورىندى جەرىندە وڭ­دىرماي سوعاتىن تەگەۋىرىندى تەنتەكتىك, ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ قايشىلىقتارىنا دەگەن قار­سى­لىق. ونداي اقىن ءومىرلى, ونداي پوەزيا ماڭگىلىك. ستاليندىك ديكتاتۋرانىڭ كەزىندە دە: ەي, تاكاپپار دۇنيە, ماعان دا ءبىر قاراشى, تانيسىڭ با سەن مەنى, مەن قازاقتىڭ بالاسى, – دەپ رەجيمگە قاسقايىپ تۇرىپ قارسى سويلەگەن تەنتەك تە تەكتى ولەڭدەر اۆتورى بۇگىندە دەموكراتيا بەر­گەن كەڭشىلىك كەزەڭدە قالاي كوسىلەرىن شامالاي بەرىڭىز. اتتەڭ, دۇنيە ارمان-اي, قى­لىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا كوسىلىپ شابار كوشەلى جۇيرىكتىڭ باۋىرىن جازدىرمادى. ءالى دە ارمان كوپ, از ءومىر وعان جەتەر مە؟ سولاردىڭ ءبىر پاراسى: قازاقتا قاسىم ءبىر تۋار. ول جايلى سانسىز جىر تۋار, ونىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىن, بۇكىل الەم تويلايتىن, باقىتتى, جاقۇت كۇن تۋار. مەن ءوزىمنىڭ وسى سوزىمە بار دىلىممەن سەنەمىن دەسەم, قاسىم امانجولوۆتىڭ تالانت­تى شاكىرتى عانا ەمەس, تالاسسىز مۇرا­گەر­لەرىنىڭ ءبىرى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى: پوەزيا كوز جاسىن جەتتى بۇلاپ, ارعى اتاسى گومەردەي تەكتى بۇلاق, ودان بۇرىن ءبىر اقىن بولعان ەدى, ونى ادامزات ۇمىتىپ كەتتى بىراق, – دەپ باس­تا­لاتىن جاۋھار جىرىندا «ول تۇركى ەدى...» دەي كەلىپ, قاسىم جايلى از سوزگە كوپ ماعىنا سىي­عىزا جىرلاپ ەدى. سول جۇلدىزدى جىر ءتۇيىنىن: سول اقىننىڭ جۇرتىندا بىزدەر ءجۇرمىز, سوسىن باسىڭ, ارينە, اۋىرادى, – دەپ ءتۇيىپ ەدى. سەرىك اقىن ايتقانداي, «سول اقىننىڭ جۇرتىندا» قالام ۇستاپ جۇرگەندىكتەن دە قا­سىمنىڭ عاسىرلىق تويى قارساڭىندا الدىمەن ءوزىمدى قامشىلاپ, قارا ورمان قازاققا دا قۇلاققاعىس جاساۋدى پارىز دەپ ءبىلدىم. جاساماس ەشكىم ماڭگى, ءبارى كەتەر. ىزگى ەسىم عانا ماڭگىلىك, ماڭگىگە انە, سول جەتەر, – دەپتى الەم مادەنيەتى­نىڭ ءبىر بولشەگى عانا ەمەس, بيىك ولشەمىنىڭ ءبىرى ساگدي. «ىزگى ەسىمى ماڭگىگە جەتەتىن» سوم تۇلعالى اسىل­دارىمىزدىڭ ءبىرى ەمەس پە قاسىم؟! الاش­تىڭ اياۋلى اقىنىنىڭ تويىن بيىك دارەجەدە ءمىنسىز وتكىزۋ – باسشىنىڭ دا, باسقامىزدىڭ دا ازاماتتىق پارىزىمىز, سان ۇرپاقتىڭ سانا­سىن سىلكىنتىپ, ۇلتتىق رۇحتى اسقاقتات­قان داۋىلپاز جىر الدىنداعى قارىزىمىز ەمەس پە؟ كەڭەستى جەردە كەمدىك جوق. دالانىڭ دا­نىش­پان اقساقالدارى ايتقان تاعى ءبىر تا­عى­لىم­دى ءسوز بار: «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بول­مايدى. اردىڭ جۇگى ناردىڭ جۇگىنەن دە اۋىر ەكەنىن ۇمىتپايىق. قاسىم امان­جو­لوۆتىڭ ارۋا­عى­نىڭ الدىندا ادال بولىپ, ءسوز­دىڭ كيەسىن سىيلاپ, التى الاشتىڭ ايماڭ­داي اقىنىنىڭ عاسىرلىق تويىن ەل ەسىندە قالاتىن تاعىلىمدى توي دارەجەسىندە وتكىزۋ ءۇشىن اقىل قوسايىق. ازىرلىك جۇمىستارىنا تەزدەتىپ كىرىسەيىك, اعايىن! مەرەيتوي – توي تويلاۋ ەمەس, وي تولعاۋ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ, جاس ۇرپاققا پات­ريوتتىق تاربيە ەكەنىن ەل جاقسى بىلەدى. سول ءۇشىن, تاعى دا كەش قالماۋ ءۇشىن, قاسىمنىڭ 70, 80, 90 جىلدىعىنداعى كەمشىلىكتەردى قاي­تالاماۋ ءۇشىن وقىرمان قاۋىممەن وي ءبولىسۋ ورايىنداعى ناقتى ۇسىنىستارىم مىناۋ: قاسىمنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى وتكەن الماتى قالاسىندا بوي كوتەرگەنى ءجون. بەلگىلى ءبىر تۇلعانى ءبىر ءوڭىر عانا ەنشىلەيتىن ۇردىستەن وسى باستان ارىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ ورايى كەلمەسە, ەسكەرتكىشتىڭ قارقارالىدا ەمەس, حالقى, قوناعى كوپ قاراعاندىدا ورناعانى ورىندى بولار ەدى; استانا مەن قاراعاندىداعى ءبىر-ءبىر كوشە اقىن اتىمەن اتالسا; ق.امانجولوۆتىڭ شىعارمالارىن قامتى­عان 4 تومى شىقسا; اقىن ەسىمى رەسپۋبليكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ بىرىنە بەرىلسە; قاسىم جايلى دەرەكتى كينولەنتا تۇسىرىلسە; قاسىم تۋرالى جازىلعان كوركەم شى­عارمالار جەكە كىتاپ بولىپ شىعىپ, اقىن جايلى سپەكتاكل قويىلسا; اقىن شىعارمالارى جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى مەن مەكتەپتەردە جۇيەلى تۇردە وقىتىلسا; گازەتتەر مەن راديو, تەلەديدار قاسىم­نىڭ تۋعان كۇنىن كۇتپەي اقىننىڭ عاسىرلىق تويى جايلى ماقالا, سۇبەلى سوزدەردى كۇنى بۇگىننەن باستاپ, جىل بويى ۇزدىكسىز بەرسە, ول دا ءبىر ورايى كەلگەن وڭدى ءىس بولار ەدى. بۇل مەنىڭ عانا ويىما كەلگەن يدەيا-ۇسىنىستار. كوپ اقىلى كول. حالىقتىڭ بۇعان الىپ, قوسارى از بولماسا كەرەك. ەل تىزگىنىن ۇستاعان رۋحانيات سالاسىنىڭ ازاماتتارى وسى باستان باس قوسىپ, اقىلداسىپ, تىزە تۇيىستىرە, تىزگىن ۇستاپ, جۇمىس ىستەسە اقىن تويى – ادەبيەت تويى ەل ايتا جۇرەر تاعىلىمى مول شارا بولار دەگەن ويدامىز. ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.