«ايتاقتاي, ايتاقتاي قاسقىردان دا ۇيات بولدى» دەگەن ەكەن باياعىدا جالقاۋ يتتەرىنە وكپەلەگەن بىرەۋ. سول ايتپاقشى, ىشكى رىنوكتاعى جۇگەنسىز كەتكەن باعانى اۋىزدىقتاماق بولعان ايقايدان دا ازىرگە ەشتەڭە شىعار ەمەس. باعا وسۋىنە قارسى كۇرەستىڭ تيىمسىزدىگىنە ەڭ الدىمەن كابينەتتە وتىرىپ جالعان اقپارات بەرەتىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن سالالىق مينيسترلىكتەر كىنالى مە دەگەن وي تۋادى.
وتكەن سەيسەنبىدە بولعان وسى جىلدىڭ العاشقى ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى مەن سالالىق مينيسترلەردىڭ ىشكى رىنوكتاعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ جاعدايى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭدادى. بارلىق اكىمدەر ءبىراۋىزدان باعانىڭ, اسىرەسە حالىق كوپ تۇتىناتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ مۇلدە وزگەرمەگەنىن ايتىپ, ۇكىمەت باسشىسىن الاڭداۋعا ەشبىر نەگىز جوق ەكەندىگىنە سەندىردى. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو مەن قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى ۆيتالي كۋلاگين وزدەرى باسقاراتىن وڭىرلەردە ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن دە ارزانداپ كەتكەنىن العا تارتتى. ال وسى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ ەرتەڭىنە كوكشەتاۋ جانە قوستاناي قالاسىنىڭ بازارلارى مەن دۇكەندەرىن ارنايى بارىپ ارالاعان تىلشىلەرىمىزدىڭ ناقتى كوزىمەن كورگەندەرى مىنانداي:
| كوكشەتاۋدا: |
قوستانايدا: |
| كارتوپ (1 كگ) – 150 – 200 تگ. |
كارتوپ (1 كگ) – 150 – 170 تگ. |
| قىزاناق – 600 تگ. |
پياز – 120 تگ. |
| قىرىققابات – 130 تگ. |
قىزىلشا – 150 تگ. |
| پياز – 130 تگ. |
قىرىققابات – 150 تگ. |
| ءسابىز – 170 تگ. |
ءسابىز – 150 تگ. |
| ءسۇت (1 ليتر) – 120-170 تگ. |
ءسۇت (دەپ.) – 220 تگ. |
| كۇرىش – 120-150 تگ. |
كەفير (دەپ.) – 230 تگ. |
| وسىمدىك مايى – 400 تگ. |
نان (بولكە) – 42 تگ. |
| نان (بولكە) – 45-62 تگ. |
|
سوندا كىم كىمدى الداپ وتىر؟ جارتى كۇندىك جالعان بەدەلدەرى ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسىن الداۋعا بولاتىن شىعار, بىراق كۇن قۇرعاتپاي قىمباتتاپ جاتقان باعادان قالتالارى قاعىلعان قاراپايىم حالىقتى قالاي الداۋعا بولادى؟ «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىڭ» دەمەكشى, وسى جەردە امالسىز قالىپتى قاعيداعا كۇمانمەن قاراپ, «وسى بىزدە اكىم-قارالار حالىققا قىزمەت كورسەتە مە, الدە, حالىق بيلىككە قىزمەت كورسەتە مە؟» دەپ دال بولاسىڭ.
حوش دەدىك. ءدال وسى ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ «قازىرگى ۋاقىتتا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ قورىن ەسەپكە الماعاندا, كوكونىس ساقتاۋ قويمالارى مەن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قويمالارىندا شامامەن 900 مىڭ توننا كارتوپ, 150 مىڭ توننا ءسابىز, 100 مىڭ توننا پياز بار, بۇل الداعى جاڭا ءونىم العانعا دەيىن حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق جەتەدى... ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىندا بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا ەشبىر نەگىز جوق», دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل جەردە تاعى دا مينيستر ايتقانداي, قويماداعىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ يگىلىگى ەمەس نەمەسە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك م ۇلىك تە, جەكە مەنشىك م ۇلىك تە ات توبەلىندەي الىپساتارلاردىڭ اشسا الاقانىنا, جۇمسا جۇدىرىعىنا كوشكەن. ايتپەسە, ءاربىر كيلوسىنىڭ وزىندىك قۇنى 25-30 تەڭگەدەن اسپايتىن كارتوپتىڭ قازىرگى باعاسى قويمادا ساقتالۋى بار, ساۋدا ورىندارىنا تاسىمالداۋى بار, ساۋداگەرلەر قوساتىن ۇستەمە باعاسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 65-70 تەڭگە, ءارى كەتكەندە 80 تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس قوي.
استانا قالاسى ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى گ.كەرىمحانوۆانىڭ قولى قويىلىپ, 2011 جىلعى 6 قاڭتاردا تاراتقان دەرەكتەرى بويىنشا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى جەلتوقساندا – 0,6 پايىزعا ونىڭ ىشىندە جۇمىرتقا – 6,1, قانت – 2,4, كوكونىس – 2,2 پايىزعا عانا قىمباتتاعان كورىنەدى. تاعى دا اقيقاتتىڭ اۋىلى الىستا قالعان.
دۇركىن-دۇركىن بۇرق ەتىپ, جۇگەنسىز كەتەتىن باعا ماسەلەسىن از ايتىپ, از جازىپ جۇرگەن جوقپىز. وتكەن جىلدىڭ باسىندا جازعان «باعانى باسىندىرۋعا بولمايدى» («ەگەمەن قازاقستان» 14.05.2010) اتتى ماقالادا: «ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىمەن سالىستىرعاندا, بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كوكونىس باعاسى – 16,5 پايىزعا, قانت 9 – پايىزعا, جۇمىرتقا – 5,3 پايىزعا, ءسۇت ونىمدەرى 4 پايىزعا قىمباتتاعان. قالتاسى قالىڭدار عانا جەيتىن جەرىك استىڭ باعاسىن ەمەس, قاراپايىم حالىق كوپ تۇتىناتىن بۇل ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ وسىنشا قىمباتتاۋىندا گاپ بار. سەبەبى, ساۋداگەرلەر قارا حالىقتىڭ قالتاسىن تاقىرلاتۋدىڭ ارقاسىندا عانا ەسەلەنگەن پايداعا كەنەلەتىنىن جەتە ءتۇسىنىپ العان», دەپ شىرىلداعان ەكەنبىز.
جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما؟ بيىلعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ-اق حالىقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرا باستاعان باسسىز كەتكەن باعانى باعامداۋ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ دۇكەندەرى مەن بازارلارىن شارلادىق. قاپتاعان بازارلار مەن سانسىز دۇكەندەر سورەلەرىندەگى باعالار ەگىز قوزىداي ۇقساس ەكەن. ماسەلەن, «ارتەم», «الەم», «ەۋرازيا» بازارلارىنداعى, «اپرەل», «ارايلىم», «باحۋس» ساۋدا ورتالىقتارىنداعى باعالاردى كورگەندە باسىمىز اينالماق تۇگىلى, ەسىمىزدەن تانا جازدادىق. سونىمەن:
| «باحۋستا»: |
بازارلاردا: |
| كارتوپ (1 كگ) – 150 تگ. |
كارتوپ – 140 تگ. |
| ءسابىز – 157 تگ. |
ءسابىز – 150 تگ. |
| پياز – 130 تگ. |
پياز – 130 تگ. |
| قيار – 813 تگ. |
قيار – 600-800 تگ. |
| قىزاناق – 625 تگ. |
قىزاناق –600 تگ. |
| جىلقى ەتى – 1450 تگ. |
جىلقى ەتى – 1400 تگ. |
| سيىر ەتى – 1400 تگ. |
سيىر ەتى – 950 تگ. |
| كۇرىش – 220 تگ. |
كۇرىش – 220 تگ. |
| ءسۇت «اينالايىن» – 236 تگ. |
قانت – 200 تگ. |
| قانت – 200 تگ. |
شەمىشكە مايى (5 ل.)– 1550 تگ. |
ال سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايتقان قويماداعى 900 مىڭ توننا كارتوپ, 150 مىڭ توننا ءسابىز قايدا؟ قويمادان بازار سورەسىنە جەتكىزىلگەنشە ولاردىڭ باعاسى وسىنشاما وسكەنى قالاي؟ ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنان تاسىمال قۇنىنىڭ بەس ەسە ارتىق بولعانى ما؟ «باقساق باقا ەكەن» دەمەكشى, گاپ جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتا جاتىر. جەرگىلىكتى بيلىك نارىقتىق قاتىناستاردى سىلتاۋ قىلىپ, ىشكى رىنوكتاعى ساۋداگەرلەردى تەجەيتىن تەتىك جوق ەكەنىن جەلەۋ ەتىپ, باعانى ءجۇگەنسىز جىبەرىپ وتىر. اۋ, باسقا شەت ەلدەردە دە نارىقتىق قاتىناستار جۇمىس ىستەيدى عوي. بىراق وندا ساۋداگەرلەر مۇنداي باسسىزدىققا بارا المايدى. سەبەبى, مۋنيتسيپالدىق بيلىك ولاردى قاتاڭ باقىلايدى. شەت ەلدەردەگى شەنەۋنىكتەر سالىق تولەۋشىلەردەن تۇسكەن قارجىمەن كۇن كورەدى. سوندىقتان تۇتىنۋشى الدىندا ەسەپ بەرەدى. ال بىزدەگى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى بيۋدجەتتەن جالاقى السا, بازاردان بيزنەس جاسايدى. ءاربىر اكىم قارالاردىڭ, ءتىپتى حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنا «كرىشا» بولىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ولار باعانىڭ تومەندەۋىنە ەمەس, قىمباتتاۋىنا مۇددەلى. ەندەشە, باعانى باسىندىرىپ وتىرعان جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءوزى.
«ارتەم» بازارلارىنىڭ سورەلەرىندەگى باسسىز باعالارعا تەلمىرىپ, ۇنجىرعاسى تۇسكەن ەرلى-زايىپتىلاردى سوزگە تارتتىق. بازارشىمىز ءوزىن بارلىباي جومارتوۆپىن, قاسىمداعى ايەلىم ايگۇل دەپ تانىستىردى. استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قاراجار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەكەن. بارلىباي «استانا ورمانى» اتتى مەكەمەدە قارا جۇمىس اتقاراتىن كورىنەدى. «قولىما الاتىن تازا جالاقىم ايىنا 25 مىڭ تەڭگە, ايگۇل «قازاقستان تەمىر جولىندا» كىر جۋشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ايىنا 28 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. ءتورت بالامىز بار. كىشىسى – تورتتە, ۇلكەنى – توعىزدا. وسى بالالارعا ايىنا 5511 تەڭگە كومەك الامىز. سيىر ۇستايسىڭدار دەپ بالالارعا تيەسىلى جاردەماقىنى دا بەرمەي قويدى. ول سيىردى ساتىپ, بيىل قىستا جاعاتىن كومىر الدىق. بازاردان ازىق-ت ۇلىك الامىز با دەسەك, باعا تاعى ءوسىپ كەتىپتى...» دەدى بارلىباي شاراسى تاۋسىلىپ, باسى سالبىراپ. استانا قالاسى ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ دەرەگى بويىنشا استانا قالاسىندا 2010 جىلعى جەلتوقسانداعى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى جان باسىنا شاققاندا 16 362 تەڭگە بولعان ەكەن. سوندا بارلىباي جومارتوۆتىڭ وتباسىنداعى 6 ادام ءۇشىن ەڭ تومەن جاعدايدا كۇن كورۋ ءۇشىن ايىنا 98 172 تەڭگە تابىس كەرەك. ال بارلىباي جانۇياسىنىڭ بارلىق كىرىسىن قوسقاندا ايلىق تابىستارى 58 511 تەڭگە بولىپ وتىر. ەندەشە, «اياعى جوق, قولى جوق جىلان قايتىپ كۇن كورەر, قۇيرىعى جوق, جالى جوق قۇلان قايتىپ كۇن كورەر...» دەپ بابا جىراۋ ايتقانداي, بازاردان باسقا ازىق-ت ۇلىك الار جەر جوق بارلىبايدىڭ بالالارى مىنانداي باعامەن قايتىپ كۇن كورەر؟!.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
