قازاقستاندىقتار ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولدايدى
* * *
بىرلىگى جاراسقان ەل وزادى
شىمكەنتتە ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعى 6 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداعان 20 مىڭداي ادام قاتىسقان ميتينگ ءوتتى جەكسەنبى كۇنى اسانباي اسقاروۆ اتىنداعى يپپودروم الدىنداعى الاڭعا 20 مىڭعا تارتا حالىق جينالدى. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشى «نۇر وتان» حدپ وقو فيليالى مەن ەلباسى وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ بويىنشا قۇرىلعان وبلىستىق باستاماشى توپ. ميتينگىگە ارداگەرلەر, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, زيالى قاۋىم, ۇلتتىق-ءمادەني ورتالىقتار, كاسىپوداقتار, جاستار وكىلدەرى, شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى, باق وكىلدەرى قاتىستى. جيىندى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى, وبلىستىق باستاماشى توپتىڭ جەتەكشىسى ءابىلقاسىم دوسبولوۆ جۇرگىزدى. ميتينگىدە وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.ماۋلەنقۇلوۆ, و.جاندوسوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى و.لەۆيكوۆا, اكادەميالىق-يننوۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى, جاستار ءىسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ت.داستانوۆ, وبلىستىق كاسىپوداقتار ۇيىمىنىڭ توراعاسى د.شەرىمقۇلوۆ, №45 ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ر.پاك, وبلىستىق وزبەك مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى ي.حاشيمجانوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى د.وۆسەەۆ, وبلىستىق فەرمەرلەر مەن كاسىپكەرلەردى قولداۋ قورى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى ر.قارايبراگيموۆ, ارداگەر جۋرناليست ب.قونىسبەك ءسوز ءسويلەدى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىنا رەسپۋبليكا بويىنشا 5 ميلليوننان استام, ونىڭ ىشىندە 800 مىڭعا جۋىق وڭتۇستىكقازاقستاندىقتار, ساياسي كۇشتەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ەڭبەك ۇجىمدارى, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا, ەتنومادەني, ءدىني, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى مەن جەكەلەگەن ازاماتتار قول قويىپ, قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل – ەلباسى ءجۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي باعىتتىڭ بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە ەكەندىگىن بارىنشا ايقىن دالەلدەيدى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەننەن بەرى وبلىس بويىنشا 1382-دەن استام ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جيىندار مەن ميتينگتەردە, جينالىستاردا, ءتۇرلى ساياسي, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋلەرىنە 810 مىڭنان استام وڭتۇستىكقازاقستاندىق قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسقا ءبىراۋىزدان قولداۋ بىلدىرۋدە. پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ۇزارتۋ مۇمكىندىگىن كوزدەيتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. بۇل – حالىق قالاۋى, قازاقستاندىق ءاربىر ازاماتتىڭ شىنايى تىلەگى. ميتينگىگە قاتىسقان ءوڭتۇستىكقازاقستاندىقتار ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋى, تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل كولەمىندەگى قازاقستاننىڭ جەتىستىگى, ىرگەلى مەملەكەتكە اينالۋى, حالىقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنىڭ جاقسارۋى تىكەلەي ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ جوسپارلاعان باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋىن دا, الداعى الاتىن بەلەستەرىن دە تىكەلەي ءوزدەرىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىنىن ايتادى. اكتسياعا قاتىسۋشى 20 مىڭنان استام وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا اشىق حات جولداندى. وندا: «رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ – حالقىمىزدىڭ قالاۋى, شىنايى تىلەگى. ءسىز ءاردايىم حالقىڭىزبەن بىرگەسىز. سوندىقتان دا حالىق قالاۋى ەسكەرىلەدى دەگەن ويدامىز. بۇكىل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنىڭ شەشىمىن قولداۋىڭىزدى, ەل ىشىندە رەفەرەندۋم ءوتكىزۋگە كەلىسىم بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز», – دەلىنگەن. – ءبىز ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە گرۋزيادان قازاقستانعا زورلاپ كوشىرىلگەن تۇرىك حالقىنىڭ ۇرپاعىمىز, – دەيدى كاسىپكەر رايس قارايبراگيموۆ. – دوسقا قۇشاعى اشىق, مەيىربان قازاق جۇرتى قولىنداعى جارتى نانىن بىزبەن ءبولىسىپ, ەكى بولمەسىنىڭ ءبىرىن بوساتىپ بەرىپ ءومىر ءسۇرىپ كەتۋىمىزگە جاعداي جاسادى. ءبىز مۇنى ەشقاشان ۇمىتا المايمىز. مەنى تەگىم تۇرىك دەمەسەڭىز, قانىم – قازاق. ءبىز ءۇشىن قازاقستاننان ارتىق وتان جوق, بولمايدى دا. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستاندا عانا ەمەس, ءالەمدىك ساياساتتا ورنى بار دارا تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا تۇركىستانعا كەلگەن ساپارىندا ءتۇركيانىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل “نازارباەۆ – تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى” دەپ باعا بەرگەن بولاتىن. الەم مويىنداعان تاريحي تۇلعانىڭ قازاقستاندى بۇگىنگىدەن دە بيىك بەلەستەرگە كوتەرە بەرەتىندىگىنە سەنەمىن. سوندىقتان دا ەلباسىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى شىن كوڭىلىممەن قالايمىن. ميتينگكە جينالعاندار وسىنداي جۇرەكجاردى تىلەكتەرىن ايتىپ جاتتى.باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.* * *
رەفەرەندۋم – حالىق تالابى
قازاقستان پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 42-بابىنا ءوزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. بۇل قارالعان زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزى قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن, قازاقستاندىقتار ءۇشىن وتە جوعارى. وندا قازىر قوعامدا وتە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان, سوڭعى كەزدەرى باق-تاردىڭ ەڭ باستى تاقىرىبىنا اينالعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ءجونىندەگى باستاماشى توپتىڭ ۇسىنىسى تالقىعا سالىندى. قويىلعان ءماسەلە دەپۋتاتتاردىڭ جان-جاقتى تالقىسىنا ءتۇستى. قورىتىندىسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىراۋىزدى قولداۋىمەن بۇل تاريحي شەشىم قابىلداندى. كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى پارلامەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ونى قۇرۋشى رەفورماتور, تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاريحي ميسسياسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيا شەڭبەرىندە ونىڭ قوعامدىق-ساياسي مارتەبەسىن زاڭدى تۇردە مويىنداپ, ەلىمىزدىڭ ودان ءارى تۇراقتى جانە قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باستى شەشىم قابىلدادى دەي الامىز. ەلىمىز ءۇشىن وسى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ العىشارتى قانداي ەدى؟ بارىنشا قورىتىندىلاپ ايتاتىن بولساق, «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى» مىنا ماسەلەگە كەلىپ تىرەلەدى: تاريح ءۇشىن قاس قاعىم ءسات بولاىپ تابىلاتىن ازعانتاي عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىز ءۇشىن ۇلان-عايىر ءىس جاسادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ساليقالى, سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ەڭ الدىمەن تۇراقتىلىققا يە بولدى. ەلدەگى تۇراقتىلىق مەملەكەت باسشىسىنا تەرەڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى ءساتتى جاساۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ونىڭ ناتيجەسىن ءبۇگىندە كورە دە باستادىق. ءتىپتى 2008-2009 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەڭ ءبىر اسقىنعان تۇسىندا دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى كۇيىندە قالىپ, ەلباسىنىڭ جۇرگىزگەن رەفورمالارىنىڭ تابىستى وتكەندىگىن دالەلدەدى. الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن وتە اۋىر بولعان 2009 جىلدى ءبىزدىڭ ەلىمىز 1% وسىممەن اياقتادى, ال 2010 جىلدى 7 پايىزدىق وسىممەن اياقتادى. مۇنداي دامۋ ىرعاعى قىتاي, ءۇندىستان سەكىلدى دامۋشى جانە كەيبىر دامىعان باتىسەۋروپالىق ەلدەردە عانا بولدى. بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ الدىنا وراسان زور مىندەتتەر قويىپ وتىر. الدىمىزداعى ونجىلدىقتا بارلىق كۇش-جىگەرىمىز شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەر كيگەن قامىتتان قۇتىلۋعا باعىتتالىپ, ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق كەلبەتى جاڭا تۇرپاتقا ەنبەك. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا باستاماشىلىق جاساعان شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ باستاماسى ماعان ابدەن تۇسىنىكتى. ماسەلە, بۇل جەردە كەيبىر شەشەندەر دالەلدەۋگە تىرىساتىنداي, سايلاۋعا كەتەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋ تۋرالى ەمەس. ەل تاعدىرى, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ول ايتىپ وتىرعان قارجىدان اناعۇرلىم قىمبات. ەلباسى وسى كۇنگە دەيىن ەل الدىنا قويىلعان قانداي قيىن ماقسات-مىندەتتەر بولسا دا بارلىعىنىڭ شەشىمىن تابا بىلگەن قايراتكەر ەكەنىن قازاقستاندىقتارعا الدەقاشان ءدالەلدەدى. ول تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋشى, بارلىق قازاقستاندىقتاردى دىنىنە, دىلىنە, تىلىنە قاراماستان, ءبىر تۋدىڭ استىنا توپتاستىرا بىلگەن ناعىز ۇلت ليدەرى. وكىلەتتىكتى ۇزارتۋ تۋرالى باستامانى حالقىمىزدىڭ ءوزىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولىنا تاپسىرۋى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بەرىلگەن تاريحي مۇمكىندىك. حالقىمىز مۇنداي تاريحي مۇمكىندىكتى ۋىسىنان شىعارىپ المايتىنىنا مەن بەك سەنىمدىمىن. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولداپ 5 ملن.-نان استام قازاقستاندىق ءوز قولدارىن قويدى, بۇل داۋىس بەرەتىن ەلەكتوراتتىڭ جارتىسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. مۇنى ەسكەرمەۋگە جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانداعى حالىقتىڭ زاڭدى وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ قۇقىعى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ءمۇشەلەرى قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ ۇسىنىسىن زاڭداستىردى. ال بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسىنە تولىق سايكەس كەلەدى. ەل تىزگىنىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا ۇسىنا وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ وتانىمىز – سۇيىكتى قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىنە سەنىمى كامىل.زەينوللا الشىمباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
* * *
حالىق سەنىمىنەن شىققان باسشى
ءبىزدىڭ بارلىق تابىسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. مەن 1996 جىلعى بيۋدجەتتى قازىر ەسكە الامىن, سول كەزدە دە دەپۋتات ەدىم, سوندا ءبىزدىڭ كىرىسىمىز 380 ملرد. تەڭگە بولعان ەدى, ال قازىرگى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 4 ترلن. 41 ملرد., ياعني 10 ەسە ارتىق. وسىنداي تابىس توككەن تەردىڭ, ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىقتىڭ, تاماشا باسقارۋشىلىقتىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. بىلتىردىڭ وزىندە عانا ەلىمىزدە جاڭادان 152 ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارى اشىلعانىن بىلدىك. بۇل دەگەنىڭىز ەلىمىزدىڭ قارىشتى دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟ پرەزيدەنتتىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن ءسوزىنىڭ وتە دۇرىس بولعانىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى. وسىدان 20 جىل بۇرىن ول كىسى قازاقستاندى جاقسى تۇرمىسقا جەتكىزەتىنىن ايتقان ەدى, اقىرى سول ۋادەسىن ورىندادى جانە ەكونوميكانى ودان ءارى جاقسى دامۋدىڭ رەلسىنە ءتۇسىردى. ەندى وسىدان ارتىق بىزگە قانداي باسشى كەرەك, كىم بىزگە وسىنداي باسشى بولا الادى؟ مەن 15 جىل پارلامەنتتە, ودان بۇرىن 48 جىلداي وندىرىستە جۇمىس ىستەگەن اداممىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى بىلەمىن. سوندىقتان مەن بىزگە قازىر ن.نازارباەۆتان ارتىق ەشكىم دە باسشى بولا المايدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. ال حالىق اينا, ول ءبارىن دە ءبىلىپ وتىر. وزدەرىنە ەشكىم دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي باسشى بولا الماسىن بولجاپ وتىر. تەك قانا حالىقتىڭ سەنىمىنەن شىعىپ, ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاعان باسشى وتىرعاندا عانا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ دامي الاتىنىن ولار جاقسى تۇسىنۋدە. سوندىقتان دا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 5 ملن.-نان ارتىق قول جيناپ, ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمنىڭ بولعانىن قولداپ وتىر. قاي كۇندە بيلىك حالىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسىپ وتىرۋ كەرەك. وسى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ بيلىك حالىق قاجەتتىلىگىنە, ونىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىسىنا ۇنەمى قۇلاق اسىپ كەلەدى. جىل سايىنعى جولداۋلارىندا دا پرەزيدەنت حالىقتىڭ جوق-جىتىگىن قاتتى ەسكەرىپ, وعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتى ءماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جانە ونى شەشۋدى ۇكىمەتكە جۇكتەپ وتىرادى. بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ءبارى سوڭعى جىلدارى, ءاسىرەسە سوڭعى 10 جىلدا تولىق ورىندالىپ, ىسكە اسىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ تۇرمىسى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا وتە دۇرىس شەشىم قابىلدانىپ, كونستيتۋتسياعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ءبۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەتىن زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭنىڭ ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى, سايلاۋشىلاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى سونداي شارانىڭ بولعانىن قالاپ وتىر. ال ءبىز حالىقتىڭ تىلەگىنە قۇلاق اسۋىمىز كەرەك.ءنۇسىپجان نۇرمامبەتوۆ, سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
* * *
ورنى دارا تۇلعا
حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن قولداۋىن تەك جۇرەك قانا شىنايى سەزىنە الادى. ەگەر حالىقتىڭ ءوز سوزىمەن ايتسار بولساق, ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ويلايتىن ءبىر ادام بولسا, ول – ەلباسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ تولىق تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ءويتكەنى, ەل ومىرىندەگى قانداي جاقسىلىقتىڭ دا ەلباسىنان باستاۋ الىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. قاي زاماندا بولسىن, بۇكىل ەل مەن ۇلتتى وركەندى دامۋ جولىنا جۇمىلدىرىپ, ءوز مەملەكەتىن بيىككە كوتەرە بىلگەن تۇلعالار عانا تاريحتا زور قۇرمەتپەن اتالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىك ابىروي-بەدەلى مەن ونىڭ كانىگى ساياساتكەرلىگى, زور قابىلەت-قارىمىنىڭ ارقاسىندا زور ماقساتتارعا قول جەتكىزدى. ەلباسى دامۋدىڭ ءبىردەن-ءبىر دۇرىس جولىن تاڭداپ, ءوزىنىڭ كەمەڭگەرلىك باستامالارىمەن حالقىمىزدى ءار ۋاقىتتا دا العا قاراي بەرىك سەنىممەن باستاپ كەلەدى. قازاق حالقى ەجەلدەن «ىرىس الدى ىنتىماق» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانادى. جۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىس, سان ءتۇرلى ەتنوس پەن تولىپ جاتقان ءدىني كونفەسسيالار شوعىرلانعان ەلدە تاتۋلىق پەن ىنتىماققا قول جەتكىزۋ ەلباسى جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنىڭ ەڭ شوقتىعى, بيىك شىڭى دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءبۇگىنگى تاعى ءبىر ەرەكشە ماقتانىشى – استانا قالاسى. اينالدىرعان ون ەكى جىلدىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ اسقان تاباندىلىعى مەن ەرەكشە قايرات-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا سارىارقانىڭ تورىندە قيالدا عانا كەزدەسەتىندەي تاماشا قالا پايدا بولدى. بۇكىل الەمنىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان استانا بۇل كۇندە ءالەمدىك ستاندارتتاردىڭ بارلىق تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە الادى. ياعني, نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەسە – قازاقستان, ال قازاق ەلى دەسە – نۇرسۇلتان نازارباەۆ ويعا ورالاتىن بولدى. ءيا, «ەل تاريحىن تۇلعالار جاسايدى» دەگەن وسى. تۇلعا – ەلدىڭ تۇعىرى, تۇلعا – ەلدىڭ تۇتقاسى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءدال وسىنداي ۇلى كەمەڭگەر تۇلعا. قازاقستاندى الەم ەلدەرىمەن ارالاستىرۋعا, ونى تانىتۋعا تالماي ەڭبەك ەتكەن ۇلى تۇلعا – نازارباەۆ قازاق ورتاسىنان شىعىپ, دۇنيە ءجۇزى كولەمىنە تانىلعان ءالەمدىك قۇبىلىس. سونى تۇسىنگەندە عانا ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ قالاي كەلگەنىن, استانانىڭ قالاي تۋعانىن, بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تەرەڭ تۇسىنە الامىز. پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاق ەلى ءۇشىن, قازاقستان ءۇشىن تىندىرعان تاعى ءبىر ەلەۋلى شارۋاسى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن ماڭگىلىككە شەگەندەتىپ الۋعا قول جەتكىزگەندىگى. اسىرەسە, ۇلى كورشىلەرىمىز رەسەيمەن, قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بەكىتىلۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋ جولىنداعى ەڭ ىرگەلى ءىستىڭ ءبىرى بولدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ەندى بۇدان بىلاي حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتىلگەن ءوز شەكاراسىنىڭ اۋماعىندا الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتەدى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ادام, حالىق. ەلباسىمىز سول حالىق ءۇشىن, ونىڭ تاعدىرى مەن ءومىرى ءۇشىن, بۇتىندىگى مەن بىرلىگى, باقىتى مەن بولاشاعى ءۇشىن قانشاما ىستەر تىندىرىپ جاتىر دەسەڭىزشى! بوداندىقتان قۇتىلىپ, تاۋەلسىزدىگىن العان مەملەكەتتىڭ ءتورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتقان ۇشان-تەڭىز تابىسى كىمنىڭ بولسا دا مەرەيىن وسىرەرى حاق. ەلىمىز باي, جەرىمىز كەڭ. وعان سىرتتان كوز تىگىپ, قىزىعا دا, قىزعانا دا قاراۋشىلار از ەمەس. بوستاندىقتىڭ ءدامىن جاڭادان عانا تاتقان شاعىمىزدا ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, ەگەمەندىكتى ويلاۋ, تەك قانا ويلاپ ەمەس, ونى قورعاي دا ءبىلۋ, نىعايتۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ەڭ اسىل مىندەتى. ال ول ءۇشىن بىزگە ەڭ الدىمەن بىرلىك پەن ىنتىماق كەرەك. ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي بولىپ, ەلباسىنا قولداۋ كورسەتىپ, باسشىنىڭ توڭىرەگىندە تىرەۋ بولىپ, بۇكىل قازاق حالقى سۇيەۋ بولىپ, تاس تۇيىندەي توپتاسۋىمىز كەرەك. الەم قازاقستاندى الدىمەن نازارباەۆ ارقىلى تانىدى. الدىمەن پرەزيدەنتىمىزدى مويىنداۋ ارقىلى ولار ەلىمىزدى دە مويىندادى. قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك ساياساتكەردىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاسادى. ياعني, ول ءوز قىزمەتى ارقىلى ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتىن جاقىنداستىرا وتىرىپ, ءوز بويىنا ەۋروپالىق, سونداي-اق ازيالىق ەرەكشەلىكتەردى دە ادەمى ۇيلەستىرە ءبىلدى. مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسىمىن. سوندىقتان ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى قولدايمىن جانە رەفەرەندۋمدا ءبىر كىسىدەي داۋىس بەرۋگە بارشا جۇرتشىلىقتى شاقىرامىن. ەل ەرتەڭى جاستار ەكەنىن ەسكەرسەك, ولارعا جاسالعان بۇگىنگى قامقورلىق جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. وسى ورايدا, ەلباسى ساياساتىنداعى باسىم باعىت جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋدە الەمدىك ستاندارتتارعا قول جەتكىزۋ بولىپ وتىرعانىن سەزىنۋدىڭ ءوزى ۇلكەن قۋانىش. بۇگىنگى قوعامدا, بۇكىل ادامزاتتى وركەنيەت باستاۋلارىنا قاراي باستاپ بارا جاتقان ەلباسشىلار اراسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى دارا تۇر.التىنگۇل قوبداعانوۆا, «كوكتەم» قازاق ورتا مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى.
اتىراۋ وبلىسى, يندەربور كەنتى.* * *
اعا بۋىننىڭ اق تىلەگى
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورەگەن, ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءبۇكىل قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى ايرانداي ۇيىپ, ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي جۇمىلىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدا. بارلىق الەمدى تاستى اياقتاي قاعىستىرعان قارجى داعدارىسىنا دەر كەزىندە ناقتى قارسى شارا قولدانۋ ارقىلى ەلىمىز ونى اۋىزدىقتاپ قانا قويماي, كەرىسىنشە, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم سالاسى الەمدىك دەڭگەيگە ۇمتىلۋدا. 2010 جىلى ەلىمىز ەقىۇ-عا باسشىلىق جۇمىسىن تابىستى اياقتاپ, وسى ۇيىمعا كىرەتىن 56 ەلدىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىن شاقىرىپ استانا سامميتىن وتكىزدى. بۇكىل الەم نازارى استاناعا اۋدى, قۇلاعىن ءتۇردى. سامميت بارلىق جاعىنان وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. بۇكىل عالامدىق قاتەرلەردىڭ باسى اشىلىپ, وعان قارسى شارالار بەلگىلەنگەن استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ەلىمىزدە حالىقتار دوستىعىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قالىپتاستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوز جەمىسىن بەرۋدە. استانا ومىرگە كەلگەن اينالاسى ون جىلدىڭ ىشىندە الەمدىك ارحيتەكتۋرانىڭ قازاقى ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن اسەم قالاعا اينالدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 57 مەملەكەت بىرىككەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا باسشىلىقتى قولعا الامىز. ەلىمىزدە ۇدايى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك ءدىنباسىلار ۇنقاتىسۋىنىڭ ءوزى جەمىسىن بەرە باستادى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قولعا الىنىپ, ەلىمىز تاريحىنا بايلانىستى شەت ەلدەردە ساقتالعان مول مۇرالار ورالۋدا. دانالارىمىزدىڭ تاعىلىمدارى مەن مۇرالارى جارىق كورۋدە, ۇلىلارىمىز ۇلىقتالۋدا. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جوسپارى جاسالىپ, ءبىرىنشى بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى جىلى ەلىمىزدى شيكىزات ءوندىرىسىنەن دايىن ونىمدەر وندىرىسىنە, ياعني ەكسپورتقا دايىن ونىمدەر شىعارۋدىڭ تۇساۋىن كەستى. مىنە, وسىنشا قىرۋار جۇمىس باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇر. سوندىقتان, بىزدەر, قازاقتىڭ ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1964 جىلى بىتىرگەن تۇلەكتەرى باستاماشى توپ كوتەرگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن رەفەرەندۋم ارقىلى ۇزارتۋ باستاماسىن قولدايمىز.اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1964 جىلى بىتىرگەن تۇلەكتەرى, بارلىعى 20 ادام قول قويعان.
* * *
ەل تابىسىن ەسەلەگەن
بيىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون توعىز جىلىن لايىقتى اتاپ ءوتتى دەسەك, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, حالىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, دامىتۋدا, ەكونوميكانى ورگە باستىرۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدەگى ەكونوميكاسى شاپشاڭ دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تانىلۋدا. ەلباسىمىز شارۋاشىلىعىمىزدىڭ بارلىق سالاسىن, سولاردىڭ اراسىندا تەمىر جولدى دامىتۋعا مول ۇلەس قوسۋدا. بۇگىندە «تەمىر جول» دەگەن ۇعىم قازاقستاندىقتار ومىرىنە مىقتاپ ەندى. تەمىر جول بويىمەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جۇكتەرى تاسىلۋدا, سونداي-اق تەمىر جول كولىگى ميلليونداعان جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتۋدە. تسيفرلاردى مىسالعا كەلتىرسەك, ەلىمىزدىڭ بارلىق جۇك اينالىمىنىڭ 70 پايىزدان استامى, جولاۋشى اينالىمىنىڭ 60 پايىزدان استامى تەمىر جول كولىگىنىڭ ۇلەسىنە تيگەن. بۇل ەلباسىنىڭ تەمىر جول سالاسىن قايتا قۇرۋ جونىندەگى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. جولاۋشىلاردى كۇن سايىن الماتىعا كەرەكۋ جاقتان الىپ باراتىن اقسۋ-دەگەلەڭ باعىتىنداعى تەمىر جولدى سالدىق. بۇل حالىققا جەڭىل بولدى. بۇرىنعىداي الماتىعا بارۋ ءۇشىن استانانى اينالىپ ءجۇرمەيدى. قازىر پاۆلودار مەن استانا اراسىندا ەلەكتر پويىزدار زۋلاۋدا. ەلباسى قولداعان, سالامىزدى وركەندەتۋگە باعىتتالعان جاڭا جوبالار ويداعىداي جۇزەگە اسۋدا. يگىلىكتى ءىس الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تابادى. مۇنىڭ ءوزى تابىسىمىزدى باياندى, بولاشاعىمىزدى جارقىن ەتەتىنى انىق. مەن قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ۇلتتىق كومپانيالارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» سان مىڭدىق ۇجىمى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولدايتىنىنا سەنەمىن.ءابي سارقىنشاقوۆ, «قازاقستان تەمىر جولى» اق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن كولىك قىزمەتكەرى.
پاۆلودار.* * *
قازاق ەلىنىڭ برەندى
«التىن ادام» ساقتالعان مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلباسىنىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ءبىراۋىزدان قولدايدى. مۇنداي شەشىمگە كەلۋىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى, ەلباسىنىڭ «ءمادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كەزەڭدىك جۇيەمەن جالعاسىپ كەلە جاتقان جوبا بويىنشا قازاقستانداعى كوپ جىلدار قاراۋسىز قالىپ كەلگەن قانشاما مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەر تاۋەلسىزدىك جىلدارى قايتادان ەڭسە تىكتەپ, قامقورلىققا الىنۋدا, ءتۇرلى سەبەپپەن جان-جاققا تارىداي شاشىراعان قۇندى جادىگەرلەردى تۋعان ەلىنە اكەلىپ, ال قايتارىلماعان كۇندە ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ كوشىرمەلەرىن جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت ايانىپ قالىپ جاتقان جوق. ەل مادەنيەتىندەگى سونداي ايرىقشا قۇندىلىعىمىزدىڭ ءبىرى – «التىن ادام» ەكەنى بۇگىندە ءوز ەلىمىز تۇگىلى, وزگە ەلدەردىڭ جۇرتشىلىعىنا ءمالىم. سوندىقتان دا الدىمىزدا بۇل مۇراجايدى ءماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك تاريحي مۋزەيدىڭ, لوندونداعى بريتان ءتاجى قازىناسىنىڭ, بوگوتاداعى التىن مۋزەيدىڭ, تەھرانداعى باعالى زاتتار ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ, كيەۆتەگى كيەۆو-پەچورسكايا لاۆرا سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى بەس كەرەمەتتىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتى تۇر. وسىناۋ مۇرات مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشپەلىلەر مادەنيەتى مەن تاريحىن حالىقارالىق عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرۋ يدەياسىمەن ساباقتاسىپ جاتقان جوق پا؟ قازاق دالاسى جەر استىنداعى قازبا بايلىقتارىمەن عانا الەمدى قىزىقتىرمايدى, وسى كۇنى بايتاق ەلىمىز ازاتتىق تاڭىمەن ارشىلعان رۋحاني بايلىقتارىمەن جوعارى باعالانا باستاعانى شىندىق. پرەزيدەنتىمىزبەن بىرگە «التىن ادام» شارلاماعان دۇنيەدە بىردە-ءبىر جەر جوق شىعار. ونىڭ كورمەلەرى « ۇلى جىبەك جولى» جوباسى بويىنشا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تورىندە سالتانات قۇرىپ, ۇلى دالا مادەنيەتىنە الەم عالىمدارىن ەلەڭدەتىپ قويعانىن تاعى ايتپاي تۇرا المايمىز. باسقالاردىڭ الدىندا باعىڭ تاريحي بايلىعىڭمەن اسارىن بىلەمىز. وسىنى ەلباسىمىز اۋەل باستان كوكەيگە توقىپ, قاي ەلگە, قاي جەرگە بارسا دا تاۋەلسىزدىك ۇستىنىن ۇسىنۋدى استە ۇمىتپايدى. سول سەبەپتى دە وسىناۋ تەڭدەسسىز مۇرا ساقتالعان مادەني وشاق رەتىندە ءبىز ءوز اتىمىزدان ەلباسىنىڭ باسشىلىق قىزمەتىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋمدى ءبىر كىسىدەي قولدايتىنىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى. كۇنى كەشە وتكەن ءسامميتتىڭ قازاق ەلى ءۇشىن ورنى قانداي بولعانىن بۇگىندە جانىمىز مارقايا اڭگىمە ەتۋدەمىز. بۇل دا تىكەلەي ەلباسىنىڭ ساياسي كورەگەندىگىنىڭ ارقاسى ەكەنىن دوس تۇرماق دۇشپاننىڭ ءوزى مويىنداعان ۇلكەن ەرلىك. سول ەرلىك «التىن ادام» ۇلاعاتىمەن استاسىپ جاتتى. شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار مۇراجايعا ارنايى باس سۇعىپ, ونىڭ تۇپنۇسقاسىن ءوز كوزدەرىمەن تاماشالادى. قازاق ەلىنىڭ ايبارى مەن اجارى, تاريح پەن بۇگىنگى ەرەن قادام وزگەگە وسىلاي ونەگە توگىپ تۇرعان.گاۋھار سادىباي, التىن جانە باعالى مەتالدار مەملەكەتتىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى.
* * *
ءبىز قولدايمىز!
ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الاتىن, تەحنيكالىق ورتالىقتاردا رەتتەۋشى بولىپ جۇمىس اتقاراتىن, جەكە كاسىپكەر نەمەسە اۋىل مەكتەبىندەگى مۇعالىم, ياعني كەز كەلگەن جاس ادام كازىرگى كەزەڭى مەن بولاشاعىن ەگەمەن, قۇقىلى جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتپەن تىعىز بايلانىستىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇكىل الەمگە تانىلدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەقىۇ مەن شىۇ-عا توراعالىق ەتتى. مۇنى قازاقستانعا دەگەن جوعارى ساياسي سەنىمدىلىك پەن قۇرمەت دەپ باعالاۋعا بولادى. ەقىۇ سامميتىنىڭ استانادا وتكىزىلۋى – قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋىنىڭ جوعارى باعاسىنىڭ تاريحي جانە زاڭدى ءناتيجەسى. ەڭ باستىسى – بۇل جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى قازاقستان پرەزيدەنتى, ەلباسى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىرۋ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جانە الەم جۇرتشىلىعى تانىعان بەدەلىنىڭ انىق كورسەتكىشى بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ بىرقاتار جاستار ۇيىمدارى ەلىمىزدىڭ اۋىزبىرلىگىن, ىنتىماعى مەن مەملەكەت ەگەمەندىگى تۇعىرىنىڭ قاينارىنان باستاپ, قازاقستاندى بۇگىنگى كوشباسشىلىققا جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىك, لايىقتى ءومىر, كەمەل بولاشاق اتتى وتكىر ءسوزدەردى ازاماتتارعا بايان ەتە بىلگەن تۇلعانى قالايدى. ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى «قولدايمىز!» دەپ, ءوز كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرەمىز, دەيدى ەلىمىزدىڭ جاستار ۇيىمى.
