ادامزاتقا كيكىلجىڭسىز الەم قاجەت

– دەيدى ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اققالي احمەت – ەلباسىنىڭ وتكەن اپتادا ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميتتەگى الەمدەگى بۇگىنگى احۋال تۋرالى سوزىمەن تانىس­قان بولارسىز. – قازىرگى ۋاقىتتا, ءدالى­رەك ايتقاندا, سوڭعى ون بەس جىلدان بەرگى كەزەڭ­دە الەمدە اۋما­لى-توك­پەلى احۋال قالىپ­تاسىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتالعان سامميتتە مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بارىنا توقتالدى. بىرىنشىدەن, ەڭ باستى سەبەپ رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوزىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداي الماي وتىرعانىنا توقتالدى. دەمەك, الەم ەلدەرىندە يادرولىق قارۋدى دا­مى­­تۋعا ۇمتىلىس بايقالاتىنىن اس­تار­­لاپ جەتكىزدى. ەكىنشىدەن, الەمدەگى حالىقتىڭ قولىندا 1 ميللياردتان استام اتىس قارۋى بارىن ەسكە سالدى. سول قارۋدىڭ شۇرىپپەسى كۇن سا­يىن باسىلىپ, الەمدە مىڭداعان ادام­­نىڭ اجال قۇشۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, قازىر اسكەري قاۋىپ تە بۇكىلالەمدىك قاسىرەتكە اي­نا­­­لاتىنداي سيپاتقا يە بولۋدا. ءتورتىن­­شىدەن, حالىقارالىق قاتىناستا جان­جال تۇ­تا­ناتىنداي بولسا, اسكەري قاق­تى­عىس­­تاردىڭ گەوگرافيالىق اۋقى­­مى كەڭەيىپ, الەم تاريحىنداعى سوعىس­تار ەۋروپانىڭ شىعىسىنداعى, اف­ري­كانىڭ سولتۇستىگىندەگى, تاياۋ شى­عىس­تاعى سوعىستىڭ ءىس-قيمىل­دارى­نىڭ تا­ري­حي شەگىنەن اسىپ ءتۇسۋى عاجاپ ەمەس. ەلباسى ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرى­نە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان وسىن­داي سەبەپتەردى اشىپ ايتىپ, حالىق­ارالىق تەرروريزمنىڭ قاھارىنا دا توقتالدى. ويتكەنى, داۋ-جانجالدىڭ كەسىرىنەن تۇراقتىلىعىنان, بەيبىت ءومى­رىنەن ايىرىلعان ەلدەر كوبەيدى. ميل­ليونداعان ادام تۋىپ-وسكەن جە­رىن تاستاپ, بۇرىن ءوزى تۇگىلى, اتا-بابا­سى اياق باسپاعان مۇلدە جات ەلگە, جات جەرگە بوسقىن بولىپ اعىلۋدا. سونىڭ ىشىندە ءالى دە بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بەيكۇنا پەرىشتە كەيپىندەگى سابيلەردىڭ نە كىناسى بار ەدى؟ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە اسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرىندە ميگ­راتسيالىق سوعىس ءورشىپ كەتۋى ءمۇم­كىن. ويتكەنى, ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا, سالت-ءداستۇرى مەن قۇندىلىقتارى دا ءوز­گەشە, تىلدىك كەدەرگىلەر دە بار. وسى­نىڭ ءبارى بوسقىندار تاراپىنان قىل­مىستىق ارەكەتتەرگە ۇلاسىپ جاتسا, مۇنىڭ ارتى ۇلتارالىق جانجالمەن جال­عاسۋى دا عاجاپ ەمەس دەگەن كۇدىك تە باسىم. سونىمەن بىرگە, قازىر الەمدە قانشاما ادامداردىڭ ماڭداي تەرى­مەن تۇرعىزىلعان تاريحي قالالار قيراپ جاتىر. ءار ەلدىڭ تاريحى مەن سالت-داستۇرلەرى سەكىلدى ۇلت­تىق قۇندىلىقتارىن پاش ەتەتىن قۇندى ەسكەرت­كىش­تەر دە بۇزىلدى. ءار ادام ءۇشىن كىندىك كەس­كەن تۋ­عان جەرىن تاستاپ, بوس­قىن اتانۋ وڭاي دەيسىز بە؟ وسىن­داي تۇيتكىلدىڭ كىلتى ادامزات ءۇشىن تەك سوعىسسىز الەم قۇرۋدا ەكەنىن بارشا تۇسىنەدى. الايدا... – الايدا دەپ قالدىڭىز... – ولاي دەۋىمنىڭ ءمانىسى مىنادا. قاي كەزدە دە ءىرى دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارى ءار دەڭگەيدەگى باسقوسۋلاردا الەمنىڭ تىنىشتىعىن ويلاعان سيپات تانىتادى. الايدا, ءىس جۇزىندە ۇنە­مى ولاي بولماي جاتاتىنىنا كوز جەتىپ وتىر. بۇعان مىسال رە­تىن­­دە الەمدىك ەكونوميكادا كوش­باس­شى­­لىققا ۇمتىلعان ءىرى ەلدەردىڭ ەكو­نو­ميكالىق سانكتسيالار سالىپ, ءبىر-ءبىرىن تۇقىرتۋعا ۇمتىلۋىن ايتۋعا بولادى. ال مۇنداي قىرعي-قاباق كوزقاراستىڭ اسەرى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. ەگەر بۇگىنگى ءىرى دەرجاۆالار وتكەننەن ساباق الىپ, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىن ساقتاۋعا ءمۇد­دەلى بولسا, الەم قازىرگىدەي ۇستارا­نىڭ جۇزىندە تۇرعانداي كەيىپكە ەنبەس ەدى. ولار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ادامزاتتىڭ تى­نىش­تىعىن كوزدەگەن نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ كورەگەندىگىنەن ۇلگى السا, بۇگىنگى بوسقىندار ماسەلەسى, ءار ەلدە كورىنىس تاۋىپ وتىرعان جانجالدار دا, ەكونوميكالىق داعدارىس تا ورىن الماعان بولار ەدى. – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ادامزاتقا «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانىڭ قاجەت­تىگىن كوتەردى عوي. – بۇل – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرگى ىزگى ارمانى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ءبىزدىڭ بەيبىت ەل ەكەنىمىزدى تانىتىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. وسى ماق­ساتتا سەمەيدەگى يادرولىق تاجال ور­دا­سىنا اينالعان پوليگوندى جا­ۋىپ, الەمدى اشسا الاقانىندا, جۇم­سا جۇدىرىعىندا ۇستايتىنداي ءپار­مەن بەرەتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تاريحي شەشىم قابىلدادى. ويتكەنى, سەمەيدەگى پوليگوندا سى­ناق­تان وتكىزىلگەن يادرولىق قارۋدىڭ حال­قىمىزعا وراسان زور زيانى مەن زاردابىن تيگىزگەنىن جاقسى بىلەدى. يادرولىق سىناقتىڭ كەسىرى حالقىمىزدىڭ ۇلى ويشىلى اباي مەن كور قۇدىقتىڭ زاردابىن تارتقان شاكارىمدەي, سولاردىڭ ءىزباسارىنداي مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى زاڭعار جازۋشى دۇنيەگە كەلگەن, الاش تۋى تىگىلگەن سەمەيدەي تاريحي جەرگە دە ۋلى زاپىرانىن توكتى. ەلباسى الەمدى ۋىسىندا ۇستاعىسى, جاھانعا ءامىرىن جۇرگىزگىسى كەلەتىن ماقساتتى كوزدەگەن بولسا, سەمەيدەگى پوليگوندى جاپپاس ەدى, اۋىر زاردابى بار يادرولىق قارۋدان باس تارتپاعان بولار ەدى. الايدا, نۇرسۇلتان نازار­باەۆ كەيبىرەۋلەردىڭ كوكەيىن تەس­كەن ءامىرشىل ماقساتتى ەمەس, ادام­زات­تىڭ بەيبىت ءومىرىن قالايتىن, الەم­نىڭ تىنىشتىعىن كوزدەيتىن دا­نا­لىق قاسيەتى بارىن كورسەتتى. جانە ۇنەمى يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ­دىڭ وزەكتىلىگىن ايتىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل باستاماسى الەم­دى ەلەڭ ەتكىزدى. ءتىپتى, بۇۇ باس اس­سام­بلەياسى دا نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ بۇل يدەياسىن قولداپ, 2015 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى قابىلدادى. مىنە, وسىنىڭ وزىنەن ادامزاتقا سوعىس­سىز الەمنىڭ قاجەتتىگىن ۇعىنۋ قيىن ەمەس. ەندى «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋ­قىم­دى باعدارلامانى ءار ەل, ءار ەلدى باسقارىپ وتىرعان باسشىلار, جالپى, ادامزاتتىڭ بەيبىت تىرشىلىگىن اڭ­سايتىن ءار ادام قولدايتىنىنا سەنەمىن. جالپى, قاۋىپ-قاتەردى بول­دىرماۋعا, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قالايتىنىن ەڭ باستى دامۋدىڭ كىلتى – بەيبىت ءومىر. قىرعي-قاباق كوز­قاراستان, ءتۇرلى ەكونوميكالىق سانك­تسيالار مەن باسقىنشىلىق ارە­كەتتەن تۋىندايتىن سوعىستىڭ زاردابى وتە اۋىر بولادى. ەڭ وكىنىشتىسى, سوعىستا قۇربان بولاتىنداردىڭ كوبى بەيبىت تۇرعىندار, ياعني بۇل – ادام رەسۋرسى. ال ادام رەسۋرسىنىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە وتە قيىن. سول سەبەپتەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوعىسسىز الەم قاجەتتىگىن كوتەرگەن ۇسىنىسىن قولدايمىن. ءيا, ادامزاتقا سوعىسسىز الەم كۇرۋ قاجەت. اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ.